Kez kelgen qoǵam erkin aqparat alýǵa quqyly, al, aqparattyq keńistikte telearnanyń arqalaǵan júgi aýyr. Keńes zamanynda radıo, televıdenıe bútin bir ulttyń tárbıe quraly boldy. Al, búgingi medıa keńistikti osy aýyr júkti abyroımen arqalap júr deı alamyz ba? Saraptamadan góri oıyn saýyqty, aqparattan góri shoýǵa qumar búgingi telearnalardy zaman kóshine ilese alyp júr deýge bola ma? Kúndelikti serıaldar men ártisterdiń áziline qaryq bolǵan kórermenge qarap jýrnalısıka júginiń tym jeńildenip bara jatqanyna qamyǵamyz.
Telearnalar kórermen kózaıymy bolýdan qala bastaǵan tusta áleýmettik jeliler aǵartýshylyq jumystarǵa kirisip ketti. Búgingi tańda qoǵamda ınternet keńistik aldyńǵy orynǵa shyǵyp otyr. Árıne, munymen televıdenıeniń, gazettiń, radıonyń áleýeti tipten túsip ketti deýge kelmeıtin shyǵar. Desek te, ınternettiń aqparat keńistiginde aldyńǵy orynǵa shyqqanyn eshkim joqqa shyǵara almas. Búgingi urpaqty ınternet tárbıelep otyr. Kerek deseńiz, jastar kóretin baǵdarlamasyn da, kınosyn da, basqasyn da ǵalamtordan kóretin zaman jetti. Al, sońǵy kezde osy ekrannan beriletin habarlarǵa «salmaqtysy joq, kileń shoý» dep ondaǵy sapanyń kóńil kónshitpeıtindigin aıtyp kóńiltolmaýshylyq bildirip júrgenderdiń qarasy kóp. Kóńilimiz tolmaıtyny da sol, kez kelgen telearnany qosyp qalsańyz, ánshi men ártistiń júrgizetin qaptaǵan shoý baǵdarlamalary men maǵynasyz ázilderi. Salmaqty, saraptamalyq, qoǵamdyq-saıası máselelerge qatysty qyzý pikirtalastarǵa negizdelgen baǵdarlamalardy tabý qıyn. Al, telearnadaǵylardyń maqsaty neǵurlym kóp reıtıń jınap otandyq arnalardyń kóshbasynda turý. Qoǵamdyq-saıası máselelerdi talqylaı berý kórermendi jalyqtyrady degen pikirler de joq emes. Soǵan qarap otyryp búgingi kórermenniń de talǵamy tómendep ketkenin kóresiz. Tanym-túsinigi, ıntellektisi keri ketip bara jatqan joq pa degen teris oıǵa qalatynymyz shyndyq. Al, endi sońǵy kezde, kerisinshe, áleýmettik jelilerdi qoldanýshylar arasynda qoǵamdyq mańyzy bar máseleler týraly tolǵamdy oılar talqylanyp jatady. Mysaly, «Facebook», «Twitter», «Instagram» áleýmettik jelilerinde telearnaǵa qaraǵanda pikirlerdiń talqylanýy joǵary deńgeıde. Arnaıy baǵdarlamalarda kóterilýi tıis máseleler vırtýaldy keńistikte talqylanyp jatady. Shirkin, áleýmettik jelilerde talas týdyryp talqylanatyn taqyryptar teleekranda arnaıy baǵdarlamalarda kóterilse ǵoı dep oılaıtynymyz bar.
Nursıla SOVETQAZY, aqyn:
– Tórtinshi bılik – táýelsizdik kepili.Árbir memlekettiń ishki jáne syrtqy saıasatyn júrgizetin BAQ ekenin bárimiz de jaqsy bilemiz. Tipti, memlekettiń qaýipsizdigine de BAQ-tyń áseri óte úlken ekenin saıasatkerler aıtyp jatady. Degenmen, Qazaqstanda osy quraldar qalaı jumys atqaryp jatyr jáne bolashaq memlekettiń damýyna qandaı úles qosyp jatyr degen zańdy suraq týyndaıdy. Gazet-jýrnaldardyń kóbi – Reseıdiki. Telearnalarǵa keletin bolsaq, tushshymdy eshteńe kórsete almaı kele jatqany ashshy bolsa da shyndyq. Olaı deıtinim, qaı arnany qosyp qalsańyz da arzanqol daraqy qaljyń men ánshilerdiń shala saýatty júrgizýshiligimen ótip jatqan shoýlar. Ánshi – án aıtýy kerek shyǵar. Olardyń telearnada júrgizýshi bolýy da úlken ıntelektini qajet etetin jaǵdaı.
«Qaıǵyly qartań bizdeı shal,
Qaraı berseń qaıda joq,
Eser, esirik bolmasań,
Tirshilikten paıda joq», – degen Abaı hakimniń óleń joldary eriksiz oıyńyzǵa keledi, osy kórinisterden keıin. Qazaqtyń júris-turysy, turmys- tirshiligi, ishken-jegen tamaǵyna deıin mazaq etetin shoýsymaqtardyń qaptap ketkeni, eldiń rýhanı jaǵynan daǵdarysqa túskendiginiń kórsetkishi emes pe? Ekinshiden, daraqy, dańǵaza, dańǵoı adamdar teledıdardaǵy kóptegen shoýlarǵa qatysyp, aýzyna kelgenin sóılep ketip jatqany, bizdiń osy baǵyttaǵy mádenıetimizdiń bir kórinisi ispettes bolyp kórinedi maǵan. Saıası-saraptamalyq baǵdarlamalarda bos keńistik qana. Onyń ornyn basqa eldiń baǵdarlamasy basyp alsa, onda búkil ishki saıasat ta memlekettiki bolyp ketetinin el basqaryp otyrǵan adamdar jaqsy biledi. Olaı bolsa, osy tórt aıaǵynan birdeı aqsap jatqan telearnalardyń birin-biri qaıtalap jatqan baǵdarlamalaryn jaýyp, qajet bolsa, telearnanyń ózin de jaýyp tastaǵan durys shyǵar.Ulttyq ıdeıa, memlekettik til, taǵy da basqa kókeıkesti máseleler kóbinese áleýmettik jelilerde ǵana saraptalyp jatqany neniń kórsetkishi ekeni beseneden belgili. Sondyqtan, oılanatyn ýaqyt jetken sıaqty. Álemdegi kóptegen dúrbeleńder áleýmettik jeli arqyly júrip jatqanyn bizdiń sarapshylar bilmeıdi emes, biledi.
Muhtar SHERİM, satırık, qazaq blogshysy:
– Shyndyqty shyryldap turyp aıtar bolsaq, elimizdegi telearnalardy «ánshiler elesi» kezip júr. Olaı deıtinimiz, sahna juldyzy bolǵanymen, efır juldyzyna aınala almaıtyn ánshiler á degennen «júzden júırik, myńnan tulpar» bola almady. Qatty aıtsam, keshirersizder, munyń ózi «It joqta shoshqa úrediniń» keri bolyp tur. Sózdiń ózin «sorpalatyp jiberetin» ánshiler men ártister qaı baǵdarlamanyń reıtingisin jalaýlatyp kóterip áketti?
Bir mezgil kók jáshikke telmirip, tebirenip tyńdaıtyn ne qaldy búginde? Besikten beli shyqpaı jatyp, «juldyz» bola qalǵysy keletin jastar jaýlap aldy bul ekrandy. Iá, oǵan daý bar ma, jastar baǵdarlamalary, tok-shoýlar kerek te shyǵar, biraq, «boıaýshy, boıaýshy degenge saqalyn da boıap jiberipti» degendeı, telearna keńistigin tek jastarǵa arnaı salý ádiletsizdik qoı! Ekiniń biri «ánshi». Sol shirkinder ekrannan ózderin kórip otyryp, daýystarynyń joqtyǵyna, án mátinderiniń sapasyz ekenin bilip, maǵynasyna kelsek, jastar tilimen aıtqanda, «qýyp» ketkenderine uıalmaı ma eken? «Shirkin-aı...» deısiń osyndaıda, baıaǵy Saǵat Áshimbaev, Beıbit Qusanbaevtar júrgizgen baǵdarlamalar qaıda? Mán-maǵynasy joq, áıteýir reıtıń jınaý maqsatynda kórsetilip jatqan múgedek jobalar. Esesine áleýmettik jelilerde, ásirese, «feısbýkte» ótkir oılar, zymyrannan da ushqyr jazbalar kóp. Aıtpaqshy, telearnalardan «KVN» ázilkeshteri túspeıtin boldy. Salmaqty satırany túsinbeıtinderine qynjylmaıdy da. Aýzyna kelgenderin laq etkize salady. Olarynan jıirkenbeıdi de. Sahnada turyp alyp aıqaılaıdy kelip. Alǵashqy kezde osy «KVN» degenińiz qyzyqtaý bolǵany ras. Qazir «buzyqtaý» bolyp barady. Kórgensiz bolyp. Sonda deımin-aý, telearna basshylary qandaı «tárbıesi» úshin qyzyǵa qaldy eken? «Jylaıyn desem, kózimnen jas shyqpaıdy, ótirik jylaıyn desem, jurt senbeıdi» demekshi, qazirgi telearnalardan baıypty, salmaqty, oı salyp, kóńil kókjıegińdi keńeıtetin baǵdarlamalardy ıtpen izdep taba almaısyń.
Áıgerim ÁLİMJAN, ustaz:
– Áleýmettik jeli – búgingi qoǵamnyń bet-beınesin tanytyp otyr desek, qatelespeımiz. Telearnalardaǵy shoý, KVN eshqaısysyna ókpem joq. Halyq úshin olar da qajet. Eger búkil qazaqstandyqtar júz paıyz ınternetpen qamtylsa, onda kerek emes dep birjaqty aıtýǵa bolatyn edi. Ázirge olaı deýge haqymyz joq. Jalpy, áleýmettik jeli – ortaq pikirlerdi qalyptastyratyn, qoǵamǵa oı salatyn orta bolsa, telearnalar sol oılardy damytatyn, másele sheshimin aıqyndap berýge kúsh salýy kerek. Sonda baılanys ta, kózqaras ta ózgerer edi.
Sonymen qatar, áleýmettik jelidegi aqparattarǵa qatty senip, ilesip ketýge de bolmaıdy. Keıde derek kózderdi teksermesten, aıtylǵan oıǵa qosylyp bir-birin qoldap jatqandardy da kórip júrmiz. Sondyqtan, kez kelgen aqparattyń anyq, aıqyn bolǵany jón. Mysaly, Gonkongta bolǵanymda, onda jastar áleýmettik jelide bılik, saıasat týraly múlde sóz qozǵamaıdy, kerisinshe, óz bilimderin, izdenisterin óz blogtarynda jazady da, siltemesin ǵana áleýmettik jelide berip otyratynyn baıqadym. Bul bir jaǵynan, adamnyń ýaqytyn da almaıdy, ekinshi jaǵynan, unaǵan adam ǵana kirip oqıdy, pikirin qaldyrady.
Sársenbek QYZAIBEKULY, fototilshi:
– Qazir telearnada kásibı jýrnalısterdin qosyny qalyptaspaǵan. Áleýmettik máselelerdiń jiligin shaǵyp, maıyn ishetin, zertteý materıaldaryn daıyndaıtyn jýrnalıser, árıne, bar. Ondaı baǵdarlamalar da bolǵan. Alaıda, sońǵy kezderi halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóteretin taqyryptarǵa joǵary jaqtan tusaý salynyp jatqan sekildi. Ekinshi jaǵynan, telearnada ondaı máseleni kótergenmen de kórermen tarapynan pikir bildirip, talqyǵa salatyn múmkindik joq. Kóresiń de qoıasyń. Al, áleýmettik jeliniń áleýeti joǵarylap keledi. Eshkim shekteý qoıa almaıdy. Sondyqtan, erkin pikirsaıys ortasyna aınalyp otyr.
Avtor: Saýalnamany daıyndaǵan Gúlnur HOJANOVA
