16 jeltoqsan – kúntizbe boıynsha memlekettik mereke. Mereke bolǵanda da elimizdiń Bas merekesi - Táýelsizdik kúni. Álemdegi qazaq ataýly, barlyq qazaqstandyqtar zor maqtanyshpen atap ótýi tıis osy kúndi búginde halyqtyń bir bóligi jaı ǵana demalys kúni retinde qabyldasa, qolynda bıligi bar, joq degende bir mekemeniń tizginin ustaǵan basshylar úshin qorqynysh pen úreıge toly kún bolyp otyr. Jeltoqsan jaqyndaǵannan-aq Jańa jyl merekesiniń daqpyrtymen tasada qalatyn bul kúndi laıyqty atap ótýge jasandy tosqaýyldar da joq emes.
Almatyda 16 jeltoqsan qarsańynda qala bıligi men quqyq qorǵaý, qaýipsizdik organdary erekshe saqtyq sharalaryna kirisedi. Tipti, kóptegen memlekettik oqý oryndary oqý kestesine belden basyp, ózgeris engizip, aıdyń alǵashqy on kúndigi aıaqtala sala stýdentterdi taratyp jiberedi. Jańa jyl qarsańynda emtıhan tapsyrý úshin qaıta jınaıdy sosyn. Emtıhandaryn tapsyrǵan stýdentter bir apta, uzasa on kúnnen soń qaıtadan demalysqa shyǵady. Bir aı ishinde Almaty men aýyl arasynda osylaı ersili-qarsyly eki ret qatynaý stýdentter úshin, eń aldymen olardyń ata-analary úshin qosymsha qarjylyq shyǵyn ekeni sózsiz.
Bul jaǵdaı sońǵy on jyl kóleminde Almatydaǵy joǵary oqý oryndarynda turaqty qaıtalanatyn beıresmı dástúrge aınalǵan. Jeltoqsan týysymen oqý oryndarynyń jataqhanalarynda tártip kúsheıtilip, aýylyna qaıtatyn, Almatyda qalatyn stýdentterdiń tizimi jasalady. Tipti, keı ýnıversıtetterdiń basshylyǵy stýdentteri men olardyń týystarynyń baılanys telefondaryna deıin naqtylap jatady. Bylaısha aıtqanda, almatylyq stýdentter osy aıdyń ortasynda shartty túrde sottalǵan jannyń kebin kıedi. «Azat eldiń erkin azamatymyz» degen uǵym birneshe kúnge mańyzyn joıady. Qoǵam men memleket tynyshtyǵy úshin qaýipti element sanalatyn sol qoǵam men memlekettiń bir bóligi qaıtadan táýeldilik qamytyn kıedi.
Mundaı túsiniksiz qubylys tek stýdentter úshin ǵana emes, oqytýshylar qaýymy úshin de úlken qolaısyzdyqtar týdyryp keledi. Sebebi, «Táýelsizdik merekesin atap ótý kezindegi qaýipsizdik sharalaryn qamtamasyz etý» maqsatynda oqýshylardan kezekshilik taǵaıyndalyp, muǵalim bitken kúndiz ortalyq alańdy toryp, túnde jataqhanalarǵa túneýge májbúr bolady. Osylaı resmı túrde demalys kúni bolyp belgilengen merekede jumysta jipsiz baılanǵan oqytýshylar da ábigerge túsedi.
Oılap qarasańyz mundaı túsiniksiz jaıttar memlekettik merekege kóleńke túsirip, onyń eldik pen egemendik turǵysyndaǵy mańyzdylyǵyn joıady. Jurttyń narazylyǵyn týǵyzady. Halyq bolyp atap ótetin, Táýelsizdik jolynda qurban bolǵan aptal azamattardy eske alatyn aza kúni osylaı qoldan jasalǵan túrli kedergiler saldarynan tarıhtan taǵlym alyp, ótkenge kóz júgirtetin, egemenbiz dep eńse kóteretin mazmundy sharalarmen kómkerilmeı keledi. Resmı memlekettik mekemelerde bul mereke tek orta mektepterde synyp saǵaty, ashyq sabaq túrinde ǵana atalyp ótiletindeı oıǵa qalamyz. Erkin rýhty pash etýi tıis mereke kópshilikti osylaı kiriptap, táýeldi kúıge túsiredi.
Bas merekeniń osylaı sıqyn ketirip, kópshilikke jaǵymsyz beınede kórsetip júrgender de bile bilsek, eshqandaı bılik bıigindegi tulǵalar nemese resmı tyıym salatyn zań-zákún emes, kóleńkesinen qoryqqandyqtan kózine qos kórinetin, el mereıinen góri, astyndaǵy taǵyna, az-maz mansabyna qatty alańdaıtyn ortan qol basshylar. «Shash al dese, bas alý» qaǵıdasy munda da kórinis beredi. Áıtpese, Táýelsizdik kúni 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasymen tuspa-tus keldi eken dep «Saqtyq jasańdar!» degen eshkim joq. Zań da eshbir merekeni alalamaıdy. Árqaısysynyń tarıhı, saıası, qoǵamdyq mańyzyna qaraı baǵa beredi. Qaıta, 86-nyń jeltoqsany men Táýelsizdik kúnin baılanystyra otyryp, osy uǵymnyń mán-mańyzyn barynsha ashýǵa bolady emes pe?! Táýelsizdik otarda bolǵan qaı el bolmasyn ońaılyqpen kelmeıtini belgili. Álemniń kóp elinde Táýelsizdik meıramy qanshama adam kóz jumǵan qandy qyrǵyndarmen, atyshýly revolúsıalarmen astasyp jatyr. Bizde de solaı. Bul rette eń aldymen egemendiktiń ekiniń birine buıyrmaıtyn baq ekeni, talaı tar jol, taıǵaq keshýler arqyly ǵana qol jetkizetin qasterli qundylyq ekeni eskerilýi kerek.
Bıyl jıyrma tórt jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan Bas meıramdy taǵy da osylaı negizsiz úreı men túsiniksiz qorqynysh qursaýynda qarsy almaqshymyz. Bıyl da qaladaǵy stýdent jastar erte taratyldy. Jappaı kópshilik sharalar eshbir oblysta, Almaty men Astanada josparlanyp otyrǵan joq. Jyldy qorytyndylap, elge eńbegi sińgen jandarǵa Bas merekeniń mereıin asyryp tapsyrylýy tıis júldeler men marapattar ádettegideı kúni-burtyn tabystalyp qoıdy. Taǵy da qoǵamdy túsiniksiz qorqynysh kezýde...
Sonymen, erteń – demalys...
