Bul meniń Myrzan Kenjebaı jyrlaryna ekinshi aınalyp soǵýym. Ózimiz de azdy-kópti óleń jazyp aqyn atanyp júrgendikten birigip ıleıtin teriniń pushpaǵy ǵoı, – dep anda-sanda qol qalt etkende, baz bir zaman­dastarymnyń, baz bir inilerimniń shy­ǵar­malary jóninde pikir aıtatynym bar. Onda da jyrlarynan jylt etken ushqyn kórsem. Bizdiń qazaq, ásirese talantsyzdar syn kótere almaıdy. Sondyqtan da birin-biri jarysa maqtaýǵa kóshti. Onyń bári jalǵan sóz, jalǵan kópirtý ekeni, maqtap otyrǵan óleńiniń dám-tuzy tatymaıtyny kózi ashyq adamǵa ap-anyq. Sońǵy jyldary teledıdardan bolsyn, baspasóz betterinen bolsyn jıi kórinip, qazaq bostandyǵy, ulttyq sana, ulttyq namys týraly shyn azamat sózin aıtyp júrgen batyl qalamgerlerimizdiń biregeıi de osy Myrzan. Sol ulttyq namys, ulttyq sana, ulttyq múddeniń búgingi jaǵdaıy týraly ýaıym men muń-múddeni et júregi ezile otyryp óleńmen de, qara sózben de tógilte jyrlaǵany úshin ol búginde Myrzan Qaıǵy atandy.

Iá, ótken ǵasyrdyń 60-70 jyldary ádebıetimizge qýatty da, qaharly tolqyndar lek-legimen keldi. Men búginde jetpistiń jelkesine shyǵyp turyp, ómirden erte ketken aǵalarym Muqaǵalı men Tólegen, Tóleýjan Ismaılovty, Qudash Muqashevti jıi eske alam. Birge oqyǵan kýrstasym Jumataıdy, tórt-bes jas kishiligi bar Keńshilikti, Jarasqandy, biriniń adýyn, biriniń názik qyzdaı uıań lırıkalaryn saǵynam. Tipti, talantty jyrlaryn halqyna sarqyp bere almaı ketken Temirsheni aıtsaıshy… Al sońǵy jyldary Myrzan Kenjebaıǵa «­Myrzan Qaıǵy» degen at qoıylyp, aıdar taǵylyp júr, «Asan qaıǵy» degendeı… Menińshe, bunyń óleńderine qarata aıtatyn sıaqty. Birde «Ana tili» gazetin (30 mamyr –­ 5 maý­sym, 2013) qarap otyryp, Myrzan aqynnyń óleńine kózim tústi. Taqyryby – «Ózimdi qysqasha tanystyrý». Balqyǵan jumyr bolattaı, Dóńgelep kúnim zyrlaýmen. Qaıyrylyp artqa qaratpaı, Barady ótip bul dáýren! – dep bastalǵan jeńil ári shalys uıqasqa qurylǵan jyr joldary oqyrmanyn birden baýrap alyp, ary qaraı jeteleı túsedi. Alladan namys tiledim, Uıyqtasa ultym kúressiz. Bireýler soǵan kúledi, Myrzan qaıǵy, – dep bul essiz.

Emespin essiz onshama Nazar sal jurtym nazyma. Baqytym azdaý bolsa da, Kókiregim tolǵan qazyna.

Úıretti taǵdyr jekirip, Jabylmaı jatyp etegim. Úıretti jalǵyz otyryp. Jylaýdyń raqat ekenin. Biri emes edim myqty erdiń, Jan emen ońǵan ózim de. Úrýine nebir ıtterdiń, Úıretti taǵdyr tózýge.

Úırendim joqta kúsh mende, Turýdy qarsy san jaýǵa. Aldaýǵa janym túskende, Túsken joq biraq Ar daýǵa.

Aldaı ber ómir aldasań, Jubanam jyrmen tókkende oı. Aqyndar degen árqashan, Aldanýmenen ótken ǵoı…

Uly aqyndardyń, jaqsy aqyndardyń jyrlary qashanda qarapaıym keletin ádeti. Myrzannyń osy óleńinde eshbir jasandy boıaý, jalǵan ýaıym joq. Tap-taza aqjeleń júrekti aqyn sózi! Bul jaǵynan men ony sulý qyzdyń súıgen jigitine de, oıly aqynǵa da uqsatam. Tipti tolqyny taıdaı týlaǵan teńizge de… ıá, sulýlyq qashanda sulýlyq! İnjý-marjan alqasyn taǵynbasa da, torǵyn shapanyn jamylmasa da, bóz kóılek kıgen sulý músinniń sulýlyǵy kórinbeı turmaıdy. Árıne, ony kóretin kóz bolsa… Átteń, biz búginde poezıada osyndaı sulý dúnıelerdi kóre almaı, kórsek te kórmeıtin boldyq. Endi joǵarydaǵy jyr joldarynan birer shýmaqty keltire ketkenimiz jón bolar. Óz basym keıbir synshy, ádebıetshi ataǵy barlarsha óleńdi qara sózben túsindirýdi jaqtyrmaımyn. Óleń degen túsindirýdi, ádebı termınderdi paıdalanyp, taldap maqtaýdy qajet etpeı, ózin-ózi kórsetip, óz sulýlyǵyn ózi kórsetip, dáleldep turýy kerek. Men Myrzannyń ár óleńi ózin-ózi eshqandaı maqtaýsyz-aq dáleldep tur dep oılaımyn. Qudanyń qudireti! Ondaıda oıyma ylǵı da Abaı orala beredi. Óleń sózdiń patshasy, sóz sarasy, qıynnan qıystyrar er danasy! Áldeqashan baǵzy jyldarda qolyma alǵan Belınskııdiń úlkendigi mesh kirpishteı kitaby sol kitapty jetilik pózir shamnyń jaryǵynda kóz maıyn taýysyp, oqyp otyrǵan kúnderim kóz aldyma elesteıdi. Poezıa tilimen sol kitapty bes shýmaq óleńge syıǵyzǵan Abaıdy uly demes­ke, dana demeske dátiń qalaı barady! Óleńniń syıpattaý múmkinshiligin osydan da kórýge bolady. Bireýler buǵan kúledi, Myrzan qaıǵy, – dep – bul essiz.

Baqytym azdaý bolsa da, Kókiregim tolǵan qazyna. Úıretti jalǵyz otyryp, Jylaýdyń raqat ekenin.

Úrýine ne bir ıtterdiń, Úıretti taǵdyr tózýge.

Aqyndar degen árqashan, Aldanýmenen ótken ǵoı.

Bul joldardyń tutas óleńnen bóle-jara qarastyryp otyrǵanymyzdyń basty sebebi, keshegi Keńester Odaǵy tusyndaǵy qazaq ádebıeti men ádebı ortany salystyra ketý. «Kelmeske ketken Keńes ókimeti», «qylyshy­nan qan tamǵan qyzyl ımperıa»… degen sózdi aqparat quraldarynan oqyp ta, kórip te kóz úıir bolǵan. Biraq Keńes ókimeti «kelmeske ketpegen» sıaqty. «Optımızm» men «pesımızm», taǵy basqa ızmder birde ana jerden, birde myna jerden tonyn aınaldyra kıip, shań beredi. Shań bermese «Myrzan qaıǵy» degendi kim shyǵaryp júr? Joǵarydaǵy jyr joldarynda aqynnyń ózi-aq aıtyp turǵandaı, ádebıetimizde bıtteı órip júrgen haltýrshıkter kóp. Jáne solardyń aty-jóni atalmaıtyn jer, solar almaǵan syılyq pen júlde qalmaǵan. Men ózim biletin nebir talanttarda jaı júldeniń biri de joq! Óleńdi adam jazady. Adam jazǵan soń, óleń de «tiri jan, tisti baqaǵa» aınalady degen sóz. Birde qýanyp, birde qaıǵyrady, jylaıdy. «Úıretti jalǵyz otyryp, jylaýdyń raqat ekenin» degen joldardy aqyn bekerden-beker jazbaǵan shyǵar. «Úrýine ne bir ıtterdiń úıretti taǵdyr tózýge». Osy gazettiń atalǵan sanynda «Úıren zaman túlkińnen», «Naǵashym Maral Iteǵulovqa», «Mahabbatty «Myń bir túnshe jyrlaý» toptama óleńderi, t.b. jyrlary Myrzan aqynnyń órisi alys, óresi óte bıik ekenin kórsetedi desek esh qatelespeımiz. Óleń jazǵanyna attaı qyryq jyl ótip bara jatsa da Myrzan aqyndy kóp oqyrman bile bermeıdi. Biraq «Bostandyq», «Azattyq» (egemendik emes) jaıly maqalalar jazyp, teledıdardan shovınıser men jantyqtarǵa táýelsizdikti teris túsindirýge tyrysatyn baz bir jaramsaqtarǵa naǵyz shyndyqty dáleldeýge tyrysyp shyr-pyr bop júrgen aqyn Myrzandy qaı qazaq bilmeıdi? Bári biledi! Qasıetti qazaq dalasynyń tól perzentteri bir sózben aıtqanda, aborıgenderi (jergilikti halyq) jaqsy biledi. Sonaý jyldary halyq óziniń nebir aqyndaryn bilmesin dep, kózine ilmesin dep halyqqa tanystyrýdan qashatyn bir kezeńder, sol kezeńderdiń yńǵaıyna beıim jymysqy jandar bolǵan. Búginde Myrzan sıaqty ashshy daýsyn arqaly jyrlarymen de, ultym dep urandaǵan kósemsózderimen de aqtara aıtatyndarǵa kedergi bolǵysy keletinder kóp. Biraq aqyn únin halqy báribir estimeı turmaıdy. Aqynnyń «Ana tili» gazetine basylǵan jyrlarynyń sońǵysyna – «Ózimdi babamen salystyrý» atty shyǵarmasyna kelelik. Uzyn yrǵasy toǵyz shýmaqtan turatyn shyǵarmada shashaý shyqqan, Abaısha aıtsaq, «Bóten sózben bulǵanǵan» bir de bir óleń joldaryn kóre almadyq. Aqyn júz jyldarǵa, tipti myń jyldyń arǵy-bergisine oı kózimen, oınaqy sezimmen úńile otyryp: Edil boıy – en toǵaı qaradaı mal, Jaıyq boıy – jarlaýyt, jaǵalaı tal. Jarlaýytqa shyǵady jaý joq pa dep, Oraq, Mamaı, Er Shora, Taraǵaılar, – dep shalqyta jyrlap alady da, batyr babalarynyń eli úshin etken erlikterin bylaısha tizbektep ketedi: Tilek tilep tek qana bir Alladan, Urpaq úshin, ult úshin urandaǵan. Qalyń berip, qalmaqtan qatyn aldyń, Kókkóz qyzǵa kóz salmaı sylańdaǵan.

Bilip kápir kelerin sum ajal bop, Imansyzǵa ıba qyp, shydaǵan joq. Súndette bop: «Ty rezan» depti Er Mamaı, Atalady sol meken: «Rázan» dep.

Taýǵa órletip qoısań da, tasqa oınatyp, Dos bolmaıdy – eshqashan qaskóı halyq. Qorqam búgin aıtýǵa áldekimnen, Tý tikkenin Toqtamys Máskeýdi alyp. Óleńniń joǵaryda keltirilip otyrǵan shýmaq­tarynda birde bir teńeý nemese metafora joq. Tek paralelızm tásili, oıdyń óristi dınamıkasy, bir oıdy bir oımen shendestire sýretteı otyryp, kánigi qylqalam sheberlerindeı keń qulashty panorama, jandy beıne jasaıdy. Sonymen «Ózimdi babammen salystyrý» jyryn Myrzan bylaı aıaqtaıdy: Bazarbaılar bas tartsa súre, aıattan, Kúnám joq qoı, deıtindeı «Qudaı atqan». Qazaq emes, «jańa ult» bop beımálimge, Aǵyp baram qubyrmen munaı aqqan. Mine, sol Oraq-Mamaı, Er Shora, Mahambet, Isataılardyń, Qarakereı Qabanbaılardyń búgingi urpaǵy Myrzan aqyn ózin «Munaı aqqan qubyrmen aǵyp baram!» dep jylap, zarlap barady. Buǵan kúlse, buryn komýnızmge qaraı qaryshtap baramyz dep, búginde dańǵaza jyr jazyp, biraq qaıda qaryshtap bara jatqanyn ózderi de bilmeıtin uranshyl «haltýrshıkter» kúlsin. Al jyr qadirin biler oqyrman – biz. Biz kúle almadyq, aǵaıyn!

Zeınolla Tileýjanuly