Qazaqstan KSRO-ǵa (Reseıge)otar kezinde ult mektebi qalyptasty, jasyratyny joq  biraz jetistikterge jettik. Aıtalyq, búgúngi kúni álemde saýatsyzdyqty áli de jeńe almaı kele jatqan elder bar ekenin aıtý kerek.Máseleńkı,Indıada,Pákistanda, kóptegen arab elderinde áli saýatsyz ne shalasaýatty adam kóp. Indıada saýatsyzdar úlesi 30%, Pákistanda -45%, Bangaladeshte -42%. Kóptegen arab elderinde saýatsyzdyq bıik deńgeıde jáne saýatsyzdyq qaıtadan ósip keledei. Al Djıbýtı, Iemen, Irak, Marokkoda saýattylyq arab memleketteriniń orta dengeıinen de tómen.  Ótken jazda men Sharm –Ash Sheıhte jergilikti oteldiń  mysyrlyq qyzmetkerinen arab sóziniń jazylýyn surap edim, keshegi ketpenshiniń tym  tómen saýatty ekenin baıqadym. [1] Bizde bolsa saýattylyq 99%, árbir tórtinshi qazaqtyń  joǵary bilimi bar. Sansyz ǵylym doktorlary shetelde aǵylshynsha pikirtalasqa jaramaıdy, maqala járıalamaq túgil , derbes paıym aıtpas, toıda tost qana aıtalady. Sonymen birge ǵylymı ataǵy  bolmasa da qazaqtyń zıalylary qaýymnyń mańyzdy bóligi. Olardyń qataryna dindárlyq ıntellıgensıa, din salasynyń ıntellektýaldary, úlemderi  eldiń rýhanıatynyń saqtalýyna kóp septigin tıgizip keledi.

Ulttyq  mektepte  oqýshylar dınamıkasy (myń adam esebimen)

Nusqalar:www.stat.kz; www.nao. kz  Dannye MON RK (NOBD 2014) Srednee obrazovanıe v Kazahstane: sostoıanıe ı perspektıvy.Analıtıcheskıı sbornık.Astana.2015,s.35[2]

Eskertý: ...  - derek joq

Birinshi tujyrym,1985/86 - 2014/2015 oqý jyldary arasynda orys tilinde oqýshylar sany azaıdy: 2047.1 myńnan den 802.1 myńǵa deıin. Iaǵnı orys tilinde oqýshylar sany  mólsheri 2.5 ese azaıdy. Ol ózgeristerdiń bas sebebi elimizdiń egemendik alýy. Totalıtaralyq KSRO qulaǵannan keıin elimizdiń árbir ult ókilderi qalaǵanynsha tól mektebine balalaryn beretin boldy. Ekinshi tujyrym, Egemen Qazaq respýblıkasy  basqa ult tilinde oqýshylar sanynyń ósýine múmkúndik berdi.Sol kezeńde ult mektepte  oqýshylar sany ósti.  Aıtalyq, qazaq tilinde oqıtyndar sany: 1985/86 oqý jylynda  -936.5 myń bolsa 2014/15 jyly -1716.1 myńǵa  deıin ósti  , ózbek tilindegi oqýshylar: 1985/86 oqý jyly-60.4 myń oqýshy bolsa, al 2014/15- 79.0 myń oqýshyǵa jetti,uıǵyr  tilinde oqýshylar sany : 1985/86 oqý jylynda  -13.5 myń oqýshy boldy, 2014/15- 14.7 myń oqýshy boldy.Sol sıaqty tájik mektepteri paıda boldy.Úshinshi tujyrym, ult mektep taǵdyry demografıalyq ósim men mıgrasıalarǵa táýeldi boldy.Orys tilinde oqýshylardyń sanynyń azaıýy sebebteriniń biri orys, ýkraın, nemis  emıgrasıasy.Orys Reseıge, nemis- Germanıaǵa,ýkraınder –Reseı men Ýkraınaǵa attana bastady. Máseleńkı,1990 jyly KSRO áli  de ++++++bar kezde respýblıkanyń 16 mln.300 myń jurtshylyǵy boldy.Sol jyly tabıǵı ósim 233.5 myń,respýblıkaǵa kóship kelgender sany-180 myń,  respýblıkadan kóship ketkender sany -272.4 myń adam boldy. Sonda 1990 jyly mıgrasıalyq saldo mınýs 92.4 myń adam boldy. Qazaqtyń basqa respýblıkalardan jáne memleketterden qaıtýy 1934 jyldan keıin (asharshylyq aıaqtalaǵannan keıin) bastalyp búgingi kúnge deıin jalǵasyp keledi. Al orys ,ýkraın, belorýstardyń Qazaqstannan kóshýi 1970 jyldan bastalyp ári de toqtamaı keledi. Sondyqtan jergilikti qazaqtar  slaván tektilerdi sıdyrmaı qýyp jatyr degen sóz beker. KSRO saıasaty otarlardy kolonızasıalaý  bolsa da bul saıasat 1970 jyldan bastap pármenin kórsetti. Kelesi faktor slaván halyqtary men tatarlardyń týý deńgeıi tym tómen boldy, al  1992 jyldan bastap búgúngi kúnge deıin orys, ýkraın, belorýs, tatarlar  ishinde depopýlásıa úrdisi baıqaldy. Iaǵnı ólgenderdiń sany bul etnostarda týǵandardyń sanynan artyq. Atalǵan ult ókilderi sany azaıyp keldi.1994 jyly 477 myń adam kóship ketti de , 70 myńdaı adam kóship keldi.1990 jyldan bastap kelgenderdiń basym kópshiligi oralmen edi.Mólsherlep alaǵanda oralmandardyń 60%- Ózbekstannan,12%-Qytaıdan,10%- Mońǵolıadan,8 %- Túrkmenstannan, 4%- Reseıden eken.Jalpy Qazaqstanda 1 mıllıon oralman aǵaıyn qonystanypty. Oralmandar negizinen balalaryn qazaq mektebine berdi.Tórtinshi tujyrym, buryn qalada qazaq mektebin tipti klasyn ashý qıyn boldy. Biz Shona Smahanuly, Muhtar Qazybekulynyń erligi men belsendiligin aıtyp otyrmyz. Búgingi tańda  qazaqtyń jartysynan kóbi, 57% qalada turady. Besinshi tujyrym,búgingi tańda oqýshylardyń 73%-qazaqtar, 14% -orystar, 4% -ózbekter, 1.5%-uıǵyrlar, 1.3%- ýkraınder.Qazaq balasynyń mólsheri 87% qazaq mektebine barady jáne bul kórsetkish ósip keledi. Altynshy tujyrym, sońǵy jyldary Soltústik Qazaqstan oblysynda qazaq oqýshylar sany qysqarýda: 2013 jyly-21116 oqýshy 139 mektepte qazaq tilinde oqysa, 2014 jyly 20813 oqýshy 136 mektepte qazaq tilinde oqydy.QR Oqý jáne Bilim Mınıstrligi , Prezıdent Ákimshiligi kórsetken keleńsizdikti saralap,  durys shara qoldanady dep esepteımiz.Jetinshi tujyrym,qazaqtyń úlesi 70% jaqyndady.Qazaq bıik qarqynmen ósip keledi. Eger de 1989 jyly qazaqtyń sany 6 mln.534 myń, 1999 jyly -   7mln. 985 myń, 2009 jyly -10 mln. 096 myń,     al 2015 jyldyń 1 qańtaryna eseptelgen memstat agenttiginiń boljamy boıynsha -   11 mln.497 myńǵa jetippiz.1989-2015 jyldary  qazaqtyń jalpy ósimi-  5 mln.(naqtyraq aıtsaq 4 mln.963 myń) bolypty. Bizge ultyq biregeılik kerek. [3]Ol qazaqstandyq ult emes, Úlken qazaq ulty.Basqa ult ókilderine ákimshilik kedergisiz qazaq bolyp jazylýǵa múmkúndik berý(qazaqsha bilgen jaǵdaıda). Eger oralman baýyrymyz: Meni jat jerde ózbek, qaraqalpaq, qyrǵyz,t.b.ult ókili retinde ákimshilik jolmen jazyp jiberdi, biraq men qazaqpyn degenge azamattyq ta qazaqtyqty da berý kerek.  Sol sıaqty ıdentıfıkasıany ózgertý quqyǵy jeke ult ókilderine de berilý kerek. Bul bizdiń elimizdiń KSRO totalıtarlyq  júıesiniń ozbyrlyǵynan bas tartqanymyz bolady. Qazaqstannyń egemendigi basqa ult ókilderine de óz jaqsylyǵyn tıgizý kerek deımin. Olaı desek orys bolyp jazylyp ketken ýkraınder, evreıler,tatarlar tól ulttylyǵyna oralady. Jetinshi tujyrym, máseleńkı, ózbek, uıǵyr, tájik  mektebin bitirip,  odan keıin ne iske, ne oqýyn  jalǵastyrýǵa jaramaı, jaǵdaıy jáısiz júrgen azamattardy qaıtemiz. Sol sıaqty orys mektebin bitirgen orys balalary tipti ýnıversıtettiń  orys bólimin bitirip,  qazaqsha bilmegendikten ofıs qyzmetine de jaramaı jatyr. Ózbek,tájik mektebiniń  túlegi shetinen ketpenshi men dúkenshiden  asa almaı júr.Orta mektep pen ýnıversıtet áleýmettik ósýge , karera jasaýǵa jol ashýǵa kerek. Sondyqtan az ulttar(orys mektebi sonyń ishinde) mektebin jappaý kerek shyǵar, biraq ol  mektepterde 80% sabaq qazaq tilinde  ótý kerek, sonda ǵana ulttyq azshylyqtar  mektebin bitirgender óz talaby men talantyna sáıkes ornyn Qazaqstanda tabady, tipti táýir qyzmettik karera jasaıdy. Segizinshi tujyrym, lokaldyq tilder, ólkelik tilder jáne dúnıejúzilik til. Tildik konúktýra jáne tildik dıversıfıkasıa. Ispan ,arab, orys , fransýz tilderi ólkelik tilder.Nemis tili men japon tili lokaldyq til qatarynda. Biraq bul tilder ozyq tehnologıa men ǵylym tili. Hındı, ýrdý, sýahılı, bahasa –pálendeı damymaǵan elderdiń ólkelik tilder. İJÓ kólemi boıynasha Indıa álemde tórtinshi orynda, biraq ol mańyzdy emes. Tildik konúnktýra jáne tildik dıversıfıkasıa talaby bizge bir- eki tildi ǵana tańdaýdy durystaıdy. Solardyń ishinde eń mańyzdysy aǵylshyn tili men qytaı tili. Bizdiń Prezıdent progresıst, ozyq adam, zaman talaby men jańalyqtyń lebin ýaqytynda sezedi.Mektep pen Joǵary oqý júıesine aǵylshyn tilin eńgizý negizinen orys tili esebinen bolý kerek.Egerde orys tiline elimizde qaıtadan ústemdik bersek qazaq tili taǵy da sheginýge májbúr bolady.Egerde biz aǵylshyn tiline erik berip qazaq tilin qorǵasaq , aǵylshyn tili orys tilin ózi yǵystyrady. Men ózim Ýnıversıtette aǵylshyn tilinde tarıh pánin beremin, meniń biraz stýdentterimniń  orysshasynan aǵylshynshasy táýir. Reseı ekonomıkalyq, tehnologıalyq baǵytta kenjelep keledi bizge orys tilin  qoldaý saıasaty emes, qaı jeńgeniń meniki demeı tek qazaq tilin qoldaıyq.Bizdiń Ǵylym , Mektep pen Joǵary oqý júıesiniń bir eleýli kemshiligi ol aǵylshyn tiliniń jetispeýshiligi. Myqty dep júrgen ǵalymdarymyz aǵylshynsha til qatpaıdy, ıaǵnı oqymaıdy.Egerde álemdegi Ǵylym men Bilim júıesi aǵylshyn tilinde desek onda kóp ǵalymdarymyz álemdik úrdisten tys júrgen qaraǵymdar.Bizge shet tilder dıversıfıkasıasy kerek.Biz orys tilimen ońasha qaldyq.Qytaıdyń álemdegi ekonomıkalyq qýatyn esepke alyp otyryp biz qytaı tehologıalaryn jersindirý jáne ıgerý mamandyǵyn ıgerýimiz abzal. Sol sıaqty Qytaı qazaqtary atamekenge jetýden buryn sol memleketterdegi tehnologıalyq mamandyqtardy ıgergeni jón.  Buryn fransýz, nemis fakúltetteri bar bolatyn olar ǵaıyp boldy.Endi qytaı tilin oqytýdy da memleket shyndap qolǵa alý kerek. Bul mańyzdy baǵytty ózimen ózin jiberýge bolmaıdy.

.......................................................................

1.Azımbaı Galı Arabica-kofe bez kofeına.2015; https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_literacy_rate

2. www.stat.kz;www.nao. kz  Dannye MON RK (NOBD 2014) Srednee obrazovanıe v Kazahstane:sostoıanıe ı perspektıvy.Analıtıcheskıı sbornık.Astana.2015

3. Ázimbaı Ǵalı  Ulttyq bolmys jáne sıpattar. 18.12.2015 http://www.shyn.kz

Ázimbaı  Ǵalı