portaly Azattyq radıosyna silteme jasap.

Abdýsamıdiń endi qorqatyn dúnıesi kóp. Ol Tájikstanǵa deportasıalanýdan qorqady, Taıaý Shyǵysqa aparǵandar ósh ala ma dep te alańdaıdy. Quqyq qorǵaýshylar ony bılik organdaryna baryp, basynan keshken bar shyndyqty aıtyp, ózdiginen zań oryndaryna berilýge úgitteıdi. Sondaı áreketi arqyly ózi sıaqty oqıǵaǵa tap bolǵan talaı adamǵa úlgi kórsetesiń dep túsindiredi.

Tyǵyryqqa tirelgen tájik mıgranty

Ol «Túrkıada qurylys jumysy bar» degenderge senip, saparǵa shyqqanyn aıtady. Biraq Abdýsamı birde túndeletip bir alqaptan ótedi – ar jaqtaǵy qarýly adamdar oǵan «Sırıaǵa kelgenin» málimdeıdi. Abdýsamıdiń áńgimesine qaraǵanda, ol áýeli Tájikstannan Reseıge ótken, odan Túrkıaǵa, odan ary Sırıadan bir-aq shyqqan. Onan soń ol DAISH («Islam memleketi») ekstremıstik uıymyna (Qazaqstanda tyıym salynǵan – red.) jańa jaýyngerler aparatyn deldaldardan qashyp shyǵyp, Máskeýge oralǵan. Shym-shytyryq sapardyń uzyn-yrǵasy osyndaı.

Onyń endigi ýaıymy – bolashaq ómiri. Abdýsamı «meni endi tutqyndap, Tájikstanǵa qaıtarady» nemese «Sırıaǵa aparǵandar taýyp alyp jazalaıdy» dep qorqady. Tájikstanda oǵan terorıstik topqa qosylǵan adam retinde izdeý jarıalanǵan.

Abdýsamı men «Memorıal» quqyq qorǵaýshylar tobynyń belsendisi jáne «Járdem» mıgranttardy qoldaý uıymynyń tóraǵasy Bahrom Hamroev.

«Ol eshqandaı teris áreket jasaǵan joq» deıdi Abdýsamıdyń qasynda otyrǵan áıeli. Jýrnalıserdiń shaǵyn toby erli-zaıyptylarmen Máskeýdegi ortalyqazıalyq meıramhanada kezdesti. Jarynyń kózine qaıta-qaıta jas úıiriledi. Ol «Nelikten ol jasamaǵan qylmysy úshin túrmege qamalýy kerek?» deıdi.

Al quqyq qorǵaýshylar tyǵyryqtan shyǵar jol bar deıdi. Máskeýdegi «Memorıal» quqyq qorǵaýshylar tobynyń belsendisi jáne «Járdem» mıgranttardy qoldaý uıymynyń tóraǵasy Bahrom Hamroev «Abdýsamı basynan ótken oqıǵasyn reseılik prokýrorlarǵa baıandap, aıypsyz ekenin dáleldeýge tıis» deıdi. Hamroevtyń pikirinshe, «Abdýsamıdiń ol áreketi osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan basqalarǵa zań turǵysynan jaqsy úlgi bolmaq».

«Bul jigittiń áńgimesin tyńdadym. Ol shynymen aldanǵan – jumys isteýge baramyn dep sodyrlar jasaǵynyń aımaǵynan bir-aq shyqqan» deıdi Hamroev famılıasyn aıtqysy kelmegen Abdýsamı týraly. Hamroevtyń pikirinshe, «Bul - óte mańyzdy oqıǵa, qoǵamǵa osyndaı taǵdyrlar týraly aıtý kerek, adamdar mundaıdan qulaǵdar bolýy tıis».

Biraq Abdýsamıdiń zań oryndaryna berilýi - qaterli sharýa. Reseı men Tájikstan arasynda ekstradısıa týraly kelisim bar jáne Reseıde tutqyndalǵan tájikterdiń ekstremıstik aıyp taǵylmaı jatyp Tájikstanǵa berilgen kezderi kóp. Sırıa-Túrkıa shekarasynan qashqaly Abdýsamı ózin Sırıaǵa aldap shaqyrǵan adamdardan qoqan-loqqyǵa toly habarlar alǵanyn aıtady. Al Tájikstandaǵy tergeýshiler inisin qamap, uryp-soqqan.

Hamroev tárizdi reseılik quqyq qorǵaýshylar kóptegen Ortalyq Azıa elderi azamattarynyń IM tobyna aldanyp qosylǵanyn nemese olardy bireýlerdiń qorqytyp aparǵanyn, tipti solarǵa satyp jibergenin aıtady. Biraq olardyń kóbi týǵan jerge oralsam, meni mindetti túrde sottaıdy dep, IM sapynan keri qashyp shyǵýdan taısaqtaıtyn kórinedi.

Al qashqandary Tájikstan sıaqty elderde aıypsyz ekenimdi dáleldeı almaımyn degen kúdikpen tyǵylyp júrýge májbúr. Tájikstan úkimeti IM qatarynda soǵysyp kelgen azamattary «elge oralǵan soń beıbit halyqqa kúsh kórsetip, jarylys jasaıdy» dep alańdaıdy. 2014 jyldyń ortasynda IM ekstremıstik toby Sırıa men Irak jeriniń úlken bóligin basyp alǵaly tájik bıligi «júzdegen kedeı azamattarymyz sonda ketti» degen aqparat taratyp keledi.

Osy jyldyń basynda Tájikstan ishki ister mınıstrligi arnaıy jasaǵynyń komandıri joǵalyp ketip, keıin «IM-ge qosylǵany týraly málimdegen» vıdeosyn taratty. Ol álgi vıdeoda «eldegi zaıyrly bıliktiń jurttyń musylmansha kıinýine, qoǵamdyq orynda ǵıbadat jasaýyna shekteý jasaǵanyna narazy bolyp ketkenin» málimdegen edi.

Abdýsamıdiń sapary

Abdýsamı «IM nemese basqa da qarýly jasaqqa qosylý týraly eshqashan oılaǵan emespin» deıdi. Toqyma sur baskıimmen otyrǵan Bobokalomov Máskeýdegi meıramhanada qońyr daýyspen basynan ótken jaǵdaıdy asyqpaı baıandady.

Basynda ol postsovettik kedeı memleket Tájikstannan jumys tappaı, Reseıge qurylysta júrip nápaqa tabý maqsatynda kelgen. Ol Máskeýde 2008 jyldan beri jumys isteıdi, jaqynda ýaqytsha turýǵa ruqsat alǵan.

2014 jyldyń sáýirinde ol Máskeý shetindegi Odınsovo aýdanyndaǵy úılerge jóndeý júrgizgen tájikter tobymen birge jumysty aıaqtaıdy. Ol endi jańa jumys izdeýge kirisedi. Osy kezde áriptesteriniń biri Túrkıadan «jaqsy jumys shyǵyp turǵanyn» aıtyp, birge attanýdy usynǵan. Abdýsamı áıelimen aqyldasyp, usynysty qabyl alady.

Burynǵy áriptesteri onyń jaqyn dosyn da qosyp alady, Abdýsamı onyń shyn atyn aıtpaı, «Rahym» dep ataıyq dedi. Óziniń aıtýynsha, ekeýi «aǵaly-inili» bolyp ósken, sebebi Rahymnyń anasy qaza tapqan nemese ketip qalǵan. Munan soń Abdýsamıdiń sheshesi ekeýin qatar tárbıelegen. Balalyq shaǵy birge ótken soń Abdýsamı Rahymǵa senedi jáne ony «aldaıdy» dep eshqashan oılamaǵan. Biraq ótkenge kóz jibere otyryp, ol Rahymnyń 2014 jyldyń sáýirine deıingi kezeńde qatty ózgergenin eske aldy.

«Onyń eshteńege kóńili tolmaıtyn, mańaıyndaǵy barlyq dúnıelerge qanaǵattanbaı júretin boldy» deıdi ol. Stambýldaǵy áýejaıda ony bir tájik kútip alyp, páterge alyp barady, sol jerde eki-úsh adammen birge olar jumystyń bastalýyn kútedi. Ekinshi tájik bularǵa jaýapty bolyp, azyq-túlik ákelip turady. Bular jumys týraly sóılesip otyrǵanda basqalar úndemeıdi eken. Abdýsamı «olar sol kezde-aq shyndyqty bilip otyrǵan sıaqty» deıdi.

Bir kisiler bizge jaqyndaǵanda kúdigim kúsheıdi. Qarý asynǵan jergilikti turǵyndar eken. Biz 700-800 metr jol júrip álgi jazyqty kesip óttik. Olar bizge Túrkıa shekarasynan ótip, Sırıaǵa keldińder dedi.

Úsh kúnnen soń jeti adamǵa avtobýsqa bılet bergen, olar qoǵamdyq kólikke otyryp, 18 saǵat júrgen. Avtobýstan túsken soń bir úıge barady, sol jerde 30 shaqty adammen birge demalady. Ol jerde ártúrli elden kelgen, negizinen Tájikstan, Ózbekstan jáne Reseıdiń Soltústik Kavkazynan barǵan kisiler bolǵan.

Túngi saǵat úshte bir adam kelip, jolǵa shyǵatyndaryn aıtqan. «Ol jaıaý júremiz dedi. Tańǵy úshte bir jazyqtan óttik. Sol kezde ol bizge bir adamdarmen kezdesetinin aıtyp, «sál kútińder» dep ketip qaldy. Eshteńeden seziktenbedim. Biraq bir kisiler bizge jaqyndaǵanda kúdigim kúsheıdi. Qarý asynǵan jergilikti turǵyndar eken. Biz 700-800 metr jol júrip álgi jazyqty kesip óttik. Olar bizge Túrkıa shekarasynan ótip, Sırıaǵa keldińder dedi» deıdi Abdýsamı.

Abdýsamıdiń aıtýynsha, budan keıin olardy bir úıge aparǵan, onda birneshe júz adam otyrǵan. Úsh-tórt kún osy jerde kútetinderin aıtqan.

«Álgi jerde Tájikstan, Ózbekstan, Kavkaz azamattary, túrikter, amerıkalyqtar, ındonezıalyqtar, jergilikti arabtar boldy» deıdi Abdýsamı. Ózimen birge Reseıde jumys istegender, sonyń ishinde eski dosy Rahym da sonda bolǵan. «Sol kezde meni aldaǵandaryn, jumys isteýge kelmegenimizdi túsindim. Sırıaǵa soǵysýǵa apara jatqandaryn bilgende birden áreketke kóshtim» deıdi Abdýsamı.

Abdýsamı Tájikstanǵa Rahymnyń ákesine qońyraý shalyp, «ony qaıtýǵa kóndirseńiz» degen ótinish aıtady. Ol «Eger Rahymsyz oralsam, ony men Sırıaǵa aldap aparǵandaı bolamyn, men emes onyń aldaǵanyna eshkim senbeıdi. Jalǵyz qaıtsam onyń týystary meni aıyptaıdy» dep oılaǵanyn aıtady. «Rahymǵa telefondy aparyp berdim, biraq ol ata-anasymen sóıleskisi kelmedi» deıdi Abdýsamı.

Abdýsamı barǵan jerinen qalta telefonymen vıdeo túsirgenin aıtty. Biraq Daǵystannan kelgen adam (bulardy qaraýǵa jaýapty – red.) telefonyn tartyp alyp, ózin úıdiń jertólesine qamap, «tutqyndaıdy». Osy jertólede ol 10 kún otyrady, sodan soń onyń ornyna uzyn boıly basqa tutqyndy ákeledi. Oǵan jertóleden shyǵýǵa ruqsat berilip, tek úıdiń aýlasynan shyqpa degen eskertý aıtylady. Biraq ol tún ishinde oıanyp, jumys sómkesin tastap, tólqujatyn ǵana alyp, qashyp shyǵady.

Abdýsamı qashýdyń qıyn emes ekenin, biraq kóp adamdar psıhologıalyq kedergini jeńe almaıtynyn aıtady. «Bizdiń jaǵdaıymyz jaman. Tájikstanǵa oralsaq, osynda bolǵanymyz úshin qamap tastaıdy. Bizge senbeı, 20 jylǵa túrmege qamaıdy. Baı emespiz - bosqa sottalamyz. Osynda qalýdan basqa amal joq» degender boldy» deıdi ol.

Abdýsamı shekaraǵa oralyp, Stambýlǵa qaıtý úshin elden aqsha suratyp alady. Stambýlda áıeli kútip alyp, ekeýi Máskeýge birge oralady. Sol ýaqytta Rahymnyń ákesi polısıaǵa baryp, «Abdýsamı ulymdy Sırıaǵa apardy» dep aryz bergen.

Bılikke berilý kerek pe?

Bul habar Abdýsamıdyń jaǵdaıyn odan ári aýyrlatyp otyr. Tájik tergeýshileri Abdýsamıge birneshe ret qońyraý shalyp, tergeýge shaqyrǵan. Onyń aıtýyna qaraǵanda, tergeýshiler otbasyna qysym kórsete bastaǵan. Reseıdegi inisi syrqatynan aıyǵý úshin eline kelgende polısıa ony ustap alyp, tórt kún boıy «azaptaǵan» eken.

«Olar baýyrymdy azaptap, «isti jabýymyz kerek, sondyqtan aıypty moınyńa alasyń depti» degen Abdýsamı anasy úsh myń dollar aqsha jınap ótkizgen soń ǵana polısıanyń inisin bosatqanyn aıtady. Onyń aıtýynsha, bılik baýyry Abdýsamıdi úgittep, Tájikstanǵa kelýge kóndiredi dep sengen, biraq ol barmaǵan.

Qazan aıynda ol Reseıde ýaqytsha turýǵa ruqsat aldy. Biraq keıin Federaldyq mıgrasıa qyzmeti oǵan «halyqaralyq izdeý jarıalanǵanyn» aıtqan. Azattyq Abdýsamıdiń oqıǵasyn óz betimen teksere almady. Hamroev pen «Memorıal» uıymyndaǵy áriptesteri oǵan senedi.

Kóp jaǵdaıda bul adamdar zań oryndaryna barýdan qorqady, tyǵylyp júre bergendi jón kóredi.

Olar «bılikke baryp, aıypsyz ekenińdi dáleldep kór» degen keńes aıtyp otyr. Hamroev ótken jyly Taıaý Shyǵysqa baryp, Abdýsamı tárizdi jaǵdaıǵa tap bolǵan 10-nan astam Ortalyq Azıa elderi turǵynyn biletinin aıtty. «Memorıal» uıymynyń Ortalyq Azıa baǵdarlamasy dırektory Vıtalıı Ponomarev «Kóp jaǵdaıda bul adamdar zań oryndaryna barýdan qorqady, tyǵylyp júre bergendi jón kóredi» deıdi.

Jumystan basqa sebeppen syrtqa shyqpaıtyn Abdýsamı tárizdi adamdar osyndaı halge túsedi. Belsendiler úmitten kúdik kóp ekenin moıyndaıdy. Ponomarev «Ol Reseı bıligine berilse, bul bir úlgi bolatyn edi, biraq berilgennen keıingi taǵdyry ne bolatynyn boljaý qıyn» deıdi. Qaýipke qaramastan Abdýsamıdiń áıeli erine taǵylǵan jaladan qutylýdy qalaıtynyn jetkizdi. «Munyń bárin zańdy túrde rettegimiz keledi, solaısha alańsyz ómir súrsek deımiz» dedi ol.

Eskertý: Tom Belmfordtyń maqalasy aǵylshyn tilinen aýdaryldy.