«… Iman Júsip keshegi Keńes zamanynda kolhozdastyrý kezeńi kelip, Sozaqta saıqal saıasatqa qarsy kóterilis bolǵanda, sol kóterilis kósemderiniń birine aınalǵan ǵoı. Kóterilis kúshpen basylǵanda, Áýlıe-Atanyń mańynda bólshevıkterdiń qolyna túsip, qala shetindegi Qarasý boıynda «halyq jaýlary» atylǵan orda esil erdiń súıegi qaldy.

 Basyna baryp, duǵa oqıtyn belgi joq: Qarasý boıy qaptaǵan úıler. Qaı úıdiń astynda qalǵanyn Qudaı biledi…»

Sherhan MURTAZA, «Bir kem dúnıe»

Sovet ókimeti ornaǵan alǵashqy on-onbes jyl boıy iri-usaqty qarýly qar­sylyqtarǵa tap bolǵany tarıhtan bel­gili. Keń baıtaq «RSFSR» dep atal­ǵan eldiń barlyq aýmaqtarynda jańa qurylymǵa qarsylyq kóbeıip turdy. Ózgelermen salystyrǵanda ty­nysh jatqan qazaq halqy da óki­met pen úkimettiń 1927-1930 jyl­dary baılardy tárkileý týraly qabyl­daǵan ártúrli sheshimderinen keıin qolyna qarý alyp, jańa qurylymǵa qar­sylyq kórsetýi órshidi. Qazaq dala­synyń barlyq óńirlerinde jap­paı narazylyq oty tutandy. Solardyń ishindegi eń irisi Syrda­rıa okrýginde boldy. Ol kezde okrýgke qazirgi Qyzylorda, Ońtústik Qazaqs­tan, Jambyl oblystary jáne Qa­ra­ǵandy oblysynyń Qarsaqpaı óńiri qaraıtyn. Osy aımaqtardyń bárin­de sovet ókimetine qarsy erýil­der men narazylyqtar qarýly kó­te­ri­listerge ulasty. Solardyń ishin­de Qyzylordanyń Qarmaqshy, Qazaly, Shymkenttiń Bostandyq, Sozaq, Qarsaqpaıdyń Baıqońyr, Áýlıeatanyń Sarysý óńirlerin qamtyǵan kóterilister boldy. Bul kóterilister týraly belgili tarıhshy Talas Omarbekov, jazýshy Beıbit Qoıshybaevtan bastap kitap ta, zertteý maqala jazǵandar da kóp. Men solarda aıtylmaǵan, jazylsa da tolyq jetkizilmegen derekterdi ǵana oqyrmandarǵa usynýdy maqsat ettim.

Jambyl oblysynyń memlekettik mura­ǵatynyń – 778 jáne 11, Ońtústik Qazaqstan memlekettik muraǵatynyń 74 – qorlarynda Sarysý-Sozaq kóterilisine baılanysty birneshe qujattar saqtalǵan. Birinshisinde –kóterilistiń bastalǵany, ol qalaı toqta­tylǵany jóninde Shymkentten Almatyǵa, Moskvaǵa joldanǵan je­­del hattardyń mátini bolsa, ekin­­­shisinde – 1930 jyldyń naýryz aıynyń basynda Syrdarıa ok­rýg­tik VKP(b) komıtetiniń jaýapty hatshysy Gýrın men Syrdarıa okrýgtik VKP(b) komıtetiniń tó­raǵasy Aqbotınniń Syrdarıa ok­rýg­tik partıa komıtetiniń barlyq aýdan­dyq komıtetteri men bastaýysh par­tıa uıymdaryna, VKP(b)-nyń bar­lyq músheleri men kandıdattaryna jol­daǵan jabyq haty.

Kóp jaǵdaılarda 1930 jyldyń aqpan aıynyń 7-16 aralyǵynda Sozaq pen Sarysý jerinde bolǵan kóterilisti tek «Sozaq kóterilisi» dep qana ataıdy. Al shyn máninde sol kezdegi bılik kóterilisti «Sozaq pen Sarysý…» dep ekeýin qosaqtap ataǵan. Oǵan joǵaryda aty atalǵan Syrdarıa okrýgtik VKP(b)-niń jergilikti jerlerge jáne partıa múshelerine joldaǵan jabyq hatynyń «Sozaq pen Sarysý taǵylymy jáne bizdiń mindetimiz» (Ýrokı Sýzaka ı Sary-sý ı nashı zadachı) dep atalýy dálel. Árıne, bılik kóterilisti «kóterilis» dep aıtqysy kelmegeni aıtpasada túsinikti.

Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin osy kóterilis týraly qysqasha ǵana maǵ­lumat bere keteıik. Ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldardyń sońynda qabyldanǵan baılardy tárkileý jáne jappaı kollektıvtendirý týraly ortalyqtyń qaýlylaryna jáne 1930 jyldyń alǵashqy aıynda ótken musyl­mandardyń ramazan aıyndaǵy dinı salttarǵa qatysqandarǵa aıyp­pul salý jónindegi sheshimine qar­sy­lyq kórsetken Sozaq jáne Sa­rysý óńirleriniń azamattary Sart Saý­ran­baı degen jerde jınalyp, sovet ókimetine qarsy kúresý jóninde she­shim qabyldaıdy. Tórt júzden asa adam qatysqan jıynda «Sovet ókimeti joıylsyn!», «Han bıligi jasasyn!», «Qazaq úkimeti jasasyn!» dep urandap, burynǵy bolys Sultanbek Sholaqulyn (keıbir qujattarda Shalaquly) aq kıizge kóterip, han saılaıdy. Hannyń din isteri jónindegi ýáziri bolyp Asadýlla Ybyraıymuly (derekterde ol Irannan kelgen, laqap aty – «Aýǵan táýip» dep atalǵan), ásker isteri jónindegi bas ýáziri ári bas qolbasshysy bolyp Saǵyndyq Shilmambetuly belgilengen. Sol sıaqty ártúrli qyzmetterge Dosjan Ájiuly, Myrzahmet Bazyken, Imambek Álibaıuly taǵaıyndalǵan. Erteńine juma kúni tań namazyn oqyǵannan keıin bir-birine «Hanymyz qutty bolsyn!» degender atqa qonyp, sovet ókimetiniń bıligin joıý úshin aýyl­darǵa attanady. Nátıjesinde aýdan ortalyǵy Sholaqqorǵandy basyp alyp, aýdannyń on segiz basshysyn óltirip, keńselerdi órtep, qu­­jat­tardy joıyp, jan-jaqqa bılik handyqtyń qolyna kóshkeni jaıyn­da habarlar jiberip jatty. Tap osy kezde okrýgtiń Bostandyq jáne Sarysý aýdandarynda da kóterilisshiler atqa qondy. Sarysý aýdanynyń ortalyǵy Kent – Aralda bılik basynda otyrǵandardyń basym kóp­shiligi kóterilisshiler jaǵyna ótip, partıalyq bıletterin órtep, bastaryna sálde orap, hanǵa adal qyzmet etýge ant berip, keshegi jaýlarynyń jaǵyna shyǵyp ketti.

Sarysýlyqtar bılikke óte qat­ty narazy edi. Elge syıly iri baı­lar men birge orta sharýalar da tárkilenýge ilinip ketken. Onyń ústi­ne kóptegen ulttyq salt-dástúrdi dinı merekelerge jatqyzyp, oǵan qatys­qandardy jazalaý beleń alǵan. Máselen Sarysý aýdanynan sol jyly Qahý Arǵynbaev, Túsipbek Yqylasov (qobyzshy Yqylastyń balasy), Ókimbaı Arynbaev, Syzdyq Otynshıev, Úsip Shahaev, Álip Kókenov, Áýesbek Qojantaev, Imanbek Qojantaev, Toıshybek Janybekov, Aqbergen Keńkózov (aty atalǵan kisilerdiń aty-jónin jazýda árip qateleri bolýy múmkin. Sebebi olardyń aty-jóni orys tilinde burmalanyp jazylǵan) tárkilendi. Shyn máninde olardyń birazynyń maly kóp bolmaǵan.

Asyra silteýshilik, jalǵan má­li­­metpen qoldan baı jasaý sol kezde barlyq jerde oryn alǵan sıaqty. Buǵan sovet ókimeti ornaǵan alǵashqy jyldary Lenınniń «Astyq úshin kúres – tap shaıqasy» degen sózin basshylyqqa alyp, atqarýshy organdardyń aldyna naqty mindetter qoıý áser etkendeı. Máselen, 1929 jyly 11-qyrkúıekte «Sovetskaıa step» gazetinde Qazaq SSR Halyq Komısarlary Sovetiniń tóraǵasy Oraz Isaev: «Árbir baı, kýlak, orta sharýa bári 1929 jyldyń 1-qazanyna deıin artyq astyqtaryn tapsyrýlary kerek. Astyq tapsyrýǵa qarsylyq bildirgenderdiń ústinen qylmystyq is qozǵaý qajet» dep jazsa, Qazaq SSR Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tóraǵasy Eltaı Ernazarov 1929 jyldyń 7-qazanynda «…baı men kýlakty túbegeıli joıý kapıtalızimniń tamyryna balta shaýyp, aýyl sharýashylyǵyn qaıta qurýǵa negiz qalaıdy» dep naqtylady.

Mine, osyndaı nusqaýlyqty bas­shy­lyqqa alǵan jergilikti ókimet as­tyq óspeıtin Sozaq, Sarysý sıaqty óńir­lerdiń sharýalaryna da astyq tap­syrý týraly tapsyrma berdi. Bul mindetti júzege asyrýdyń jol­da­rynda kórsetti. Astyqty malǵa aıyr­bastap alý jóninde nusqaý berdi. Muraǵat qujattarynda bir qoıǵa – alty keli, bir sıyrǵa – jıyrma tórt keli, bir jylqyny bir qap astyqqa aıyrbastaýǵa bolatyndyǵyn aıtty. Mine, osyndaı nusqaýlardan keıin sharýalar qoralaryndaǵy malyn eriksiz astyqqa aıyrbastaı bastady. Osy iste úlken belsendilik tanytqan Syrdarıa okrýgi sol jyly astyq tapsyrýdy asyra oryndady. Tipti, sol úshin ortalyqtan syılyqqa birneshe aýyl sharýashylyq tehnıkalaryn alǵandyǵy jóninde málimetter bar. Bul ókimetke jaqqanymen halyqqa unamady. Baılarmen qosa orta sharýalardy, din adamdaryn qýdalaý, jazalaý beleń aldy. Osynyń bári halyqtyq qarýly kóteriliske ulasty. Kóterilistiń shyǵýyna budan da basqa sebepter bar. Ony bıliktiń ózi aıtqan jáne moıyndaǵan. Ol jóninde joǵaryda aty atalǵan jabyq hatta naqty aıtylǵan. Ony keıinirek aıtamyz. Sonymen ne kerek ereýilshilerdi Tashkentten, Túrkistannan, Shymkentten, Áýlıe­ata­dan, Almatydan, Kentaýdan, Qy­zyl­ordadan jetken jazalaýshy ot­rádt­tar aıaýsyz qyryp, joıdy. Oqıǵanyń basy-qasynda Qazaq SSR Halyq Komısarlary Sovetiniń tóraǵasy Oraz Isaev júrgenin joǵaryǵa joldanǵan jedelhattardan bildik.

Osy tusta myna bir derekterdi aıta keteıik. Sozaq kóterilisine qatysqan 400-500 adam atyldy dese, endi bir derekterde 2000 adamnyń atylǵandyǵy aıtylady. Al Sarysý, Bostandyq kóterilisterine qatysqan adamdardyń jazalanýy týraly naqty derek joq. Bulardy bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Al Sarysý aýdanynyń sol kezdegi ortalyǵy Kent-Aral (bul ataqty qobyzshy Yqylas Dúkenulynyń rýhy máńgi saıa tapqan Qýaral belinen 25 shaqyrym jerde bolǵan aýyl. Qazir ol jerde meken joq) adamsyz qańyrap bos qalsa, halyqtyń basym kópshiligi malynan aıyryldy. Adamdardy bılik «kóteriliske qatystyńdar» dep atty, asty. Bas saýǵalap qashqandary qanshama?! Sonyń saldarynan aqyry Kent-Aral bos qalyp, aýdan ortalyǵy Saýdakentke kóshirildi.

Biz Jambyl oblysynyń memle­kettik muraǵatynda saqtaýly bolǵa­nymen 1997 jylǵa deıin qupıa bolyp kelgen joǵaryda aty atalǵan jabyq, qupıa hatta aıtylǵan máseleler týraly sóz qozǵamaqpyz. Bul derek Sozaq, Sarysý jáne Bostandyq kóterilisteri týraly derekter men dáıekterdi tolyqtyra túsedi. Hat aýdan­dyq partıa komıtetterine, uıalaryna jáne barlyq komýnıserge joldanǵan.

«Joldastar!» dep bastalǵan hattyń alǵashqy bóliginde okrýgte sońǵy eki jylda baılar men jartylaı feodaldardyń múlkin tárkileý, sovetterdi qaıta saılaý, astyq, maqta daıyndaý, kótemgi egis naýqanyna daıyndyq jumysyn júrgizý, ujymdastyrý (kollektıvtendirý) jáne kýlaktar men baılardy tap retinde joıý sıaqty jumystardyń júrgizilgendigin aıta kelip, barlyq kapıtalısik elementter partıa men sovet bıligine qarsy shabýylǵa shyǵyp, kedergi keltirýde deıdi. Okrýgtiń Bostandyq, Sozaq, Sarysý aýdandary men Túrkistan aýdanynyń Qarnaq qystaǵynda qarsylyq oryn alǵanyn, Alashordanyń «qasıetti» uranymen sovet bıligine qarsy shyqqanyn jazǵan. «Bostandyq, Sozaq, Sarysý aýdandarynda bolǵan oqıǵalardy saralaı kelip, VKP (b) okrýgtik komıteti mynany moıyndaıdy» dep ózderiniń tarapynan jiberilgen partıalyq uıymdastyrý-kópshilik jumystary salasyndaǵy kemshilikterdi sanamalaǵan.

Hatta partıa uıymdarynyń ınter­nasıonaldyq tárbıege mán bermeýi saldarynan komýnıserdiń tarapynan óreskel qatelikterge jol berilgendigi de aıtylady. Máselen, Qarnaq kystaǵynyń kýlak-bandylarynyń qarsylyǵyn toqtatýǵa jibergende Túrkistan áskerı otrádynyń komandıri otrádqa qazaqtar men ózbekterdi almaı­tyndyǵyn ashyq aıtqan. Ulyder­javalyq shovınısik jáne ultshyl­dyq kózqarasta bolǵan komandır qazaqtar men ózbekter bandylardan da qaýipti degen. Osyǵan uqsas taǵy bir mysaldy keltirýge bolady. Sozaq operasıasy kezinde orys komýnarlary shaıqas kezinde «tek orystar ǵana óldi» degendi alǵa tartyp, ózderiniń narazylyqtaryn bildirgen. Al qazaqtardyń ólimin, kórgen zorlyq-zombylyǵy týraly aýyz ashpaıdy deıdi.

Jabyq hatta dinı senimge qarsy nasıhat óte nashar júrgizilgendigi aıtylady. Sozaq aýdanynda moldalar men ıshandar «ramzan aıynyń» kómegimen dıhandardy kóteriliske tarta bilgen dep jazylǵan hatta. Keıbir kezderi bılik basyndaǵy adamdar dinmen kúresti durys júrgizbeıdi. Máselen, Keles aýdanynyń Tobolıno nemis selosynyń VKP(b) partıa uıymynyń hatshysy óziniń sheshimimen dindarlardyń syıynatyn úıin jaýyp tastaǵan. Belovod aýdanynda aýdan basshylary astyq jınaý qyzyp turǵan kezde shirkeýlerdi jabý jáne olardyń qońyraýlaryn alý jóninde jarys ótkizgen.

Kóptegen aýdandarda bılik ba­syn­da otyrǵan partıa qyzmetkerleri halyqty tobyr retinde ǵana bilgen dep atap kórsetken sol hatta. Saıası-kópshilik jumystyń mánin túsinbegen partıa qyzmetkerleri kóp ekendigi de atalyp ótilgen.

Shyndyqty aıtqan qarapaıym adam­­dardy jazalaý da oryn ala bas­ta­ǵan. Máselen Bostandyq aýdanynda se­lo­lyq sovettiń qyzmetine syn aıtqan kedeı sharýany selolyq sovettiń tóraǵasy baılardyń qataryna ádeıi qosyp jiberip, jazalanýyna jaǵdaı jasaǵan. Partıa uıymdarynyń bas­shylary taptyq kúresten týysqandyq qarym-qatynasty joǵary qoıyp, sosıalızmniń negizgi qaǵıdalaryn umytyp ketken.

Sozaq pen Sarysýda bolǵan kó­te­rilis kezinde Sozaq aýdandyq partıa jáne komsomol komıtetteri, aýdandyq mılısıa bastyqtary partıa men sovet ókimetine satqyndyq jasap, bandıtterdiń jaǵyna ótip, tipti, qolyna qarý alyp, bizge qaraı soǵysty dep jazylǵan hatta. Olar, tipti, bandanyń sapyna ótip, hanǵa ant berip, ıslamdy qabyldap, hanmen birge namaz oqyp, bastaryna sálde de orady dep jazylǵan hatta.

Partıa uıymdary men kom­mý­nısterge joldanǵan qupıa hatta jeke­legen basshy komýnıserdiń tara­pynan keleńsiz ister oryn alǵandyǵy da jazylǵan. Máselen, kóterilisti basý kezinde qaza tapqandardy jerleý qa­raly mıtıńisinde okrýgtik partıa komı­tetinde jaýapty qyzmet isteıtin Qulmuhamedov degen komýnıs óz erkimen Sozaq aýdanyna qyzmetke baratynyn aıtsa, erteńine partıa men sovet bıligine qarsy qaralaý jáne jala jabý sózderin aıtyp, Sozaqqa barmaıtyndyǵyn málimdegen. Son­dyqtan da ol jedel túrde par­tıa qatarynan shyǵarylyp, artyn­sha isi áskerı- revolúsıalyq trı­bý­nalǵa tapsyrylǵan. Sol sıaqty «Kazgostorg» basqarýshysy Balod pen «Kazhımtrest» basqarýshysy Ýsov ózderiniń qaramaǵynda jumys isteı­tin, jaýyngerlik operasıaǵa qatysqan komýnarlardyń biriniń otbasyn qazyna páterinen shyǵarsa, ekinshisi – komýnarlardy jumystan bosatqan.

Hatta Sarysý aýdanynda qalyp­tas­qan jaǵdaı da aıtylǵan. Aýdan basshylary kóterilistiń bastalǵanyn estı salyp, qyzmet oryndaryn tastap, qashyp ketken. Sonyń saldarynan aýdandyq partıa uıymynyń múlikteri tonalǵan. Sondyqtan da hatta olardy kóp oılanbastan-aq qorqaqtar men sat­qyndardyń qataryna qosýǵa bo­lady dep jazylǵan.

Kereksiz tarıh joq. Sondyqtan da qan­sha aýyr bolǵanymen bul qandy oqı­ǵany búgingi urpaqtyń bilgeni jón. Sebebi biz sóz etken kóterilis Táýel­sizdikke jetý jolynyń asa bir aýyr kezeńi. Sovet bıligine, onyń ishin­de kolhozdastyrýǵa qarsylyq hal­qymyzdyń tarıhynda asa aýyr, qaı­ǵyly saıası qýǵyn-súrginge ulasqanyn da bilgenimiz jón.

1930 jyly Sozaq pen Sarysýda, Bos­tandyq pen Qarnaqta oryn alǵan qandy qyrǵyn óńirlerdiń kóptegen zıaly qaýymyn joıyp jiberdi. Quran oqı alatyndardyń bári atyldy, qý­da­laýǵa tústi. Sol esil erlerdiń ara­synda qazaq halqynyń belgili aqy­ny, ánshisi, sal- serisi Iman Júsip Qutpanov qazirgi Moıynqum aýdanynyń Ulanbel aýylynda dıhan­shylyqpen aınalysyp júrgen. Týǵan jerde bólshevıkterden tepki kórip, Betpaqdalanyń ótinde kózden tasa júrgen Iman Júsip Sarysý kóterilisinde uıymdastyrýshylardyń biri bolǵany tarıhtan belgili. Mine, osy erdi de sol qandy qyrǵyn jalmady. Qazaqstannyń halyq jazýshysy Sherhan Murtaza árkez burynǵy Jambyl qalasynda túrmede azapty kúnderin ótkizip, aqyry atylǵan Iman Júsiptiń kómilgen jerine belgi qoıýdy aıtyp júr. Birde halyq jazýshysymen birge Aısha bıbi aýylynyń kópti kórgen, kóńiline túıgeni mol aýyl aqsaqaly Sultan Ázimbekulyna baryp jolyǵyp, asharshylyq týraly áńgime qozǵadyq. Sheraǵa aldymen Sultan aqsaqalmen ekeýara áńgimelesip, «halyq jaýy» dep atylǵan ákesi týraly suraǵan. Sol kúni Sultan aqsaqal Áýlıeata túrmesinde Sarysý kóterilisine qatysqandary úshin atylǵandardy jáne ashtyqtan qyrylǵandardy qalanyń shetindegi jyraǵa kómilgeni jóninde áńgimelep edi. Sodan beri kóp jyl ótti. Sheraǵań mine sol aqsaqaldyń áńgimesindegi derekterdi negizge alyp, Tarazdyń batysynan qalaǵa kire beristegi saıǵa saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, atylyp, kómilgenderge belgi qoıýdy aıtady.

1930 jyly bolǵan Syrdarıa okrýgindegi ult-azattyq kóterilis deńgeıine deıin kóterilgen kóterilistiń tarıhı máni men mańyzdylyǵyna saıası baǵa berip, onyń erlerine qurmet kórsetetin ýaqyt jetti. Sol jyldary búkil elimizde sovet ókmetine qarýmen qarsylyq kórsetkenimen basy birikpegen olardy jeke-jeke aıaýsyz basyp, janshydy. Sol kóterilister táýelsizdik úshin arpalysqan shaıqastardyń bir taraýy. Sondyqtan da árbir ult-azattyq kóterilisi óz baǵasyn alýy kerek.Tarıhtyń taǵylymy máńgilik bolýyna umytpaýymyz kerek.

Maqulbek RYSDÁÝLET, jazýshy-muraǵattanýshy.

Taraz

Derekkóz: «Túrkistan» gazeti