Alty jyl buryn oryn alǵan «Arab kóktemi» atty dúleı boran birneshe musylman memleketiniń shańyraǵyn ortasyna túsirip, shat-shálekeıin shyǵardy. Bazbir saıasattanýshylar bul dúrligýdi demokratıalyq dúmpýge balaǵanymen, keıbir elderde «Arab kóktemi» baqyt búrin jarǵan joq, qaıta qaıǵynyń qara túnegin ornatty. Mysaly, Sırıa jerinde «Arab kóktemi» alapat qyrǵynǵa ulasyp, qasiret shejiresi áli jalǵasyn taýyp jatyr. «Arab kóktemi» dúmpýi Sırıadaǵy Asad dınastıasyn qulata almaǵan soń álemdik alpaýyt kúshter kóterilisshilerdi qoldap, Sham eliniń ishki isine aralaspaq boldy. Alaıda, BUU-nyń Qaýipsiz keńesinde Reseı men Qytaı memleketteri ózge áskerı kúshterdiń Sırıa aýmaǵyna aıaq basýyna qarsy turdy. Osydan keıin ISHIM lańkestik uıymy tarıh sahnasyna shyǵyp, Sham elindegi bılikti aýystyrý máselesin odan saıyn kúrdelendire tústi.
Shyntýaıtynda, ISHIM bir kúnde paıda bolǵan joq. Bul – «Arab kóktemi» jáne ózgede jobalar óz nátıjesin bermegen soń iske asyrylǵan quıturqy nán oıynnyń biri. Sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, ISHIM-di oıynǵa qosý úshin aldyn ala jan-jaqty daıyndyq júrgizilgen. Óıtkeni, aldyn-ala uıymdastyrylmastan toqsan eldiń terrorısteri bir ýaqytta Sırıa men Irakta bas qosyp, úlken kólemdegi áskerı is-qımyldardy júzege asyrýy áste múmkin emes. Musylman memleketterimen qosa ıslam dini az taralǵan elderden áp-sátte sodyrlardyń paıda bolyp, Taıaý Shyǵysta bir mezgilde bas túıistirýi osyny áıgilese kerek. Al, sybdyryn bildirmeı, úlken oıyndy uıymdastyrý úshin qaranıet kúshterdiń adamdardy arbaýdyń eń ozyq tehnologıalaryn paıdalanǵany anyq.
Ábý Musa áz-Zarkaýı tarapynan 2004 jyly Irakta «Taýhıd ı-jıhad» degen atpen «Ál-Kaıdanyń» bir qanaty retinde qurylǵan lańkestik topqa 2011 jyly Ábý Bákir ál-Baǵdadı jetekshilik jasaǵannan bastap uıymnyń ataýy «Ád-Dáýlat ál-Islam fıl-Iraq ýásh-SHam»bolyp ózgertildi. ISHIM – negizinen Latakıa jerinde ıslam halıfatyn qurýdy kózdeıdi. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin qazir lańkestik uıym Irak pen Sırıa úkimetiniń áskerı kúshterimen jáne ózderin qoshtamaǵan ózgede toptarǵa qarsy qandy qyrǵyn soǵys júrgizýde.Ásili, ISHIM tarıh sahnasyna shyqqan kúnnen syn sadaǵyna ilindi. Sodyrlyq toptyń soıqan is-áreketteri Sırıa men Irak jerine qaraquıyn páleket alyp keldi. Uıymnyń árbir isi kópshilik qaýymǵa qorqynysh pen úreı saldy. Byltyrǵy jyly 126 musylman ǵulamasy ISHIM-niń is-áreketi ıslam qundylyqtarymen uıyspaıtynyn aıtyp jahanǵa jar saldy. Qazir uıymnyń ekstremıstik pıǵylda, is-qımyly terrorlyq sıpatta ekendigi ámbege aıan. Alaıda, ISHIM ózderiniń jasap jatqan qandy qyrǵynyn ıslam dinimen baılanystyrýyn doǵarar emes. Eń soraqysy, qandy-qasap qylmystaryn «halıfat» atymen jasaýynda.
Naǵynda, ISHIM-niń ózderin «ıslam halıfaty» dep jarıalaýy din negizdermen múlde sáıkespeıdi. Oǵan qarsy birneshe dáıekti ýáj keltirip óter bolsaq:
Birinshiden, musylman ǵulamalarynyń kópshiligi Muhammed paıǵambardyń (s.a.ý): «Úmbetim halıfatta otyz jyl ómir súredi. Odan keıin patshalyq bılik paıda bolady» (Safına r.a jetkizgen) dep aıtqan ósıetin negizge alyp, «halıfat quramyn» degen bastamalardy qostamaıdy. Rasynda da, ıslam tarıhynda Muhammed paıǵambardan (s.a.ý) keıin hz.Ábý Bákir, hz.Omar, hz.Osman, hz. Álı dáýirinde musylman úmbeti otyz jyl halıfat dáýirinde ómir súrdi. Odan keıingi omaıadtar men abbasıdter jáne t.b musylman memleketteri halıfat sharttaryn saqtaı alǵan joq. Sebebi, sharıǵat boıynsha halıfat qurýshy kóshbasshynyń bıligi mynadaı sharttardyń negizinde ǵana lıgıtımdi bolyp esepteledi:
A) Quraıysh taıpasynan bolý;
Á) Baıat (kópshiliktiń senim bildirýi);
B) Shýra (keńesý);
D) Ádilettilik ornatý.
Joǵaryda atalǵan Muhammed paıǵambardan (s.a.ý) soń musylman úmbetine kóshbasshy bolǵan hz. Ábý Bákir, hz. Omar, hz. Osman, hz. Álıdiń tulǵalyq kelbeti osy tórt shartqa laıyqty bolǵandyqtan olar halıftik bılikke qol jetkize aldy. Odan keıingi bıleýshiler bul sharttarǵa tolyq saı emes bolǵandyqtan, olar halıfat bıligin ornata almady. Olaı bolsa, eshqandaı musylman ǵulamalary keńesiniń (shýra) batasyn almaǵan jáne kópshilik qaýymnyń senimine ıe (baıat) bolmaq túgili Sırıa men Irak jerlerin kúshpen jaýlap alyp, musylmandardy qoısha qyrǵan ISHIM-niń syqpyty sharıǵat sharttaryndaǵy halıfat uǵymymen múlde jýyspaıdy degen sóz.
Ekinshiden, sharıǵatta «darýl-mýslımın» degen uǵym bar. Bul termın – musylmandar ómir súretin memleket degen maǵynany beredi. Alǵashqy kemeńger tórt halıftan keıin ómir súrgen omaıa, abbası, fatımı, ǵaznaýı, qaraqan, mámlúk, osman t.b patshalyqtar halıfat sanalmaǵanymen, musylman memleketteri bolyp esepteledi. Musylman memleketi (darýl-mýslımın) dep bir joǵary saıası uıymdy taný úshin úsh shart saqtalýy kerek. Olar:
A) Halyqtyń basym bóliginiń musylman bolýy;
Á) Memleketti musylman basshynyń basqarýy;
B) Dinı rıtýaldardyń oryndalýyna jaǵdaı jasalýy.
Qazir ISHIM lańkesteri biraz aýmaǵyn kúshpen jaýlap alǵan Sırıa men Irak memleketteriniń halqynyń basym kópshiligi ıslam dinin ustanady. Memleket basshylary musylman jáne dinı qulshylyqtardy oryndaýǵa eshqandaı kedergi joq. Iaǵnı, Sırıa men Irak elderi musylman memleketteriniń (darýl-mýslımın) sanatyna jatady. Al, sharıǵatta musylman memleketterine qarsy dinı soǵys jasaýǵa bolmaıdy. Demek, ISHIM-niń sharıǵat bekitken sharttarsyz halıfat qurýy, musylmandardy qasıetti kúreske úndeýi, zańsyz áskerı qurylymdar qurýy ıslam negizderine qarama-qaıshy keledi. Tipti, túbirimen qate, múlde adasqandyq desek asyra aıtqandyq emes.
Muhan ISAHAN,
zańger, sharıǵat boıynsha maman
Derekkóz: e-islam.kz
