Valúta naryǵy qazirgi tańda kóptiń kóz tikken alańyna aınalyp otyr. Keler jyly da ulttyq valútanyń quny quldyraı túsedi deýshiler kóp. Tipti, keı sarapshylar, 2016 jyly tól teńgemiz qunsyzdanyp, AQSH dollaryna shaqqandaǵy baǵamy shamamen 370 teńgeni quraıdy dep otyr.

Bes kún buryn quny 350 teńgege jetken «kók qaǵaz» qazir Almatydaǵy aqsha aıyrbastaý oryndarynda 332 teńge shamasynda satylýda. Teńgeniń az ýaqyt ishinde 5,4 paıyzǵa kúsheıýin qarjy salasynyń mamandary san saqqa joryp otyr. Biri munyń barlyǵy halyqaralyq qarjy áleminiń ishki zańdylyqtaryna saı ózgerister dep qabyldasa, endi biri valúta naryǵyn retteýge aralaspaımyz degen Ulttyq bank el ishindegi tolqýlardyń oryn alýynan qaýiptenip, dollar baǵamyn tómendetýge jasyryn túrde atsalysty deıdi.

«Valúta baǵamynyń bulaı qubylýy kópti tań qaldyrdy. Ulttyq bank basshylyǵy valúta naryǵyna eshqandaı qatysymyz joq dese de buǵan sený qıyn. Dollardyń 5 paıyzǵa arzandaýynyń negizgi sebebi sheteldik valútany naryqqa kóp mólsherde shyǵarýmen baılanysty bolýy kerek. Teńgeni mundaı jolmen nyǵaıtý naryqtaǵy jaǵdaıdy kúrdelendirip jiberedi. Mundaı dınamıkanyń sebebin jyldyń aıaqtalýyna baılanysty jáne merekelik kóńil kúımen baılanystyrýǵa bolatyn shyǵar. Bul kezeńde kóptegen uıymdarda ulttyq valútamen jasalatyn salyq tóleý, eńbekaqymen jáne jyldyq bonýstarmen eseptesý, merekelik shyǵyndar syndy operasıalar sany kúrt artady», - deıdi «Asyl Invest» kompanıasy taldaý departamentiniń dırektory Aıvar Báıkenov.

Valúta naryǵyndaǵy qalyptasqan osy «kidiris» kóptegen adamdardyń qoldaryndaǵy valútalaryn qaıtadan aıyrbastaýyna ákep soǵýda. Qazirgi baǵammen dollarlaryn satqandar, árıne, eshteńeden utyla qoımaıdy. Buǵan qosa, shıkizat naryǵyndaǵy munaı baǵasynyń da turaqtaýy eldiń teńge nyǵaıady degen senimine tirek bolýda. Onyń ústine, rúbldiń de dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 71 rúblmen toqtady.

Jaqynda Almatyda baspasóz máslıhatyn ótkizgen Ulttyq bank basshysy Danıar Aqyshev jeltoqsan aıynda memleket tarapynan valúta saýdasyna eshqandaı ıntervensıa bolmaǵanyn aıtty. Onyń aıtýynsha, aǵymdaǵy jyldyń qańtar-qazan aılarynda ıntervensıa kólemi 17,4 mıllıard AQSH dollaryn quraǵan. Al, qarasha aıynda Ulttyq bank teńge baǵamyn nyǵaıtý úshin 577 mıllıon dollar satyp aldy.

Sońǵy ýaqytta Ulttyq bank basshylyǵyna jıi synı pikir bildirip júrgen ekonomıs Oljas Qudaıbergenov jyldyń sońǵy aıynda Bas bank valútalyq ıntervensıa júrgizdi dep sanaıdy. «Feısbýk» áleýmettik jelisinde Ulttyq bank júrgizip otyrǵan saıasatty synap birneshe ret málimdeme jarıalaǵan ekonomıs bul ıntervensıanyń naqty somasyn aıtpady, alaıda.

Aıvar Báıkenov te Ulttyq bank jeltoqsan aıynda valúta naryǵyna ıntervensıa jasaýy múmkin degen pikirde.

«Jeltoqsan aıynyń basynda ıntervenıalar bolǵan bolý kerek. Sonyń saldarynan dollar baǵamy 307-308 teńgege deıin birneshe kúnge quldyrady. Kóp uzamaı teńge qaıtadan 13 paıyzǵa arzandap ketti. Osy kezde Ulttyq bank valúta naryǵyna aralasýdan syrttady dep oılaımyn», - deıdi ol.

Baıqap turǵanyńyzdaı, qazirgi ýaqytta valúta naryǵynda qalyptasqan jaǵdaı qarjy sarapshylarynyń naqty bir toqtamǵa kelýine múmkindik bermeı otyr. Munaı baǵasynyń arzandaýy, teńgeniń qybylasyna aınalǵan Reseı rýbliniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamynyń tómendeýi tsıaqty birneshe faktorlar qazaq valútasynyń álsireýine bastaıtyn sebepter. Alaıda, jeltoqsan aıynyń basyndaǵy jáne osy eki kúngi teńgeniń «nyǵaıýyn» naqty túsindiretin sebepter bolmaı tur.

Bas bank altyn-valúta qoryn ortaıtpaý úshin valúta naryǵyna ıntervensıa jasalmaıdy dep málimdedi. Munaı baǵasynyń arzandaı túsýi de altyn-valúta qoryna qaýip tóndiretini belgili. Jyl basynan beri Brent markaly munaı baǵasy 38,8 paıyzǵa arzandady. Eger 2015 jyldyń alǵashqy aıynda munaıdyń ár barreli 50 dollardan saýdalansa, keıin 36,4 tdollarǵa arzandady. Sońǵy aıda shıkizat quny 46 dollardan joǵary kóterilmedi.

Munaı baǵasynyń bulaı quldyraýynyń negizgi sebepteri, árıne, AQSH dollarynyń kúsheıýi, munaı óndirý men onyń qorynyń artýy bolyp otyr. Sondaı-aq, Qytaı ekonomıkasynyń birshama báseńdeýi men Iranǵa qoıylǵan sanksıalardyń 2016 jyldyń basynda alynatyndyǵy da qara altyn baǵasynyń qalyptasýyna yqpal etetin faktorlar. Osy aıtylǵandardy eskere kele, BCC Invest aldyńǵy jyly tamyz aıynda munaı baǵasy 35-37 dollarǵa tómendeıdi dep sanaıdy.

Taǵy bir aıta keter jáıt, OPEK uıymy da munaı óndirýdi shekteýden bas tartatynyn, qazirgi táýligine 30 mıllıon barel shıkizat óndirý normasy saqtalatynyn jarıalady.

«Naryq jaqyn ýaqytta OPEk elderinde, ásirese, Saýd Arabıasyndaǵy munaı óndirisin jiti baqylaıtyn bolady. Saýdıa naryqtaǵy munaı baǵasyn barynsha arzandatyp, básekelesterin tuqyrtýdy josparlap otyr. Ázirge, munaı baǵasynyń artatynyn baıqap otyrǵan joqpyz. Tipti, taǵy bir, múmkin sońǵy ret munaı baǵasy barreline 35 dollar kóleminde quldyraýy yqtımal. Jobamen baǵa dálizi 30-33 dollar shamasynda qalyptasýy múmkin», - dep sanaıdy Aıvar Báıkenov.

Biraq, munaı baǵasy endi arzandamasa da teńge baǵamynyń nyǵaıa qoıýy ekitalaı.

«Munaı baǵasy barreline 35-37 dollar shamasynda turaqtaǵannyń ózinde dollar baǵamy 350-370 teńge kóleminde saqtalady. Biz jaqyn kúnderi ulttyq valútanyń osy deńgeıge deıin quldyraýyn joqqa shyǵarmaımyz. Alaıda, biz 2016 jyly Brent munaıynyń ortasha quny 42-44 dollar kóleminde qalyptasady dep oılaımyz. Mundaı baǵada teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy ortasha baǵamy 295-315 teńge kóleminde bolýy tıis», - deıdi BCC Invest.

Osy rette ulttyq valútanyń qunsyzdanýyna Reseı men Qazaqstannyń ekonomıkalyq ıntegrasıasy da áser etip otyrǵanyn aıtý kerek. Byltyrǵy naýryz aıynda jarıalanǵan sanksıalardan soń Reseı rýbli baǵasyn joǵalta bastady. Bul da qazaq ekonomıkasyna keri yqpalyn tıgizýde. 2014 jyldyń basynan sanasaq, orys aqshasy 121,8 paıyzǵa, 2015 jyldyń basynan tartsaq 26,7 paıyzǵa qunsyzdandy. RF Ortalyq banki jyl basynda dollar 56,2 rúbl bolsa, 23 jeltoqsanda 71,1 teńgege qymbattaǵanyn jarıalady.

Qazaqstandyq sarapshylardyń pikiri, «rúbldiń osy quldyraǵany quldyraǵan» degenge saıady. Reseı valútasy budan ári arzandamasa da, quny arta qoıýy ekitalaı.

«Brent markaly munaı 35-40 dollar shamasynda saýdalanýy jalǵassa, rúbldiń dollarǵa shaqqandaǵy baǵasy 68-72 rúbl shamasynda turaqtaıdy. Áriden oılasaq, munaı baǵasynyń budan ári turaqty túrde quldyraýyn senimdi túrde boljaý qıyn. Qazirgi tańda qalyptasyp otyrǵan shıkizat baǵasy onyń ózindik qunyna shamalasyp qaldy», - deıdi sarapshy Tımýr Nyǵmatýllın.

Sarapshy, sondaı-aq, spekýlántıvti áreketter saldarynan munaı baǵasynyń qysqa merzimge quldyraýyn joqqa shyǵarmaıdy.