ەكىنشىدەن،  «ۇلى  دالانىڭ»   بىرلىگى  مەن   ەرلىگى ايتقانىمىز  دۇرىس  بولار ەدى.  وسى    قازاقتىڭ  بىرلىگى مەن    ەرلىگى  بولماسا  الەمدە   توعىزىنشى  ورىن  الاتىن جەردى     ساقتاپ،   ۇستاپ  تۇرا   الماعان  بولار   ەدىك. بابالارىمىز «تورتەۋ  تۇگەل  بولسا،  توبەدەگى   كەلەدى،   التاۋ  الا  بولسا   اۋىزداعى   كەتەدى،  بىرلىك  بار  جەردە   تىرلىك  بار » دەپ  ءومىر   سۇرگەن. يا،  بىزدە   «ۇلى  دالادا»     قايتپاس-قايسار  ەرلىكتە بولعان،  كەرەمەت بىرلىكتە   بولعان. اتالارىمىز  باتىر  بولعان.  وعان  ەشقانداي  داۋ دا جوق،  تالاس  تا  جوق. ءبىر  مىسال.  شىعىستان  شىققان   ەراسىل- قابانباي   قوجاعۇل ۇلى حيۋالىقتاردان،  باسقا  دا  جاۋلاردان   وڭتۇستىك  ءوڭىردى   ءۇش  مارتە  ءوز   اياعىمەن  كەلىپ   ازات  ەتكەن.  مەن  شىعىستانمىن  دەپ  جاتىپ  الماعان.   سونداي  بارلىق   قازاق  باتىرلارى     بىرلىكپەن،   ەرلىكپەن     قازاقتىڭ بۇكىل  جەرىن  بىرگە  ءجۇرىپ جاۋلاردان تازارتقان. 

3.   ءۇشىنشى  قۇندىلىعىمىز: «ۇلى  دالانىڭ» رۋحىنىڭ  بيىكتىگى  مەن ار- نامىستى،   ۇلتتىق وجداندى   بارىنەن   جوعارى  ۇستاۋلارى.     ىقشامداپ    ايتقاندا: «ۇلت  رۋحانياتىن» تۋ  ەتىپ  ۇستاعان  ءبىزدىڭ   باتىر  دا    ءادىل   اتا –بابالارىمىز.

-  سۇراق: اعا،  ءسىزدىڭ  وسى  تاقىرىپتارعا  بارىنشا   كەڭىرەك  توقتالىپ   ءوتۋىڭىزدى دۇرىس دەپ   ساناپ  تۇرمىن.

-  ار  ۇعىمى  ءبارىن  قامتيدى.  ار  بولعان  جەردە  جەڭىستە  بولادى،  جەتىستىك تە  بولادى.وندا  ۇلت  ماڭدايىن  كوتەرىپ  جۇرەدى. ال،  ارسىزدىق    باسقان  جەردە  ۇلت باقىتسىز  بولادى.  ارسىزدىق بەلەڭ   العان ەلدىڭ  نامىسى تاپتالادى،    ساعى  سىنىپ،  ەڭسەسى  تۇسەدى،  بيشارا  بولادى. مىنە،   ارسىزدىق نەگە   اكەلەدى؟  شىرىلداعان  شىندىقتى   جەتكىزەر  بولساق، ءبىزدىڭ  قالالاردى  ارسىزدىق  باسىپ  الدى. ءقازىر،  ۇلتىمىزدىڭ   بولمىسىنا،  مادەنيەتىنە،    نامىسىنا، تۇرمىسىنا  وتە  جات  مىنا قۇبىلىستار:  جەزوكشەلىك،  گەيلەر،  ءبىر جىنىستىلار  ماحابباتى،   جالاڭاشتانۋ،  جىن-ويناقتار،   ساۋنا-بوردەلدەر،  ءقوناقۇي- بوردەلدەر  ۇلكەن-كىشى  شاھارلارعا  تولىپ  كەتتى. پروستيتۋسيا  كۇننەن  كۇنگە   وسۋدە.  توقتاۋ  جوق.   مىسالعا   تەك،  شىمكەنت   قالاسىندا  ءبىر  كەشتە  2000-2500   قىزدار   جەزوكشەلىكپەن اينالىسادى.الماتى، استانا،  تاراز،    قاراعاندى،  قىزىلدوردا،   اتىراۋ،   ورال  جانە  تاعى  باسقا  قالالاردا  پروستيتۋسيا مەن   اردى  ساتۋ    ءورشىپ   تۇر. سۇمدىق.

ارسىزدىقتىڭ شەكتەن شىعۋى كوگىلدىرلىلەردىڭ باسىنعانى سونداي حالقىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسى قۇرمانعازى اتامىزدى قورلادى. جۇدىرىقتىڭ ۇستىنە جۇدىرىق وسى 25 جىلدىڭ ىشىندە قازاقتىڭ قاراكوز قىزدارى شەت جۇرتقا جاپپاي تۇرمىسقا شىعۋدا. ولاردىڭ سانى كۇن ساناپ كوبەيۋدە.  قازاق قىزدارىنىڭ باسقا ۇلتتارعا، شەت ەلدىكتەرگە تۇرمىسقا شىعۋى 10 پايىزدان  استى. بۇل دەگەنىڭ نە سۇمدىق؟ قازاق ۇلتى قايدا بارادى؟ ءدال ءقازىر ەلىمىزدە 18 جاستان 35 جاس ارالىعىنداعى 700 مىڭداي قىزدارىمىز تۇرمىس قۇرماعان. 300 مىڭعا تاياۋ قانداس باۋىرلارىمىز  ءسۇر بويداق بولىپ ءسۇرپىيىپ ءجۇر. بۇنىڭ ۇستىنە اجىراسۋدى قوسساق. ءقازىر ءاربىر 10 نەكەنىڭ 4-ەۋى اجىراسىپ وتىر. تاعى  ءبىر سۇمدىق قازاقتىڭ جاستارىن بەلسىزدىك كەسەپاتى جايلاپ بارادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ سانى 30 پايىزدان  اسىپ جىعىلادى.

وسىنىڭ ءبارىن ويلاپ، زەردەدەن وتكىزسەك، توبە شاشىمىز  تىك تۇرادى. جۇرەگىمىز  اۋىرىپ، نامىسىمىز  قاينايدى. ءبىز قايدا بارامىز؟ نەگە وسىنداي كۇيگە جەتتىك؟ وسى ارسىزدىقتارعا، ۇلتىمىزعا مۇلدەم جات قۇبىلىستارعا كەلەڭسىز جايتتەرگە توسقاۋىلدى قاشان قويامىز؟ ايتارىم،  وسىلاي جۇرە بەرسەك ۇلت رەتىندە قۇريمىز. جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم جەل بولماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى.

ورىستاردا مىناداي  قاناتتى ءسوز بار:-«يميدج ۆسە، وستالنوە نيچتو!».   ۇلتىمىزدىڭ  بولمىسىنا  وتە جات، لاس تۋريزمدەردىڭ،  لاس پروستيتۋسيانىڭ،لاس گەيلەردىڭ، لاس بوردەل ساۋنالاردىڭ، لاس  جىن-ويناقتاردىڭ  ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە   وتە  جامان لاس  اتاۋ  تاڭىلىپ وتىر.  بۇنى ەستىگەننەن، كورگەننەن ولگەن ارتىق دەپ سانايمىن.   ءبىز باي ەلمىز دەپ جار سالامىز.  بۇكىل الەم مازاقتاپ  سەكس ءتۋريزمنىڭ وتانى  قازاقستان،  ال سەكس ءتۋريزمنىڭ استاناسى – الماتى قالاسى دەسە نامىسى بار قازاق  ولمەگەندە نە ىستەۋ كەرەك.   ءادىلىن وزدەرىڭىز  ايتىڭىز،  ءبىز نەگە  وسىنداي  كۇيگە جەتتىك؟...ءدال وسى جاعدايدا بايلىق نەگە كەرەك، بارلىق نەگە كەرەك؟ كاپيتاليزاسيا، پريۆاتيزاسيا، ترانسفورماسيا،  نارىق ەكونوميكاسى، بايۋ، بايۋ جانە دە بايۋ كەرەك  دەپ ءجۇرىپ كۇلكىمىزدى جيناپ الا الماي قالىپ جۇرمەيىك. ءسوز جوق، بايۋ كەرەك. وعان داۋ دا  جوق، تالاستا جوق.  استانادا قار كۇرەگىش ماشينالار بار.  سولار جاۋعان قاردى بۇرقىراتىپ كۇرەپ جۇرەدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا سول قاركۇرەگىش ماشينالار سياقتى بۇرقىراپ، دامۋى كەرەك. وعان ءبىز  بوركىمىزدى اسپانعا   لاقتىرىپ تۇرىپ قۋانۋىمىز كەرەك. قۋانباعاندا  شە،  وسىلاي دامي بەرسەك، 30 ەلدىڭ ەمەس (الەمدە جەر كولەمى بويىنشا 9-شى ورىندا الامىز عوي، سوعان سايكەس)،  9 مەملەكەتتىڭ ىشىنەن قارا كورسەتۋىمىز ابدەن مۇمكىن. وعان بارلىق جاعداي بار. مۇناي، گاز، ۋران، التىن،  قورعاسىن، مىرىش،  تانتال، اليۋمينيي جانە تاعى دا باسقا جەر رەسۋرستارىنىڭ  بايلىعىنان الەمدە  التىنشى ورىندامىز. كەمەڭگەر، ستراتەگ كوشباسشىمىز   نازاربايەۆ نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنداي دۇنيەجۇزى مويىنداعان  پرەزيدەنتىمىز بار.

اشىعىن ايتايىق وسى جاعداي  قوعامدى   قاتتى الاڭداتىپ وتىر.  لوگيكاعا سالساق  سەكس-تۋريزم   ەكونوميكاسى ناشار،  نامىسى تاپتالعان، ار-ۇياتى از  ەلدە عانا ورىن الادى ەمەس پە؟ بىزدە ۇلتقا،  جاستارعا  جوعارى ادامگەرشىلىك رۋحتا  تالىم-تاربيە بەرەتىن  ۇلتتىق يدەولوگيا جوق.  ءبىز وسىنداي سۇمدىق جاعدايعا قالاي قول جەتكىزدىك جانە وعان نەلەر سەبەپكەر بولدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورۋ كەرەك. بىرىنشىدەن، جوعارىدا ايتقانىمداي بىزدە يدەولوگيا، جاستاردىڭ ۇلتتىق  تالىم-تاربيەسى  كەمشىن   سوعۋدا. ونى بايۋ، بايۋ ەششە راز بايۋ  دەگەن ۇعىمدار باسىپ قالعان.

بۇل دەگەنىڭىز- الدىمەن ەكونوميكا سوسىن يدەولوگيا دەگەننىڭ سالدارى دەپ ەسەپتەيمىن. مەنىڭ پىكىرىمشە ەكونوميكا مەن يدەولوگيا قىران قۇستىڭ قاناتىنداي تەڭ بولۋ كەرەك.  بىرگە ءجۇرۋى، بىرگە ماڭگى بولۋى  كەرەك.

تەك سونداي جاعدايدا عانا ۇلت رۋحانياتى جوعارى دەڭگەيدە بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. وسىنداي ادام جانى شوشيتىن جات قۇبىلىسقا ءبىز قالاي جەتتىك؟  جاۋاپ:- «قوعامداعى  قالىپتاسقان  ولسەم دە ۇرلاسام دا  مال تاپسام بولدى،  ار-ۇياتى سىپىرىپ تاستاپ، قايتسەم دە  كوپ  اقشا  تاۋىپ،  بايىسام بولدى دەگەن قاعيدادان شىعىپ وتىر» ەمەسپە .

ونىڭ كەسىرىنەن، رۋحانياتىمىزدىڭ ءوسۋى كەشەۋىلدەپ،  ۇلتتىق تالىم-تاربيەمىز، ار-وجدان ماسەلەلەرى ۇمىت قالدى. جاستاردى جامان، كىر، لاس جولدارعا سالاتىن كەشەندەر بوي كوتەرىپ، ار-ۇياتتى جوعالتتى. سونىڭ ناعىز دالەلدەرىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ «ەڭ ساۋناسى» كوپ ەلگە اينالۋى دەر ەدىم. ال، ول كەشەندەر  شىنتاۋىتىن ايتقاندا، بيزنەمەندەردىڭ، كاسىپكەرلەردىڭ، كەيبىر  قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ  كۇرەپ لاس اقشا تاباتىن، بوردەل-سەكسحانالارىنا، جىن-ويناق ساۋنالارىنا اينالىپ كەتتى. بۇل نە دەگەن سۇمدىق؟  بۇل نە دەگەن بيزنەس؟

وسى  ساۋنالاردىڭ  كوبى رۋحاني ازعىندىق، جەڭىل جۇرىستىلەردىڭ مەكەنىنە اينالعان. مىنە وسى قۇبىلىستى، بەزوبرازيانى  شەتەلدىكتەر شەبەر  بايقاپ وتىر.

بۇنى ءبىر پروبلەما دەپ قويىڭىز. ەكىنشى پروبلەما ەلىمىزدە ۇلتتىق رۋحتاعى ۇگىت-ناسيحات، رۋحتىق تالىم-تاربيە، جاستاردى، بالالاردى جامان جات قۇبىلىستاردان جيركەندىرەتىن جۇيەلىك جۇمىستار، ۇگىت، ناسيحات، تاربيەلىك  ءمانى بار  ىستەر اقساپ تۇر. بۇل ماسەلەلەردە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە تەليەۆيدەنيانىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە زور. مەن، ازامات رەتىندە قازاقستاندا تەلەكومپانيالار  سانىنىڭ كوپ بولۋىن قولداعانداردىڭ ءبىرىمىن.  ءالى دە، تەلەارنالاردىڭ  سانىنىڭ كوبەيۋىن دۇرىس دەپ سانايمىن.

ءبىراق، وكىنىشكە وراي،   تەلەارنالار ۇلتتىق تالىم-تاربيە تۇرعىسىنان كورىنبەي وتىر. ۇلتتىق رۋح، وتانشىلدىق، اردى جوعارى ۇستايتىن باعدارلامالار جوقتىڭ قاسى. ونىڭ ورنىن ءبىر بىتپەيتىن  «گاككۋ، گاككۋ»،  قىجىرتپا اڭگىمەلەر مەن جەڭىل ازىلدەر،  جەڭىل-جەلپى ءان سالۋ ءۇردىسى  باسىپ العان. ءبىز دۋماندى  ەلمىز دەيمىز.  دۋمان ءسوزىنىڭ    ءبىر تۇسىنىكتەمەسى- «سۆيستوپلياسكا». قاي  ارنانى  باسپاساڭ ادامدى  مەزى  عىلىپ  جىبەرەتىن قايتالانبا اندەر  مەن بوس  سوزدەر.

وسى جەردە كەيبىر ازىلكەش، ءازىل-قالجىڭ قازاق تەاترلارىنا ايتار ەسكەرتپەلەرىمىز بەن رەنىشتەرىمىز  بار.

ايتىڭىزدارشى،  نەگە وسى ءازىل-ىسقاق  قازاق تەاترىنىڭ جىگىتتەرى ايەلدەردىڭ ءرولىن ويناۋعا قۇشتار؟ قاي تەاتردى الماساڭ دا، ايەل بولىپ ويناپ جۇرگەن قازاقتىڭ جىگىتتەرى. جيىركەنەسىڭ ولاردان. ءوز  باسىم،  بيىل قىستا،  وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ارىس اۋدانىندا بولعانىمدا «نىسانا» تەاترىنىڭ ءارتىس جىگىتتەرىنە، سوسىن، ءبىر مەرەكەدە كەزدەسىپ قالعانىمدا،  «شىمكەنت شوۋ»، «كەنتاۋ شوۋ» تەاترىنىڭ باسشىسى مىرزابەككە دە  رەنىشىمدى ايتتىم. ودان قورىتىندى بولا ما، الدە جوق پا ونى ازىرگە بىلمەيمىن. نۇرتاس ادامبايەۆ دەگەن كوپكورىم ازامات بار. سونىڭ تەاترىنداعى جىگىتتەر دە ،ايەلدەردىڭ ءرولىن ويناۋعا قۇشتار. سول سابينا كەلىندى قىز اكتريسا ويناسا بولماي ما ەدى؟ ءقازىر قازاقتىڭ كىپ-كىشكەنتاي قارا دومالاق ۇلدارى سابينكا بولىپ وينايدى. كىمدى تاربيەلەپ جاتىرمىز؟ اينالايىن، قازاق تەاترىنىڭ ازاماتتارى جامان قاتىنداردىڭ ءرولىن ويناۋدى دوعارىڭدار!؟ بۇل ءۇردىس  قازاققا جاراسپايدى!

بۇل جەردە ايتايىن دەگەنىم، انالارىمىزدى، ايەلدەردى،  قاراكوز قىزدارىمىزدى ايەل بولىپ ويناماي، ازامات، جىگىت بولىپ  بولىپ الاقانىمىزعا سالىپ قۇرمەتتەيىك، قاستەرلەيىك، قولدايىق، قولپاشتايىق، ءومىردىڭ بار جاقسىلىعىن سىيلايىق دەر ەدىم.

انالارىمىزعا قاتىستى تاعى ءبىر ماسەلە بار، ءبارىمىز بولىپ شەشەتىن جانە  بۇگىنگى  تاقىرىپقا تىكەلەي قاتىسى بار.  ول-  قاسيەتتى انالارىمىزعا ءتىل تيگىزبەۋ. «ءوي شەشەڭدى........ بالەن ەتەيىن»، «اناڭدى............ بالەن ەتەيىن» دەگەن  بىلاپىت، تۇرپايى جيىركەنىشتى، نامىسقا كەلەتىن بوقتىقتى ايتپاۋ. ءبىر مىسال: 1998 جىلدىڭ قاراشا ايى، استانا قالاسى، «شاروبان» بيليارد كلۋبى. وسىنداي نامىسقا تيەتىن بىلاپىت  ءسوزى ءۇشىن  بىلدەي ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ  پرورەكتورى سوققىعا وڭباي جىعىلدى، ءسال ولمەي قالدى. ءوزىمىز كۋا بولدىق.

كەلەسى ماڭىزدى  ماسەلە-اتادان-بالاعا، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان  ۇلتتىق ءسالت-داستۇرىمىزدى،ۇلتتىق  تاربيەنى كۇندەلىكتى ومىردە كەڭىنەن قولدانۋ بولىپ تابىلادى.  ءسالت-داستۇر بىزگە  ەڭ كەرەك ،ەڭ مىقتى اكادەميا، ينستيتۋت بولىپ تابىلادى. مىسالى: ۇل مەن قىزدى بالا  كەزدەن  اتاستىرۋ سالتى. سوندا شەتەلدىكتەرگە كەتپەيدى.قازاق «قىز-ىرىس» دەيدى. ىرىسىمىزدان ايىرىلمايىق!

قازىرگى تاڭداعى ۇلتقا قاجەتتى-ورەلى سالتىمىز وسى. قولدانۋىمىز كەرەك. ايتپەسە، قىزدارىمىز  قىرىم-قىتايعا،  نەگرلەرگە، اراپتارعا، تۇرىكتەرگە،   ەۋروپالىقتار مەن امەريكالىقتارعا جانە دە باسقا ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىنە  تۇرمىسقا شىعىپ، ەلدەن  ءبىرجولاتا كەتۋدە

سۇراق: «ءسىز،  مەنىڭ پىكىرىمشە ەكونوميكا مەن يدەولوگيا قىران قۇستىڭ قاناتىنداي تەڭ بولۋ كەرەك.  بىرگە ءجۇرۋى، بىرگە ماڭگى بولۋى  كەرەك»-دەدىڭىز. ومىردە  تەك  سولاي  بولۋ  ءۇشىن نە  ىستەۋ   كەرەك؟

-جەكە  باستىڭ  مۇددەسىن،  وتاننىڭ  مۇدەسىنەن  جوعارى  قويماۋ كەرەك. الدىمەن،   وتاندى،  ەلدى،   جەردى،  حالىقتى،   قوعامدى  ويلا   سوسىن  عانا   وتباسىنىڭ   جاعدايىن  جاسا.  بىزدە،    الدىمەن  جاپپاي  ۇرلاۋ،  سوسىن  زارلاۋ  بولىپ  تۇر.  قايدا  بارساڭ   قورقىتتىڭ     كورى.   ۇرلىق  جاساۋدى،  جەمقورلىقتى   بىلمەسەڭ     قىزمەتكە   جولاتپايدى.  ويتكەنى ، باستىقسىماقتارىمىز  شەتىنەن   ۇرى بولىپ  كەلەدى.   ولار،  تەك  كوررۋپسيالىق  جولمەن  قازىنانى  توناۋدى،   الۋدى  عانا  بىلەدى.  مىنە،  سورىمىز  قايدا؟

اسحات  اسىلعازين