(AQSH konsýly)
(«SIRAT» romanynan úzindi)
Jalǵasy. Basy myna siltemede.
– Konsýl myrza, sizdiń túpki oıyńyzdy sezip otyrmyn... Kóńilińizde kir qalmasyn! Ar jaǵyńyzǵa kúmán uıalamasyn! – dedi Omar shart júginip, qoı kózin qashaýdaı qadap. Qolynda júretin qamshysyn kóshpendilershe aldyna, syrmaq ústine kese kóldeneń tastady. – 1935 jyly kóktemde Alpysqan ákem qorǵasyn qamshy tıip, búıregi jarylyp ólgen soń, álde bir joldasy ertip, keler jaz aıynda ákem álde qashan istegen Maıqapshaǵaı zastavasyndaǵy bajyǵa18 bardym. Shekarada júrgenimde orys shekarashylary urlap áketip, Zaısan qalasyna, odan Óskemenge alyp keldi. On jasymda Sovetke tutqyn bop, 1936 jyly Moskva túbindegi NKVD-nyń «Dıversıalyq barlaý mektebinen» bir-aq shyqtym. Onda bir topty «Batys maıdan shebi» dep ataǵan Polsha, Ýkraına, Karpat elderine daıyndady. Al bizderdi «Shyǵys maıdan shebi» degen Japonıa, Qytaı, Monǵolıa, Tıbet, Shyǵys Túrkistan elderine daıyndady... Qytaı, orys, qalmaq, uıǵyr tilderin erkin meńgerip, Altaıǵa 1943 jyly kúzde 17 jasymda general Dálelqan Súgirbaıulymen birge oraldym... Qysqasha qaıyrǵanda, osylaı.
– Myrza, – dedi Makkernan da, – men seni teksereıin degen oıdan aýlaqpyn. Biraq kimmen áńgimelesip, bolashaqtaǵy boljar kúnniń mámilesin kimmen kelisip otyrmyn degen oıdan ǵoı... Bilý – paryz. Qurama Shtattaryna barǵanda da naqty málimet, naqty adamdy aıtýym kerek!.. Máselen, siz men jaıynda kóp bilesiz, – dep qýlana kúldi.
– Álbette, Dýglas myrza! – dep Omar da jadyraı tústi. – Bizge endi Sovet senbeıdi, Qytaı kónbeıdi... Onyń ústine keshegi ózderi óltirgen «dálelqanshy», búgingi jasyryn túrde Ospandy qaldaýshy «ospanshylar», «túrkistanshylar», «táýelsizdikti qurýshylar» dep qaraıdy. Biz – baıaǵyda-aq ólim jazasyna kesilgen beıbaqtar... Ospandy qoldap, oq-dári men qarý-jaraqty Hamı arqyly jetkizip otyrǵanymyz da ras. Ony olar da bilip otyr... Olardyń da tyńshylary bar. Tipti, batyrdyń qasynda «keńesshi» bop Sovet jaǵynyń da tyńshylary júr... Al arqa súıer, tilek tiler bir-aq memleket qaldy: ol – AQSH. Shyǵys Túrkistan táýelsizdigi úshin kúres toqtamaıdy. Máńgilik toqtamaıdy dep sendirem sizdi!.. Sondyqtan da AQSH bul óńirge senimmen qarap, qol ushyn sozýy kerek. Túrkistan jurtynyń bostandyǵyna kepil bolarlyq sizdersizder! Muhıttyń arǵy jaǵynda jatsańyzdar da, AQSH Shyǵys Túrkistan ǵana emes, bálkim bolashaqta Uly Túrkistanǵa – Týrfan men kúlli Turanǵa kepil bolar... – dep baryp toqtady Omar.
Makkernan az-kem ýaqyt únsiz otyryp:
– Bárin ýaqyt kórsetedi... Ony halyqtardyń ózi sheshedi, – dep qashyrta til qatty. – Halyq surasa, Qurama Shtattar kómektesýge daıar.
Budan ári áńgimeni Omar da sozbady.
– Konsýl myrza! Qyzyl Qytaıdyń halyq-azattyq armıasy jaqynda joıqyn shabýylǵa shyqpaq. Ásirese, Ospan batyrǵa qarsy... Sondaı-aq Shınhaı, Gansý, Qumyl, Barkól, Hamı qazaqtaryna da qarsy... Olardyń «qupıa» túrde daıyndalyp jatqanyn Úrimjidegi adamdarymyz arqyly bildik. Men keshe Sherdımanǵa osy habardy sýyt jetkiz, batyr qapy qalmasyn, Altaıǵa qaıtsyn dep aıttym. Osy joly Úrimji arqyly júrgende bul jaısyz málimettiń aqıqattyǵyn tekserip, naqty anyqtadym... Qusaıyn-táıji de Qalıbek ákimge habar jiberdi... Olar sizdi de qolǵa tirideı túsirmek kórinedi. Baıaǵy 47-jylǵy Báıtik oqıǵasyna baılanysty sovettikter de, sharqılar da «qylmysker» dep tanyp, ashyq sotqa tartpaq... Saq bolyńyz! Myna áskerı kıimderińizdi qazaqtardyń kıimine aýystyryp, saqal-murt pen shashyńyzdy múlde qyryp júrińiz!
Omar Alpysqanulynyń sondaǵy eskertýin bul buljytpaı oryndap keledi. Átteń, jıyrma bes jasar sol jigitteı buǵan bir serik bolǵanda! Bálkim, mynandaı tuıyqtan qınalmaı shyǵar ma edi...
Ol jel kótergen etegin qazaqtarsha qaǵyp ornynan turdy. İshi ulyp tur. Tym qurysa ystyq qaınaq sý isheıin dep, jappa basyna qaraı júrdi. Kún de qıalaı túsipti. Qoıyn saǵatyna qarap edi, úshten asyp barady eken.
Qazaq áıeli buǵan eski jez sháınekten túrli shóp ıisi ańqyǵan qyzyl- qoshqyl ystyq sý quıyp berdi. Tebingideı tas ústine bes-alty qurt tastapty. Frıda jappa astynda bolsa kerek, Jarboldynyń ákesi de besatarlardy qaqalyp qalmasyn dep tazalap bolyp, qazir jaıbaraqat qana otyr. Balanyń áke-sheshesiniń aty-jónin bul suramapty, tipti Seıpildiń sóz-láminen estip qalsa da esine tutpapty... Buǵan biraq qajeti qansha? Bala bolsa baıaǵysynsha joq.
Aǵash tostaǵandaǵy jupar ıisti qaınaq sýdy urttaı bergeni sol edi:
– Kóke! Kóke! Jaý!.. – degen Jarboldynyń jartasqa jańǵyryqqan daýysy oqys shyqty.
Jarboldynyń ákesi atyp turdy, etegin basqan oshaq qasyndaǵy áıeli de lyp etti. Makkernan ǵana basynda túsinbeı ańyraıyp qalyp, ile bir páleniń bolǵanyn ańǵardy. Bul da apyl-qupyl umtyldy da qalt toqtady.
Jalǵyz atpen qaıtpek? Jalǵyz óziń qaıda qashyp qutylasyń! Joq! Joq! Seıpilder de keletin ýaq boldy. Olar da kep qalar... Qorǵaný kerek. Qorǵanys jasap, kútip alǵan abzal.
Osyndaı bir oılar oınaqtap ótti.
Aptyǵa júgirip Frıda keldi. Apyl-qupyl jyınalyp, oshaqty buzyp, taspen jasyra jaýyp, jappany jyǵyp jatqan Jarboldynyń áke-sheshesine óz oıyn jetkizýdi Frıdaǵa asyǵa aıtty. Biraq ana qazaq buǵan qarsy amalmen jaýap qaıyrdy. Bul eriksiz kelisýge týra keldi, óıtkeni onyń sóziniń salmaǵy basym.
Taýdaǵy soǵysý mashyǵyna ábden ákkilenip alǵan kóshpendi qazaqtyń aıtýynsha, myna quj-quj quzar jartas basyna órmelep shyǵyp ketý kerek te, jaýǵa jyp-jylmaǵaı jurtty syıpatyp, olar bulardyń izin ashyp, anyqtaǵansha ún shyǵarmastan tyǵylyp jatý qajet. Taý – tabıǵı qorǵan. Bıik bulardiki bolady. Jartas basyn ońaıshylyqpen ala almaıdy. Ýaqyt ótedi. Bular ýaqyttan utady... Oǵan deıin Seıpilder de kep qalýǵa tıis. Olar kele qoımaǵan jaǵdaıda qas qaraıa ári qaraı jotalap ketýge de bolady. Keshe bul qazaqtar qonalqaǵa osy jerdi ádeıi tańdapty.
Bes qabat úıdiń bıiktigindeı buzaý tanaýlanyp bitken qara jartas basy shóbi qýań, ala-shabyr qar jatqan jalama jon bolyp, bıikteı beredi eken. Bu jerden kóz jeter qyrqa shoqylar men qalqasyz qolattar, tipti keshe ǵana ózderi kóterilgen tereń shatqal da shubala shalynady. Halyq-azattyqtardyń shatqal tabanynan shań bergenin Jarboldy Makkernan dúrbisimen osy jerden baıqap qalypty... Bala qazir júırik toryny erttep minip, Seıpilder ketken jaqqa qaraı iz tastaı júrdi.
Jetim jylǵamen iz shalyp kele jatqan qýǵanshylar qara jartastyń qyrtysty baýyryna jetkenshe Jarboldy da torymen jele jortyp, alystan oraǵytyp, bular jasyryn otyrǵan jonnyń qıasyna qıalata kóterilip, tasqa baılap keldi. Jalǵyz elegizip, kisinep qoıyp júrmesin dep, shylbyr arqanmen qara tumsyqtyń ústinen ala jaǵyn oraı tartyp, qalmaqsha «úndemes» noqta kıgizipti.
Jartas basyna ár jerden bekingen tórteý tynystaryn tartqan...
Tómenge on bes adam jınaldy. Tıbetke suǵyna órlegen saıyn bári de shubalańdaǵan áskerı surǵylt, syrt kıimderiniń syrtynan qalyń ton, ishik, tymaq kıip, keıbireýi qanjyǵaǵa bókterip alypty. Olar áýeli oty ázirde sóngen oshaqtyń shalasyn shashyp, kúlin qoldarymen ustady. Qytaıy, tıbettigi, qazaǵy aralas sóılesip júr. Jurtty jaılap júrgen bir-eki tıbettik qalmaqtar. İz ashyp, túz kesip berip júrgender bolsa kerek... Bireýleri attan túsip, endi bireýleri kúlik belinde kekireıip otyr. Ózderi de, astaryndaǵy kúlikteri de sharshaǵan syńaıly.
Mezgil besinge aýyp, bıik basyn yzǵyryq keýlegen. Jonnyń jaltańynda qozǵalmaı otyrǵannan ańdýshylar da tońaıyn dedi. Qýǵynshylar biraq asyǵar túri joq. Áne bir ekeý endi jylqylar jaıylǵan jazańǵa baryp, tuıaq izin sanap, jaıaýlaı joǵary jyljydy. Jylǵany boılaı Seıpilder ketken jaqqa qaraı aıańdap edi, osharylyp turǵandar da solaı qozǵaldy. Bári de tórt attyń ketken iziniń sońyna túsip edi, biraq álgi bir jaıaýlaǵan eki tıbettik basqa urǵan maldaı kegjeńdesip, ózara álde ne aıtysyp, oty óshken jurtqa qaraılasyp, aqyry keri buryldy. Álgi eki tıbettiktiń biri ǵana atyna otyrǵan boıda iz qýalap, Seıpilder asqan dóńnen kórinbeı ketti... İzshil qalmaqtar ertemen túsken úsh jylqynyń, jańa ǵana júrgen jartas baýyryndaǵy adamdar men jalǵyz at izin tolyq sheship, keri júrdi bilem... Álde at sýytyp alǵysy bar ma eken.
Makkernannyń mańdaıynan sýyq ter shyǵyp ketti. Júregi de bir sát toqtap qalǵandaı boldy. Tastyń syna sańylaýlarynan qarashyqtaryn qadaǵan qasyndaǵy qazaqtar tyrp eter emes. Frıda birjolata buǵyp alypty. Munyń júregi ornyna tústi. Jartasqa jaqyndaı bere atamyz degendi Jarboldynyń ákesine ısharamen túsindirdi. Ol da qatyn-balasyna belgi berdi. Frıda da besatarǵa jarmasty.
Uzap baryp, toptana toqtap, shashyraı qaıtqan qýǵynshylarǵa jartas basynan tórt myltyq úzdik-sozdyq atyldy. Qaısysynyń oǵy tıgenin qaıdam, bir adam er ústinen aýyp, álde bir jıren at qos tizerleı baryp jyǵyldy. Apyl-qupyl attan sekirip túskender jartas etegine qaraı japatarmaǵaı júgirgen. Janqalqa bolar jartasqa jetkenshe bular taǵy bireýin ekpetinen túsirdi.
Jandalbasa jartas jyqpylyna jetkender de, jartas basyndaǵylar da jym-jyrt boldy. Taý ishin bir sát tynyshtyq bıledi. Qara jel ǵana kúsheıe túskendeı.
Jyryndy jaý betalbaty oq shyǵyndaǵysy kelmeıdi bilem, biri shoshaıtyp bas kıim shyǵaryp, sony dáldegen baǵytqa ǵana oq atyp qoıady. Shamasy, bıikte bekinip alǵan bulardy qalaı alýdy oılasyp jatsa kerek.
Mamyrdyń mańǵan kúni ekintige taıaǵan. Makkernan Seıpildiń joǵalyp ketkenine yzalanyp, jel qaqqan, kún totyqqan kúreń júzi surlanyp, basyna bult qonaqtaǵan alys Tıbet bıikterine taǵy qarady. Tıbet taýlary bolsa sol bir susty óńin syrtyna salyp, muny muqatqysy kelgendeı munarta túsipti. Bul qaradaı tiksindi...
Kenet jartasty jańǵyryqtyra besatar úni qatarynan shyqty. Shyń- shyń etip, shart-shurt soǵylǵan oq daýysy men synǵan tas únin bul qulaǵymen emes, jan-júıesimen sezindi. Tómendegilerdiń jyqpyl arasymen jaqyndap, shabýylǵa ótkenin túsindi.
Qary erip ketken kúngeı tumsyqtyń qara jartasyn eki jaq jaqtaýynan jaǵalaı, ári jarqyshaqty jalama betkeıin tóteleı úshke bólinip, úsh jaqtan qyspaqqa alýǵa kóshken qýǵynshylar oqty ońdy-soldy boratyp, bet qaratpaý arqyly qoıan-qoltyq kelýge tyrysqan. Ortadaǵy orqash-orqash tik betkeıge muny men Frıda qalyp, balanyń ákesi sol jaqqa qaraı oryn aýystyryp, sol qabyrǵany, al Jarboldy men sheshesi oń jaq ıindi jantalasa qorǵaýǵa kóshti.
Kúsh teń emes edi. Frıda qara kórsetip, dalaǵa atyp jatqan. Tabandy aıqas tórteýdiki-tin. Aldymen ajal qushqan da Frıda Maıer boldy. Basyn kótere bergende oq bir jaq shekeden tıip, súıekti opyryp ketti. Únsiz ǵana qyryndaı qulaǵan oǵan bul qaraı da almady. Besatardy qoıa salyp, moınynan qaıys beldikti aǵash kabýrasymen asynyp júretin japon maýzerin qolyna alǵan. Eki jaqqa oıysyp, kórinbeı ketken balanyń áke-sheshesiniń ne istep, ne qoıyp jatqanynan múlde habarsyz... Olardyń da buǵan burylýǵa shamasy kelmeı qalsa kerek.
Ysqyrǵan oq úni men tars-turs shyqqan ashshy daýys taý ishin jańǵyryqtyryp-aq jibergen. Bireýdi bireý bilip bolmas, tek tas tasasynan qylt etken bas pen qarań etken sulbany ańdyp, kókirek kótermeı kózben baqqan qaterli qımyl edi. Osyndaı bir saıabyr tapqan sátte Seıpilder asqan dóńnen álde bireýdiń eńiske qaraı atpen dalbaqtap shaýyp kele jatqanyn bul baıqap qaldy. «Kim boldy eken?..» oılap úlgergenshe, basqalar da kórse kerek, atys bir mezgil toqtap, jańǵyryqqan myltyq úni alysqa ketip, tóńirek qulaqqa urǵan tanadaı tyndy. Álgi dalbaqtap kele jatqannyń álde ne dep aıǵaılaǵan daýysy da estildi.
Bul tıbettikshe aıǵaılaǵan daýysty túsinbese de, álde qandaı ázázil túrtip, qaradaı qyzyǵýshylyǵy qozyp, kóterile-aq bergeni... Kenet uly keýdesi lap ysyp, lyp sýynyp, shalqalap qulaı berdi. Kózi ala bultty ashyq aspandy kórip, qulaǵy shańq etip shyqqan myltyqtyń jartasqa soǵyla jańǵyryqqan jetim daýysyn estip jatty. Biraq qosarlasa shyǵar baǵanaǵydaı besatar úni de, basqalaı daýystar da qaıtip estilmeı bul dal boldy. Ózine oq tıgenin bildi. Sanasy biraq sap-saý. Bárin sezip, bárin estip jatyr. Biraq qımyldaı alar emes.
Kókiregi ǵana shoqtaı ysıdy. Kúni boıǵy susty taýlardan seskený sezimi de joq. Álgindegi álem-tapyryq arpalys kezindegi úreı de seıilgen. Ólim týraly ókinish te orala qoımady. Bir jaıbaraqat, jaıly sezim baýrap barady... Tıbetke ilingeli sury qashqan kóksur aspan ǵana kógildirlenip, janyna jaqyn tartypty.
Álde kim qasyna keldi. Áıel... Feıa... Jo-joq! Qazaq áıel. Kózinen taram-taram jas sorǵalap barady. Bul biraq jylama dep til qata alǵan joq. Tili tańdaıyna jabysyp qalǵandaı... Álgi áıel eńkeıgen kúıi muny mańdaıynan sıpaı berip edi, kózi jumylyp ketti de, jaryq dúnıeniń kógildir kógi de, kózi botalaǵan qaratory áıel de jym-jylas joǵaldy.
İz shalyp ketken tıbettik qalmaq qaıyra shaýyp kelisimen, jartas jaǵalap, syna soqpaq saǵalap, adam atqandar asyǵa attaryna júgirisip, áp- sátte teristik jaqtaǵy tuqyl taý arasyna sińip ketti. Olar ólgen-jitken qarýlastaryna da qaraǵan joq.
Sóıtkenshe túıe órkeshtengen beleńnen Seıpilder de kóringen. Olar oıran bolǵan jurtty ǵana kórdi. Kelgen boıda Makkernan men Maıerdi, Jarboldynyń ishinen aýyr jaralanǵan shalajansar ákesi úsheýin jartas basynan túsirdi. Jaý jaǵynan da eki adam oqqa ushypty. Keshikpeı Jarboldynyń ákesi de kóz jumdy.
Kún de eńkeıip qalǵan edi.
Dereý iske kirisip, ólgenderdi kúndiz jappa tigýli turǵan jartas túbine qatarlastyra jatqyzyp, ústerin jalpaq tastarmen jaýyp, onyń ústine mol qylyp taǵy da tas úıdi. Ólgen tórteýiniń súıegi oba tas astynda qaldy. Tek konsýldy kómbedi.
Nege ekenin kim bilsin, on úsh jasar ul kózinen jas shyǵarmady... Sheshesi jylaı berip edi, Seıpil zekip tastady. Taýteke kezikpegennen jabaıy qodas atyp, onyń surpy etin ǵana qorjynǵa salyp, keshigip jetken ol ishi qan jylap tursa da syr bermeýge tyrysqan.
Makkernan máıitin Jarboldynyń kórsetýimen jartastyń joǵary jaǵyndaǵy jyqpyl-jyryq arasyna shyǵardy. Jartastyń adam sıyp keterlikteı tabıǵı qýysyna ish kıimmen shalqasynan jatqyzyp, qýys aýzyn eki adam zorǵa kóteretin jalpaq tastarmen tireı jaýyp tastady. Balany júırik toryǵa mingestirip alǵan olar kún batpaı attanyp ketti.
...Qanshama amanat arqalaǵan AQSH konsýly ajal toryǵan Tıbette mezgilsiz mert boldy. Tánin temir tabyt emes, ejelgi kóshpendilershe taslaqat japty.
Jalǵasy bar.
Asqar Altaı
