Baqytsyz bop sulý qyzy qazaqtyń,
Talaı jandy júregińe qarattyń.
Bolǵanymen tánti myna keıipińe,
Ar-namysty aıaǵyńa taptattyń.
(Dıdar Nurjigit)
2015 jyldyń qarasha aıynyń 30 kúni saǵat tili týra 11.00-di kórsetkende «Óskemen - Almaty» qalalarynyń arasyna júretin «Tulpar-Talgo» júrdek poezd ekinshi temirjol vokzalyna kelip toqtady. Nómiri on ekinshi vagonnyń aldynan meni, kóp jyldan beri izetti ini bolyp júrgen, kezdesken saıyn «Almatyǵa kelgende baýyryńyzdy attap ketpeńiz aǵa, onyń ústine men bul qalany bes saýsaǵymdaı bilem» dep jar salatyn Tólýbaı qarsy aldy. Astana men Óskemenge qaraǵanda, jalyndy jastyq shaǵymdy ótkizgen, maǵan etene tanys ásem qala arý qala Almatyda kóp jyly eken. Joǵaryda aty atalǵan eki qalada aýa temperatýrasy mınýs 18-20 gradýs ústinde bolsa, Almatyda 14 gradýs ystyq eken. Tabıǵat anamyz jaratqan Alataý baýraıy jylylyqqa toly, al, meni qarsy alǵan Tólýbaı inimizdiń óńinen, qozǵalysynan oǵan múldem jat salqyndyqtyń izi anyq baıqaldy. Sońǵy ret, Almatyǵa kelip ketkenimde ol burynǵy óz qalpynda ashyq-jarqyn bolatyn. Uly kúıshi Qurmanǵazy Saǵyrbaev atamyzben Aleksandr Sergeevıch Pýshkın ekeýin súıistirip qorlaǵan «kógildir geıler» jáne olarǵa Almaty qalasynda turatyn qazaq azamattarynyń ishinen birinshi bolyp, atoı salyp qarsy shyqqan ánshi Sáken Maıǵazıev týraly maǵan habar jetkizgen de osy azamat bolatyn. Sol habardyń nátıjesinde men qolyma qalam alyp, «Jaraısyń, Sáken Maıǵazıev!» atty maqala jazdym. Ol zametka «Abaı», «Qamshy» ınternet portaldardarynda, «Uly Dala Qyrandary» jýrnalynda jáne basqada basylymdarda jaryqqa shyǵyp qalyń oqyrmandardyń qurmetine ıe boldy. Ia, Almatyǵa qansha kelip, ketip júrmin, Tólýbektiń mundaı sýyq ári sharshap, jabyrqaǵan túrin kórmegen edim. Aeroporttan ne vokzaldan qarsy alǵan boıda, ol -«Aǵa, at kóligińiz aman keldińiz be? Meniń altyn jeńeshem qalaı? Baýyrlarym qalaı? Qazanattaryńyz shaýyp júrme? Júırikterdiń-júırigi Qulagerge salǵan eskertkishińiz orynda tur ma? El aman ba? Astanamyz qalaı? Ásem Almatyǵa hosh keldińiz!» dep, áı, bir júz suraq bolmasa da, jıyrma shaqtysyn bastyrmalata qoıatyn. Búgin ol suraqtardyń biri joq. Aldymda jol sómkemdi oń qolyna ustap, únsiz ketip barady. Ol sol qalpynda mashınaǵa otyrǵanǵa deıin jumǵan aýyzyn ashpady.
«SMS habaryńyzda «Jetisý» qonaq úıi depsiz. Ol qazir kúrdeli jóndeýde eken. Gogol men Seıfýllın kósheleriniń qıylysyndaǵy «Ýıýt» gostınısasynan bir nómirge tapsyrys berip qoıdym. Baǵasy «Jetisýdende» arzandaý»- dep alǵashqy ret til qatty.
«Kettik «Ýıýtqa». Ol erterekte avtomobıl joldary mınıstrliginiń vedimistik qonaq úıi bolatyn. Men onda buryn talaı ret bolǵanmyn»-dep jaýap berdim.
Arly-berli aǵylǵan, kóshe boıy toly qujynaǵan kólikterdiń ishinde baıaý júrip kelemiz. Ekeýmizde únsizbiz. Tek, qazaq radıosynan kemeńger basshymyz, Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Qazaqstan halqyna arnalǵan kezekti Joldaýy» berilýde. Elbasymyz elge tanys qońyr daýysymen baıandamasyn oqý ústinde. Prezıdentimiz «joldaýynda» «daǵdarys» degen sózdi jıi-jıi qaıtalap aıtyp otyrdy.
Kóshbasshynyń sózine elitigenim sondaı, Elbasyǵa qosyla: -«Shynynda myna qarjylyq daǵdarys qarapaıym halyqty tıtyqtatyp boldy aý. Qashan osy páleden qutylady ekenbiz?»-dep sóılep kettim. Qabaǵynan qar jaýyp, tymsyraıyp otyrǵan Tólýbaıǵa keregi osy sóz-aq eken. Al, kep týlady. Kádimgi, ashýlanǵanda eki dárteni eki aıaǵymen qos – qostan tepkileıtin tebegen attar, bolmasa ózin-ózi toqtata almaıtyn, júregi jarymjan yzaqor adam sıaqty urysty bastady da ketti.
-«Osy Sizder, tapa-taltúste ertegi aıtqandy qashan qoıasyzdar. Qaıdaǵy daǵdarys. Munaıdyń baǵasynyń túsýi ekonomıkalyq jáne qarjylyq daǵdarys pa? Ol ýaqytsha ǵana tyǵyryq. Áne, Nazarbaevtyń ózi de solaı dedi emes pe? Erteń, Sırıa, Iraq, Lıvıa memleketterindegi soǵys toqtalsa boldy, munaıdyń baǵasy qazirgi 40 dollardan 140 dollarǵa biraq kúnniń ishinde kóteriledi. Biraq kúnniń ishinde. Sonda ekonomıkamyz óz ornyna keledi. Jerimizdiń asty tolǵan qazba baılyqtary. Bizdiń jerimizde basqalarmen salystyrǵanda óte kóp mólsherde, munaı, gaz, ýran, alúmını, altyn, mys, kúmis, qorǵasyn, myrysh, tantal, qola, kremnıı, berılıı, magnıı, tıtan, kómir jáne Mendeleev elementteriniń barlyq túrleri bar.Tipti munaıǵa tirelgen daǵdarys bes jylǵa, on jylǵa sozylsyn, báribir ekonomıkalyq damýymyz baıyrǵy mol qalpyna keledi. Oǵan kúmán joq. Al, Sizder «Qazaqtyń ar-uıat daǵdarysy», «Qazaq qyzdarynyń ardy taptap, jappaı jezókshelik jolǵa túsý daǵdarysy», «Jalpy ulttyń ar daǵdarysy» týraly nege jar salmaısyzdar? Qaıda qarap otyrsyzdar? Qaıda, qarapaıym qazaqty tentiretýge alyp kelgen myńdaǵan tenderlerdiń basyndaǵy bizdiń baı-baǵylandar, basshylar, Úkimet músheleri, depýtattar men senatorlar, generaldar, halyqtyń qanymen, mańdaı terimen qurylǵan el qazanyna aram qoldaryn aıamaı salyp,eki jep, bir asap, kekirik atyp, fınpolǵa, prokýratýraǵa ustalmaı, quryqtalmaı júrgen keıbir memlekettik laýazymdy qyzmetkerler, ártúrli deńgeıdegi ákimder men mınıstrler, jurtty mezi etip, qaptap ketken saıasatkerler men sosıologtar, zıaly qaýym ókilderi,ǵalymdar, dindarlar, jaǵympaz aqyndar, aqsaqaldar men ártister? Ásirese, keıbir qazaq qyzdarynyń «Ar daǵdarysyna» tap bolýyna májbúrlegen «aqyly oqýdy» oılap tapqandarǵa qanym qaınaıdy. Qolyma qarý alyp solardy jazalaǵym keledi? Bul ne sumdyq, joǵarǵy oqý ornyndaǵy aqshasyn tóleımin dep, qazaqtyń qarakóz qyzdary tánin satyp, bizdi jatjurttyqtarǵa masqara qylýda. Osy ıdeıany usynǵan oqý mınıstrligindegi jaýapty tulǵalar men depýtattar ne oılaǵan a? Aıtqanym-aıtqan. «Qarjy daǵdarysy» ýaqytsha másele. Al, aldyn almasaq «Ar daǵdarysy», «Máńgilik daǵdarysqa» aýysyp ketedi de, bizdiń ultqa ketpeıtin kleımo bolyp qalady. Mysaly: «samyı razvratty el atanyp ketken Taılandy alaıyq.Ol elde er adamdardyń «geı», qyzdarynyń «prostıtýtka» bolýlary, olardyń ómirlik bolmysy,«obraz jıznıi» bolyp, qanǵa sińip ketken. Endi ony toqtata almaısyń. Bizde, «Ar daǵdarysy» boıynsha jardyń aldynda turmyz. Sonda deımin- aý, Sizder, el azamattary, ne istep júrsizder? Aı, taǵalap júrsizder me?»-dep maǵan dúrse qoıdy.
Qoı, úndemeı otyra berýge bolmaıdy. Doldanyp otyrǵanǵa jaýap qaıtaryp, ornyna qoıý kerek. Óıtpesem, urysyn odan ári údetin túri bar. Tútigip ketken.
«Betine bajyraıa bir qarap, atyn ádeıi atamaı, tyńda sen, dep oǵan salmaqty zilmen til qattym. Birinshiden, men mynaý Almatyǵa, seniń urysyńdy estýge kelgenim joq. Búgin, keshki saǵat altyda Qulja trassasynyń boıynda ornalasqan «Dostar» meıramhanasynda bolatyn bajam Ceriktiń qyzynyń úılený toıyna keldim. Jastarǵa tilek aıtyp, bata beremin. Ekinshiden, sen aıtyp otyrǵan «qazaqtyń Ar-uıat daǵdarysy» óte úlken jáne kúrdeli másele. Ony memlekettik deńgeıde sheshýimiz qajet. Ol bir adamnyń, bir qoǵamdyq uıymnyń qolynan kelmeıdi.Seniń búkil qoǵamnyń bas aýrýyna aınalǵan problemany menen talap etip otyrǵanyńa tań qalyp turmyn. Seni búgin jyn túrtken be? Ne boldy shaptyǵyp?».
Aý, kóke! Sizge aıtyp, ishtegi sherdi tarqatpaǵanda , kimge aıtamyn. Osydan týra jıyrma jyl buryn, Siz «Biz qaıda baramyz?» atty avtorlyq Baǵdarlamańyzdyń aıasynda «Qazaqtyń qyzyna qyryq úıden tyıym» atty úlken telehabar jasap, kapıtalızasıa, prıvatızasıa, ekonomıka, ekonomıka dep ulttyq rýhymyzdan, ar-uıattan arylyp, kúlkimizdi jınap ala- almaı qalyp júrmelik, Qazaqstan ekinshi «Taıland» bolyp ketpesin otandastar dep Úndeý tastaǵanyńyz qaıda qaldy? Sonda men, sol habarǵa belsene qatysyp edim. Onyń ústine, «Las týrızmdi elimizge keltirmeıik?», «Ardy saqtaıyq, halqym?», «Biz qaıda baramyz?!», «Áset Isekeshevke Ashyq hat» atty jan-aıqaı maqalalaryńyzdy oqydym, «25» atty erekshe Baǵdarlamańyzben tanyspyn. Sondyqtan, Sizdi kórgen soń ishtegi shermen bolyp qalǵan sherdi shyǵarǵanym ǵoı. Qattyraq aıtyp ketsem, ǵapý etińiz, keshirim suraımyn, aǵa. Jyǵylǵannyń ústine judyryq degendeı, osy jylda ǵana eki qyzymnan aıyrylyp, qaıǵyryp, qapalanyp júrgen jaıym bar.
Tura-tur, Tólýbek. Ne dep kettiń, óziń? Qıyn bolǵan eken? Bizge nege aıtpaǵansyń?
Aǵa, qaıtys bolǵandar, ókil qyzdarym. Óz qyzdarymnan kem kórmeıtin edip olardy. (Avtordan: Tólýbektiń óz kindiginen úshbalasy, bir ul, eki qyzdary bar. Kelinshegi Ásıa 2010 jyly aýryp qaıtys bolǵan). Bul úlken áńgime aǵa.Mine, «Ýıýtqada» kelip qaldyq. Qazir, saǵat on ekige taıap qaldy, Siz bólmeńizge ornalasyp, asyqpaı jaıǵasa berińiz. Men qazir
balalarymdy mektepten alyp, úıge aparaıyn. Túski astaryn bereıin. Osynda mólsheri saǵat ekige taman kelemin. Sonda ókil qyzdarymnyń tragedıaǵa toly qıyn taǵdyrlary men jan-aıqaı ómirleri týraly asyqpaı aıtyp beremin. Sizge aıtpaǵanda kimge aıtamyn ony. Keshki altydaǵy toıǵa ózim aparamyn. Áńgimelesýge ýaqyt jetedi.
Osy jerde sál sheginis jasaýdy jón kórip turmyn. Tólýbektiń «Sizge aıtpaǵanda kimge aıtamyn» degeninen shyǵyp tur. Dál osy oraıda, orystardyń «Inısıatıva nakazýema» degen uǵymyn tilge tıek etýge ábden bolady. Qazaqshalaǵanda «Bastaýshy kisi árqashan jaýapty». Ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń sońyna qaraı bir top shyǵysqazaqstandyq azamattar basymyz birigip, patrıottyq entýzıazmmen ulttyq sport túrlerin jandandyrýdy qolǵa aldyq. Bizdiń ınısıatıvamyz jer-jerden qoldaý tapty. Bir sózben aıtqanda shyǵysta ulttyq sport boı kótere bastady. 1980 jyldyń qarasha aıynyń bir kúninde Ulan aýdanynyń «Bókter» jazyǵynda ataqty atbegi Mels Narımanuly aǵamyzben birge úlken dala kókparyn uıymdastyrdyq. Oǵan tuńǵysh ret, bizdiń aýdannyń «Krasnyı Altaı», «Qaraózek», «Peredovoı», «Ulan» sovhozdarynyń jáne kórshiles Tavrıa aýdanynyń «Saratovka» aýylynyń 100 den astam kókparshylary kelip qatysatyn boldy. Men, ol dodaǵa, jumystyń kóptiginen aýdan ortalyǵynan kele almadym.
Ol kezde uıaly telefon joq. Úı telefonymyzǵa keshki saǵat segizder shamasynda Mels aǵa zvondady. Daýysy dirildep ketken. Bir nársege qatty renjigeni baıqalynyp tur.
-«Sádibek, qaıda júrsińder, sender?. Myna maquluqtarǵa birdeme demeısińder me?»-dep maǵan ursa ketti.
-Oý, aǵa, qaıdasyz, qaıdan zvondap tursyz? (Mels aǵa menen, 10 jas úlken bolatyn)
-Mılısıadan.
-Qaıdan, qaı jerdegi mılısıadan, aǵa?
-Osy Nıkıtınka selosy, aýdandyq ishki ister bóliminen zvondap turmyn. Tez kelmeseń bolmaıdy. Mynalar meni qamap tastamaqshy. Ol 25-tegi jas kezim. Qustaı ushyp jetip bardym.
-Oý, aǵa ne boldy?
- General Jeksenovtyń buıryǵy deıdi.(Avtordan: Ol kezde Shyǵys Qazaqstan oblystyq ishki ister basqarmasynyń bastyǵy, mılısıa general-maıory , qazaqtyń sal-dástúrin bilmeıtin Zakarıa Jeksenov degen bolatyn). Ózimiz uıymdastyrǵan kókpar úshin isti qyldyrmaqshy. Bular kópardyń, kókbóriniń ne ekenin bilmeıdi. Túsindirshi sen olarǵa. Meni ashý qysyp turǵany sondaı, olarǵa sóz sóıleýge júıkem jibermeı tur.
Aýdandyq partıa komıtetiniń búro múshesi bolǵandyqtan,ROVD-nyń barlyq basshylaryn jaqsy tanıtynmyn. Mılısıa qyzmetkerlerine, bilgenimdi aıtyp, barymdy jetkizip kókpar týraly túsinikteme berdim. Kishigirim leksıa oqyldy. Tarıhty qozǵadym. «Kókpar- atadan-balaǵa, urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan ulttyq qundylyqtarymyzdyń biri de biregeıi, uly dástúrimiz bolyp sanalady. Kókpar úshin qylmysqa tartý- ulttyq salt-dástúrimizdi qorlaý, barlyq qazaqty renjitý bolyp tabylady. Sondyqtan, tez arada Mels aǵany bosatyńyzdar-dep talap qoıdym». ROVD basshylary: «Kiná bizde emes. Nusqaý joǵarydan keldi ǵoı»- dep kúńk etip, aǵaǵa suraqta qoımaı bosatyp jiberdi. Mels aǵany úıge alyp keldim. Sonda dastarhan basynda otyrǵan aǵam: «Sádibek, ulttyq sporttyń ne ekenin biletin, saǵan aıtpaǵanda kimge aıtamyn. Baǵana daýysym qatty shyǵyp ketse renjime. Malǵundardyń qylyqtary ishime syımaı ketti ǵoı» dep edi marqum. Al, jaǵdaı bylaı bolǵan. Dál sol kúni, sol doda kókpar ótkizilinip jatqan Bókterge Shyǵys Qazaqstan oblystyq komýnıstik partıa komıtetiniń birinshi hatshysy, KPSS Ortalyq Komıtetiniń múshesi, aq degeni-aq, qara degeni-qarǵys bolyp turǵan Protazanov Aleksandr Konstantınovıch arnaıy vertoletpen ań aýlaýǵa shyǵady. Qasyna joǵaryda aty atalǵan, qazaqtyń salt-dástúrinen maqurym general Z. Jeksenovty ertip alady. Olar kelgen kezde dala kókpardyń qyzǵan tusy eken. Atqa mingen qalyń top , arly –berli serkeni súıreýde. Ústerinde ushyp júrgen tik ushaqqa qaraıtyn túrleri joq. Oıynnyń qyzyǵyna túsip ketken. Tik ushaqtaǵy oblystyń basshysy Protazanovtyń mundaı oıyndy birinshi kórýi. Bınoklmen qaraıdy. Terezeden qaraıdy. Ne ekenin túsinbeıdi. Sen qazaqsyń ǵoı dep, janyna ertip alǵan, Jeksenovtan suraıdy. Ol máńgúrt ne bilsin. Protazanovtyń saýalyna jaýap bere almaıdy. Sebebi ultynyń tarıhyn bilmeıdi. Qaıta, Protazanovqa jaǵympazdanyp: «bular astaryndaǵy attarymen jattyǵýlar jasap júrgen sovremennyı basmashylar bolýy múmkin, tez arada uıymdastyrýshylaryn qamaýǵa alyńdar» dep, rasıa arqyly jerge nusqaý beredi.
Ekinshi márte: «Saǵan aıtpaǵanda kimge aıtamyn. İstiń jónin biletin,saǵan uryspaǵanda kimge urysamyz»-degen sózdi jańaarqalyq marqum Dúısebaı Bókenaev aǵamyzdan 2000 jyldardyń basynda estigen edim. Ol kezde Dúısebaı aǵa «Saıysty» ulttyq oıyndarymyzdyń bir túri retinde memlekettik tirkeýden ótkizip, Erejesin shyǵaryp, jeke avtorlyq quqyǵyn alyp, arnaýly kıim úlgisin jasatyp alǵan bolatyn. Endi, memlekettik tapsyrys arqyly qarjy bóldirip, keńinen damytýǵa kelgende keıbir sport sheneýnikteriniń nemkettiligine, nemquraılyqtaryna, búrokrattyqtaryna tap bolyp, tasy shaǵylyp, júregi aýryp júretin. Sondaı kúnderdiń birinde, maǵan úıge kelip, «qashan adam bolamyz, qashan naǵyz qazaq bolamyz» dep bir sherin tarqatyp edi, marqum aǵamyz. Qaıran asyl aǵalarym, sizderdi zor qadir tutamyn,jatqan jerlerińiz torqa bolsyn, topyraqtaryńyz maıda bolsyn! Allanyń rahymynda paıǵambarymyzdyń shapaǵatynda bolyńyzdar! Ulttyq sportta senderdiń oryndaryń erekshe ekeni elge aıan.
Mine, úshinshi ret, osyndaı sózdi almatylyq Tólýbek baýyrdan estip, bastaýshynyń árqashan bıik jaýapkershildikte bolatynyna kózim anyq jetti.
Aıtqanyndaı Tólýbek ýáde etken áńgimesin týra saǵat 14.00 de bastady.
Aǵa, ózińiz bilesiz 2010 jyl bıylǵydaı maǵan óte aýyr jyl boldy. Qazaq aıtady ǵoı: «jarty jolda atyń ólmesin, orta jasqa kelgende áıeliń ólmesin»- dep. Qyryq úshke tolǵanda on alty jyl jyl otasqan jan-jarym Ásıadan aıyrylyp, ańyrap qaldym emespe. Kamshat-13-te, Arýjan-10-da, Qanat ulym- 6-da bolatyn . Ózim geologıalyq jer barlaý aksıonerlik qoǵamynyń bas dırektory Lı Vácheslav Nıkonorovıchtiń kúzet bóliminiń bastyǵy bolatynmyn. Tabysym jaqsy. Ásıany jerleýde, jetisi men qyrqyn ótkizýde áriptesterim, jumys orynym kóp kómektesti. Olarǵa áli kúnge deıin rızamyn. Tek, qyzmetimniń talaby boıynsha is-saparda jıi bolyp, ary-beri júrip turýym kóp. Shetelden kelgen delegasıalarmen kún-tún demeı júrý qajet. Ásıanyń rolin atqaratyn eshbir týys tabylmady. Enem bala baǵýǵa jaǵadaıy kelmeıtinin birden aıtty. Eki aı balalarymmen birge bolǵan , baldyzym ýnıversıtetke oqýǵa baratyn boldy. Sondyqtan jumystan bosap, balalardyń qasynda ózim qaldym. Uldy balabaqshaǵa, qyzdardy mektepke aparamyn, qolym bosaı qalǵanda taksıshi bolamyn. Súıtip ómir súrý kúndelikti ádetime aınaldy. Bireýden tómen, bireýden alda ómir súrip jatyrmyn.
Bári sol kúnen bastaldy. 2010 jyldyń 20-shy aqpany kúni keshki saǵat jeti shamasynda Qarasaı kóshesiniń boıymen «Nıkolskıı» bazarynyń janyndaǵy jıyrma tórt saǵat jumys isteıtin mashına jýatyn jerge bet túzep bara jatqanmyn. Jolshybaı jolaýshylar kezdesse otyrǵyzyp alýda oıymda bar.Áýezov kóshesin basyp ótkenim sol edi, oń jaqta qol kóterip turǵan úsh qazaq qyzyn kórdim de, qastaryna toqtaı qaldym.
Aldyńǵy terezeniń shynysyn túsirip, men olardan, qaıda barasyńdar? –dep suradym.
Olardyń bireýi: - «osy kósheniń boıymen Muratbaev kóshesine deıin»- dep jaýap qatty.
Jol aqysy 300 teńge. Otyryńdar balalar.
Bet aýyzdaryn boıap, qysqa kóılek kıgen, qazaqtyń jap-jas qarakóz qyzdary. «Túngi kóbelektersińder-aý»- dep oılaǵanym sol edi, artqy salonda otyrǵannyń bireýi: «Bul qorlyqtan ólgen artyq. Qalaı ǵana aldandym?. Qyzdar keshirińder, senderge de , ońbaǵandardyń aldaǵandaryn kórsetip, til tıgizdirip, qur alaqan qaldyrdym- aý.....» dep óksip-óksip jylady. Qalǵan ekeýi ony ýatyp álek. –« Kámıla, jylamashy janym. Bular adamdar emes. Itterden de jamandar. Búgin bizge istegenderin, erteń aldarynan shyǵaramyz. Sen egilgenińdi qoıshy» - dep aldyńǵy oryndyqtaǵy qyz oǵan jubatý aıtty. Sol eki arada mejeli jerge de kelip qaldyq.
Aldyńǵy oryndaǵy qyz qol sýmkasynan kelisilgen úsh júz teńgeni alyp maǵan ustatty. Áńgimeni taǵy da, sol qyz bastady.
- «Búgin úlken stress alyp, qobaljý ústindemiz. Nervimizdi túzetpesek, júıkemizdi tozdyramyz. Mende usynys bar. Kelesi kóshede bir jaqsy kafe bar, atyn umytyp turmyn, soǵan baryp, ózimizge-ózimiz keleıik».
- Ol kafeniń aty «Nıgara», osy kóshemen Baıtursynovtyń qıylysynda ornalasqan dep men jaýap qattym.
-Ia, aǵa, durys aıtasyz. Sol «Nıgaranyń» janynda túsirip ketińizshi.
- Klıenttiń aıtqany zań, qaıda apar deseńder sonda aparamyn. Al, ózderińe ne bolǵan? Bireýlerdiń senderdi qatty renjitkeni anyq kórinip tur.Problemalaryń qandaı?-dep men til qattym.
-Aǵa, siz bul saýalyńyzdy bizge shynaıy janyńyz ashyp qoıyp otyrsyz ba, joq álde mazaqtap qoıyp otyrsyz ba-dep álgi qyz maǵan týra qarap turyp.
- Árıne shyn surap turmyn. Sender sıaqty balalardy ósirip otyrmyn. Onyń ústine aıtarym, sonaý ǵasyrlarda, bizdiń batyr ata-babalarymyz qyzdarynyń, qaryndastarynyń ar-namysyn bárinen joǵary qoıyp, qorǵaǵan, saqtaǵan.
- Ótirik áńgime. Ertegi áńgime. Eger de, bárińiz shetinen batyr bolsańyzdar, nege, biz qazaqtyń qarakóz qyzdary osyndaı kúı keship júrmiz? Basymyzǵa ne kún týdy? Nege qazaqtyń qyzdary kúnde jylaımyz?-dep artqy salonda otyrǵan Kámıla atty qyz til qatty.
Túsingen janǵa qazaqtyń qarakóz qyzdary aýyr suraqtar qoıdy. Olardyń saýaldarynyń salmaǵy meniń búkil jan dúnıemniń astan-kestenin shyǵardy.
-Aınalaıyn qaryndastarym, men senderge qolymnan kelgen kómekti jasaýǵa daıynmyn. Ne isteýim kerek?
-Aǵaı nıetińizge rahmet. Bizge, úsh jetimge aldymen moraldik qoldaýyńyz kerek bolyp tur. Týrasyn aıtqanda, bizder aqyly oqýdyń qurbandarymyz. «Platnyıda oqımyz» dep ar-uıatty belge býyp, otqa túsip júrmiz. Osy shyrǵalańnan qashan shyǵatynymyzdy bilmeımiz. Basymyz qatty. Bizge durys aqyl keńes beretin adam kerek.
-Balalar sender kafede bola berińder. Men mashınamdy jýyp, bolǵan soń mindetti túrde kelemin-dedim. Mashınanyń ishi-syrtyn jýyp shyǵýǵa tup týra bir saǵat ýaqyt jumsalady. Birden qazirgi kezdegi qarakóz qyzdarymyzdyń bastaryna túsken aýyr taýqymetterdi terip, qalyń oıǵa jol berdim. Tarıhı shyndyq buryn ultymyzdyń qol bastaǵan batyrlary men bıleri, baılary men kedeıleri, kósemderi men sheshenderi, bilimdileri men biliktileri, úlkeni men kishisi, apasy men atasy, anasy men ákesi, baýyry men aǵasy, apaıy men jeńgesi, dostary men baýyrlary qazaq qyzdarynyń namysyn qyzǵyshtaı qorǵaǵan. Olar «Qazaqtyń qyzyna qyryq úıden tyıym» dep ómir súrgen. Ardy, namysty bárinen joǵary qoıǵan. Jigitterimiz «qoıandy qamys, erdi namys óltiredi» degen qaǵıdany berik ustaǵan. Batyr babalarymyz « qyzdyń namysy taptalsa, eldiń namysy birge taptalady» dep qazaq jerine qara nıeti bar basqalardy jolatpaǵan.
Al, qazir qalaı bolyp ketti, ózi. Qaıda barsań da aldyńnan kes-kestep, jezóksheler men jemqorlar shyǵady. Tánin satyp, eliniń abyroıyn aırandaı tógip júrgen jezókshelerdiń sany kúnnen-kúnge kóbeıý ústinde. Bir Almaty qalasynda 15 myńnan astam jeńil júriske úıir qyz-kelinshekter bar bolsa, sonyń 80 paıyzy qazaqtyń qarakóz qyzdary. Shyraıly Shymkentte 8 myń, Astana, Taraz, Qaraǵandy qalalarynda olardyń sany alty myńnan asqan.Shyndyqtan qashpaıyq, shaıtanı isti kásip etip alǵandar basqa da oblystarda da, úlkendi kishili qalalarymyzda artyp, jetiledi. Olarǵa etimiz úırenip alǵan. Oǵan , kúnnen-kúnge kóbeıip jatqan «geı klýbtar» men « jyn-oınaq» oryndardy qosyńyz. Baıaǵyda «bordel» bolyp, «seksqana» atanyp ketken «saýna», «haýyz», «hamamdarda» men qonaq úılerde san joq. Qazaqtyń qyzdary jappaı sheteldikterge kúıeýge shyǵyp, týǵan otandary- Qazaqstandy tastap ketip jatyr. Tek, Almaty qalasy boıynsha qazaq qyzdarynyń shet jurttyqtarǵa, basqa ulttarǵa kúıeýge shyqqandarynyń sany 10 paıyzdan asyp tústi. Bul jaǵdaıda atalarymyzdyń: «Jelke as bolmas, jıen el bolmas»-dep aıtqandary jáı, zıany joq áńgime bolyp qalady . Al, sheteldik erkekter: túrik, ıtalıan, úndis, arab, pákistan, qytaı, amerıka, fransýz, aǵylshyn, sheshen, ázerbaıjan, grýzın, ıngýsh, orys, ózbek, uıǵyr, qyrǵyzdardan týǵandar eshqashan qazaq bolmaıdy . Men sony bilemin. Osy úrdis odan ári jalǵasa berse ,qazaqtyń sany osy 21 ǵasyrda kúrt azaıyp, 22 ǵasyrda ult bolyp saqtalyp qalýymyzǵa, ulttyq qaýipsizdigimizge qaýip tóneri anyq jaǵdaı emes pe? Aý, biz qaıda baramyz? Bárimizde ul ósirip, qyz tárbıelep otyrmyz. Ózimniń de balalarym bar. Olardyń bolashaǵy qalaı bolady? Osyny oılaǵan tusta óz oıymnan ózim shoshyp kettim. Denem qaltyrap, basym aınaldy.Bizde, bizdiń qalada, bizdiń elde jezókshelik degen kesepat múldem bolmaýy kerek. Jastardy tárbıeleý qajet. Adasqandardy durys jolǵa salý búkil qoǵamnyń, ár-bir patrıot qazaqtyń negizgi mindetteriniń biri bolýǵa tıisti. Men sol oıdan, sol jerde qur sózben ǵana emes, naqty is-áreketpen muqtajdyqtyń kesirinen shyrǵalańǵa túsken ár-bir qarakóz qazaqtyń qyzdaryna er jigit bolyp kómektesý, basty báıgege tigý qajet sheshim qabyldadym. Tez arada «Nıgara» kafesinde otyrǵan qazaqtyń úsh órimdeı qyzdaryna kómektesýge beldi bekem býdym.
Dámhanynyń esigi ashylyp, syrttan ishke kirip kele jatqan meni kórgen jańaǵy úsh qyz ákelerin kórgendeı qýandy. «Kelgenińiz qandaı jaqsy boldy, aǵa. Kele me kelmeı me dep alańdap otyr edik. Jabyrqap otyrǵan kóńilimizdi bir kóterip tastadyńyz»-dep meni jyly júzderimen, úlken úmitpen, jamyraı qarsy aldy.
Birden baıqaǵanym, olardyń dastarhandarynyń jutańdaý ekendigi. Eki kishkene salat, úsh-úsh staqandarǵa quıylǵan spraıt pen qyzyl sharap.
- Kesh jaryq, balalarym!Qazir jaqsylap tanysamyz. Men senderdiń qastaryńda bolýǵa, senderdi jábirlegenderdi taýyp, óshterińdi alyp berýge keldim. Árıne, qoldasańyzdar. Aldymen, jaqsylap tamaq iship alaıyq. Sosyn asyqpaı áńgimelesip, búkil mán-jáıǵa qanyq bolaıyn. Sodan keıin naqty jospar quramyz-dedim de daıashyny shaqyryp jańa dastarhan jasaýǵa tapsyrma berdim. Mýzykanttarǵa bes myń teńge tólep osy balalardyń qurmetine «Men qazaq qyzdaryna qaıran qalam. Qyz ósse eldiń kórki» degen ándi aıtqyzdym. Boıjetkender maǵan óte rıza boldy.
Men sol keshte olardyń ómirbaıandary men týyp-ósken ólkelerinen Almaty qalasyna bilim izdep kelip, joǵary oqý ornynyń aqyly oqytý bólimine túsýlerimen jáne sol pále «aqyly oqý» degenniń kesirinen olardyń bastan keshken oqıǵalary, tragedıa men dramaǵa toly kúnderimen jete tanystym.
-«Aǵa, biz úsheýmiz de «podrýgı po neschastámiz». Qazaqsha aıtqanda, «baqytsyzdyq tanystyrǵan dostarmyz». Bizdiń baqytsyzdyǵymyz aqyly oqý oqyp, joǵary bilim alamyz degen talpynysymyzda jatyr. Sonyń kesirinen kúnáǵa belshemizden batyp «arsyzdyq áleminde» maltyp júrmiz»-dep áńgimeni baǵana kóligimniń aldyńǵy oryndyǵynda otyrǵan suńǵaq boıly ádemi sar qyz bastady. Ol sózin odan ári jalǵastaryp, meniń atym: Balym. Mynaý: Maral, mynaý-Kámıla bolady dep dostaryn tanystyrdy. Úsheýimizde bir jyldyń tólderimiz, 2002 jyly dúnıege kelgenbiz, úsheýimiz- úsh júzdiń ókilimiz, men, orta júzdenmin, Kámıla-uly júzden, Maral-kishi júzdiń qyzy-dep ózderin tanystyrdy.
Balymnyń týyp ósken jeri Almaty oblysynyń İle aýdany. Ákesi men sheshesi jol apatynan qaıtys bolǵan soń, úlken apaıynyń qolynda turyp orta mekteptiń toǵyzynshy jáne onynshy klastaryn da oqıdy. Aýyr semá jaǵdaıyna baılanysty mektep bitirmeı turyp, eńbek etip, tabys tabýmen shuǵyldanady. Aldymen, bir úlken restorannyń ydys aıaǵyn jýýmen aınalysady. Keıin mektep bitirerde armán baıynyń tushpara jasap, shyǵaratyn sehynda túngi smenada jumys isteıdi. Sonda júrgende zorlanady, qyzdyǵynan aırylady.
Jalǵasy myna siltemede.
Sádibek Túgel,
jazýshy.
