ەكى ۇرتىنان ىستىق بۋ بۋداقتاپ، تۇنگى سالقىن اۋانى تۇمسىعىمەن تەسىپ، الىپ – ۇشىپ كەلە جاتقان ەكى ءبورى جۇرىستەرىن قالا قاقپاسىنا جەتە بەرگەندە عانا باياۋلاتتى. كوزدەرى شوقتاي قىزارىپ، ارقا ءجۇنى تىكىرەيىپ، قانداي بوگەت بولسا دا، بوگەلمەي وتەردەي جورتا باسىپ جاقىنداعان ەكەۋىنە قاقپا كۇزەتشىسىنىڭ «توقتا!» - دەگەن ءزىلدى داۋسى ەرىكسىز توقتام بولسا كەرەك، بيىكتىگى كىسى بويىنداي قاسقىرلار بىر-بىرىنەن وزباي، قاقپاعا ون، ون بەس قادام جەتپەي، قالشيىپ تۇرا قالعان. القىنا دەم العاندارىنان الىستان تىنىمسىز جول ءجۇرىپ كەلگەندەرى بايقالادى. بيىك دۋالدىڭ توبەسىندە جانعان وتتاردىڭ ءالسىز جارىعىنان كورىنگەنى ەكەۋىنىڭ دە اۋىزدارىنا تىستەپ العان زاتتارى بار ەكەن. انىقتاپ قاراعان كىسىگە قىزىل جال كوك قاسقىردىڭ اۋىزىنان جۇلىمى شىققان تەرى قاپشىق، اق ءتوس سۇر قاسقىردىڭ تىستەرىنىڭ اراسىنان كىشىگىرىم تىرشىلىك يەسىن بايلاپ، ماتاپ سۇيرەتىپ العان ۇزىن قىل ارقاننىڭ ءبىر ۇشى اڭعارىلادى.
بۇل قالاعا بۇلار بوتەن ەمەس، وسى مەكەننىڭ تۋمالارى - اق ءتوس ارلان اقپەرى مەن ونىڭ كەلىنشەگى كوكپەرى ەدى. جاۋىنا قاتال، دوسىنا ادال ەكەۋىن بىردە ءبىر جان جالعىز جۇرگەنىن كورگەن ەمەس. نە ىستەسەدە ەكەۋى اقىلداسا ىستەيتىن. ايتكەنمەن بۇلاردىڭ جۇمىسى دا بىرگە ءجۇرۋدى تالاپ ەتەتىن. ايباتى ارىستاندى دا قايمىقتىراتىن ەكەۋىن توقتاتقان قاقپا كۇزەتشىسى البەتتە قوس كوكجالدى الىستان-اق تانىعان، دەگەنمەن وزدەرىمەن بىرگە الدەنەلەردى الىپ كەلە جاتقانىن دا كورگەن. قالاعا كىرگىزبەس بۇرىن تەكسەرۋ دە مۇنىڭ مىندەتىنە كىرەتىن. ارينە سەنبەگەندىكتەن ەمەس، قالا كوسەمىنە تىكەلەي باعىنىشتى كوكجالدار بولعانمەنەن، قاۋىپسىزدىككە باستى نازار اۋدارۋى ءتيىس.
ەڭگەزەردەي ديۋ ەكى قاسقىردى اينالىپ قاراپ شىقتى دا، تۋرا قارسى كەلىپ تۇرا قالدى. ۇستىنە كيگەن جەڭسىز اق ساۋىتىنىڭ شاقپاقتارىندا، قولىنا ۇستاعان ەكى ءجۇزدى ايبالتاسىنىڭ جۇزىندە اي ساۋلەسى ەمىن-ەركىن ويناقتاعان باس كۇزەتشى ەكەۋىنە كەزەك قاراپ، دەنەسىمەن ءبىتىسىپ كەتكەن بۇقا مويىنىن كوكپەرىگە بۇرىپ، كوزىن سالاقتاتىپ ءىلىپ العان اۋىزىنداعى قاپشىققا قاداعان. ەندى ءۇنسىز تۇرسام بولماس دەگەندەي، قولىنداعى بالتاسىمەن مەڭزەپ: - حانىم، مۇندا نە بار؟ - دەدى. كوكپەرى اۋزىنداعى قاپشىقتى اقىرىنداپ جەرگە قويدى دا، الدىڭعى اياقتارىن كوتەرە بەرە ءاپ ساتتە قىزىل جال قاسقىردان قاسى كوزى قيىلعان ايەل زاتىنا اينالىپ شىعا كەلدى. ۇستىنە جامىلعان قاسقىردىڭ تەرىسى بولماسا، تال بويىندا ەش ءبىر جىرتقىشتىقتىڭ نىشانى قالماعان. بەلىنە بۋعان كۇمىس بەلدىگىمەن، كۇمىسپەن ادىپتەلگەن بىلعارى ەتىگى، اسىل تەمىردەن سوعىلعان قانجارداي تىرناقتارى بولمىسىنا ايبىن بەرىپ، جۇرەگىنە قورقىنىش ۇيالاتقانمەن اشاڭ جۇزىندەگى جىلىلىق، قاراقاتتاي كوزىندەگى مەيىرىمنىڭ ۇشقىنى كوكەيىڭدەگى مۇزدى ءجىبىتىپ جىبەرگەندەي اسەر قالدىرادى. ونىڭ جايدارى كەلبەتىنە قاراپ ناعىز جىرتقىشتىڭ وزىنە اينالىپ كەتەدى دەگەنگە سەنۋدىڭ ءوزى قيىن ەدى. ءقازىر دە ول كۇزەتشىگە ادەتتەگى جايدارى قالپىنان اينىماي جاۋاپ بەرىپ تۇرعان بولاتىن.
- بۇل كىشكەنتاي ءسابي، قامال-وزەننەن قايتىپ كەلە جاتىپ توعاي اراسىنان تاۋىپ الدىق، - دەدى كوكپەرى قورجىننان قالىڭداۋ ماتامەن دەنەسى جىلىلاپ ورالعان نارەستەنى قولىنا الىپ.
كۇزەتشى سول قولىنداعى اينەگىنىڭ ىشىندە جارىق قوڭىزدارى اينالاعا نۇر شاشىپ ەرسىلى-قارسىلى ۇشىپ جۇرگەن اسپالى شامنىڭ جارىعىن ەندى اقپەرى سۇيرەتىپ كەلگەن نارسەگە ءتۇسىردى. بۇل ساتتە ءوز قالپىنا كەلىپ بيىك ءارى سۇڭعاق جىگىتتىڭ كەيىپىنە ەنگەن اقپەرى اياق-قولى شاندۋلى ءوزى سۇيرەتكەن ادامدى نۇسقاپ:
- بۇل – بولتىركە عوي، بالانى توعايعا وسى اپارىپتى، مۇنى كوسەمگە الىپ بارامىز.
كۇزەتشى بولتىركەنىڭ قاسىنا بارىپ بالتاسىمەن ءتۇرتىپ ەدى اناۋ بولىمسىز ىڭىراندى دا باسقا ءۇن شىعارمادى. سوسىن مىناۋ سونىڭ وزىمە دەگەندەي اۋناتىپ قاراي باستادى. بولتىركەنىڭ كەز كەلگەن تانيتىنداي بەلگىلەرى بار ەدى. ونىڭ وڭ قۇلاعىنىڭ جارتىسى جوق جانە ءبىر كوزى سوقىر بولاتىن. شام جارىعىمەن وسىنىڭ ءبارى ورنىندا ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن كۇزەتشى، بايعۇستىڭ دەنەسىندە كەنەپ شالباردان باسقا لىپا جوق ەكەنىن دە بايقادى. ەكى اياعىنان بايلاپ سۇيرەگەننەن دەنەسىنىڭ ءار جەرىنەن تەرىسى سىدىرىلىپ، شىم-شىم قان شىعىپ تۇر ەكەن. ابدەن كۇتىمسىز وسكەن ساقال شاشى دا توپىراققا تولىپ، ۇيىسىپ قالعان. كۇزەتشىنىڭ بەت-الپەتىنەن وسىنشا ناشار قالدەگى پەندەگە جانى اشىعاندىق بايقالمادى، ءتىپتى سەلت ەتپەدى دە.
- قاقپانى اش، ءبىز كىرەيىك، ەندى قالعانى ساعان ەسەپ بەرۋ ەدى، - دەدى باعانادان قاقپا كۇزەتشىسىنىڭ سونشا تىمىسكىلەپ تەكسەرگەنىنە شىدامسىزدانا قاراپ تۇرعان اقپەرى. اقپەرىگە قارسى ءسوز ايتۋ كۇزەتشىنىڭ ومىرىنە ءقاۋىپتى ەكەنى ايدان انىق ەدى. ونسىزدا سەنىمسىزدىك تانىتقانداي ءبىراز اينالدىرعانى دا ارتىق كەتكەندەي كورىنگەن. كۇزەت باسشىسىنا وسىنشا ەركىنسۋىنە اقپەرىمەنەن تالاي مايداندا يىق تىرەسە شايقاسقانى جانە جاسىنىڭ قۇرداستىعى عانا مۇمكىندىك بەرگەن ەدى. بۇلاردىڭ الدىنان قاراماعىنداعىلاردىڭ بىرەۋىن جىبەرمەي ءوزىنىڭ شىققانىنىڭ دا سەبەبى سول ەدى. دەگەنمەن كوپتى كورگەن ساقا جاۋىنگەردىڭ ەسىنەن «قوياننىڭ قۇتىرىنعانى - تەرىسىنىڭ سىپىرىلعانى» - دەگەن ءسوز ءبىر مەزەت شىققان ەمەس.
كۇزەت باسشىسى قاقپاعا جاقىنداپ بارىپ: - اشىل، - دەپ ايعاي سالدى. الىپ تاس قاقپا باعانادان بەرى دەمالىپ وتىرعان ادامداي سىقىر-سىقىر ەتىپ بارىپ، ورىنىنان كوتەرىلدى. بۇل كوتەرىلۋگە سەبەپ بولعان تاس قاقپانىڭ استىنان پايدا بولىپ تىزەسىن جازعان ءتورت تاس اياق ەكەن. تاس قاقپا تاعى سىقىرلاپ ەكىگە ءبولىندى دە اۋىر ادىمداپ ەكەۋى دۋالدىڭ ەكى قابىرعاسىنا بارىپ قاققان قازىقتاي تۇرا قالدى. بۇل ۋاقىتتا اقپەرى مەن كوكپەرى قاقپانىڭ الدىندا ءبىر بۋدا شاڭ قالدىرىپ قالاعا زىمىراپ كىرىپ تە كەتكەن بولاتىن.
قوس تاس قايتادان بۇرىنعى ورنىنا بارىپ تىزە بۇكتى.
بۇل قالاعا كىرەتىن جالعىز قاقپا ەدى. قالاعا باسقا دا قاقپالار سالاتىنداي مۇمكىندىك مۇلدە جوق، ويتكەنى قالانىڭ وسى جەرى عانا جازىق دالاعا سۇعىنىپ، قالعان جاقتارىن دارتەدەگى دوعاداي ءيىلىپ تاۋ شاتقالدارى قورشاپ تۇرعان. وسىناۋ الىپ جالعىز قاقپالى، باسىنا قاناتتى قۇس تا ۇشىپ شىعىپ قونا الماس قاسات تاۋىنىڭ تىك جارتاستى قولتىعىندا ورنالاسقان پەرىلەر قاۋىمىنىڭ ون ەكى قالاسىنىڭ ءبىرى ابات قالاسى بولاتىن. ابات – پەرىلەردىڭ استاناسى قامال-وزەن قالاسى سياقتى كەڭدىگىمەن، ساۋلەتىمەن ماقتانا الماسا دا، قاسات تاۋىمەن، عاجايىپ قورعانىمەن ەرەكشە ەدى.
اسىرەسە ەرەكشەلىك قالانىڭ قابىرعالارىنان بايقالاتىن. ۇزىندىعى بەس شاقىرىمعا سوزىلعان تاس قابىرعالاردىڭ سىرتىنان قاپتاپ تۇرعان ۇلكەن ورمەكشى تورى نازارىڭدى اۋدارماي قويماس ەدى. توردىڭ وتە تىعىز ءورىلىپ، بىرنەشە مارتە قاباتتالعانىنان قالا قابىرعاسى نەگىزىنەن ورمەكشى تورىنان ەكەن دەپ قالاسىڭ. جاقىنداپ قاراعاندا عانا توردىڭ ارتىندا تاۋ تاستارىنان قاشالىپ قالانعان بيىك تاعى ءبىر بەرىك قورشاۋ بار ەكەنى انىقتالاتىن. ورمەكشى تورى وسى تاس دۋالدىڭ ءبىر جەرىنە سىزات تۇسىرمەس ءۇشىن ارنايى سىرتقى جابىن رەتىندى تۇرعان سياقتى كورىنگەنمەن، سىرتتان كوز الارتقان دۇشپان بولسا تاس قابىرعا قالاعا قالقاننىڭ، ورمەكشى تورى بەينە ءبىر ساۋىتتىڭ قىزمەتىن اتقاراتىن. ياعني تور ونداي ۋاقىتتا سوزىلىپ قالانى توبەسىمەن قوسا شىرماپ تاستايدى. ودان باسقا تۇگىل شىركەيدىڭ ءوزى ەبىن تاۋىپ كىرە المايدى، ەگەر دە مىقتىلىعىن تەكسەرگىسى كەلگەندەر بولسا قابىرعانىڭ سىرتىندا شىرماتىلىپ، شىعا الماي اجال قۇشقان ءپىلدىڭ سۇيەكتەرىن كورەر ەدى.
قالانىڭ سىرتى قانداي سۋىق بولسا، ىشكى كورىنىسىنەن دە جىلىلىق سەزىلمەيتىن. تاس كوشەلەر، تاس ۇيلەر، تاس سارايلار قاشىردىڭ جالىنداي قىسقا ءومىردىڭ قاتاڭ زاڭدىلىعىن كۇزەتكەندەي اسەر قالدىرادى. كوڭىلىندە قىلاۋداي مۇڭى جوق پەندە دە اباتتىڭ كوشەلەرىندە بىرەۋ كەۋدەسىنە ءبىر كەسەك تاس سالىپ قويعانداي تۇنجىراي تۇسەتىنى ءسوزسىز ەدى. وسىنداي تۇنجىراعان توماعا تۇيىق كۇيمەن ۋ-شۋدى اسا جاقتىرمايتىن قالا تۇرعىندارىنىڭ مىنەزى دە استاسىپ ۇيلەسىمدىلىك تاپقانداي سەزىلەتىن. دەگەنمەن ءتىرى پەندەگە تاسپەن بىرگە تاس بولىپ كەتپەۋىن ۇلگى ەتكەندەي قاسات تاۋىنىڭ بەتكەيندەگى شىرشالار عانا ادەتكى جاپ-جاسىل قالپىندا.
سوندىقتان دا بولار پەرىلەردىڭ قالعان قالالارىندا ساۋدا- ساتتىقپەن، ەلشىلىكپەن، ءتۇرلى باسقا دا جايتتارمەن ادام بالاسى بارىپ- كەلىپ، ارالاسىپ- قۇرالاسىپ تۇرعانىمەن، تەك اباتتا عانا ءالى كۇنگە دەيىن بىردە- ءبىر ادام بولماعان ەدى. ونىڭ سەبەبىن پەرىلەر ءوز قالالارىن ادامدار مەكەن ەتەتىن ايماقتان تىم شالعايلىعىمەن تۇسىندىرەتىن. ادام تۇرماق باسقا قالالاردىڭ پەرىلەرى دە بۇل قالاعا سيرەك كەلەتىن. ونىڭ ءوزى قىلمىستى بولىپ قاشىپ جۇرگەن بىرەۋلەر نەمەسە قامال-وزەننەن پاتشانىڭ بۇيرىعىمەن جىبەرىلگەن شابارماندار بولماسا، سىرتتان كەلگەن قوناقتى كەزدەستىرە المايسىڭ.
قالاداعى مۇنداي ءبىر قالىپتى تىرشىلىك ءوز تۇرعىندارىنان گورى قاشقىندارعا تيىمدىرەك ەدى. ولار بۇل جەرگە ەشكىمنىڭ ىزدەپ كەلمەيتىندىگىن بىلەتىن. جازادان قاشقانداردىڭ اباتقا كەلىپ پانالاۋى قامال-وزەندەگى باسشىلاردىڭ دا باسىن اۋىرتپايتىن. سەبەبى استانادان الىستا جۇرگەن قاشقىندار ولارعا ەش زيانىن تيگىزە دە المايتىن، ءبىر جاعىنان ءار ءبىر قاشقىندى وسىنشا الىس جەردەن الىپ كەتۋ دە زور شىعىن. قاشقىندار دا بۇل قالادان ءوز ىقتيارلارىمەن كەتكىسى جوق بولاتىن. كەيبىرەۋلەرى جاسىرىن حابارلاما جىبەرىپ ءۇي- ءىشىن شاقىرىپ الاتىن. ويتكەنى سەن كىمسىڭ دەپ قارامايتىن، ەشكىم مازالامايتىن جەردەن كىم كەتكىسى كەلەدى. كەرىسىنشە قالا تۇرعىندارى ازىن اۋلاق قول ۇشىن سوزىپ كومەكتەسىپ جاتاتىن. ولارعا كەرەگى دە سول ەدى. ءبىر قاتەلىك جاساپ ارەڭ باس ساۋعالاپ كەلىپ، اباقتىعا توعىتىلماي بالا- شاعاسى قاسىندا ءوسىپ جاتسا - مۇنىڭ ءوزى زور باقىت ەكەنىن تۇسىنەتىن، البەتتە تۋرا وسىنداي مۇمكىندىكتىڭ ەكىنشى رەت بەرىلمەسىن دە جاقسى بىلەتىن.
دەگەنمەن قاشقىنداردىڭ اراسىندا جاقسىلىقتى تۇسىنبەيتىندەرى دە كەزدەسىپ جاتاتىن. اقپەرى سۇيرەپ كەلگەن بولتىركە دە سونداي جاقسىلىقتى تۇسىنبەگەندەردىڭ ءبىرى ەدى. اباتقا ازىپ - توزىپ كەلگەنىندە قالا تۇرعىندارى بارىنشا كومەكتەسكەن، الايدا بۇلدىركەنى ول قاناعاتتاندىرمادى دا، ءسال ۋاقىت وتكەندە بۇرىنعى اتەتىندە قايتا باسىپ، ءوزى كۇنەلتىپ ۇيرەنگەن ۇرلىعىن قايتا جالعاستىرعان. باسىندا ادال جۇمىس ىستەپ پايدا تابۋدى ازسىنىپ، قاراپايىم پەرىلەردىڭ ماڭداي تەرىمەن تاپقان ازىن- اۋلاق زاتتارىن ۇرلاپ جان باعادى. ول ءىسى ءۇشىن بىرنەشە رەت ۇستالىپتا قالعان، الايدا ابات قالاسىنىڭ پەرىلەرى تۇزەلىپ كەتەر دەپ كەشىرىم جاساپ ورتالارىنا قايتا قوسقان. ءبىراق بۇلدىركە بۇل جاقسىلىققا دا پىسقىرىپ قارامايدى. ۇرلىعى كۇننەن كۇنگە ءوسىپ، ءبىر كۇنى قالا قازىناسىنا بارىمتالىق جاسايدى. الايدا «ۇرلىق ءتۇبى – قورلىق» - دەگەندەي ۇستالىپ قالىپ، قالا كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن قالادان الاستاتىلعان بولاتىن. سودان بەرى ءۇش جىلداي ۋاقىت وتكەن. بۇلدىركە اباتقا قايتىپ ورالماسا دا، ول تۋرالى سىبىستار قالاعا ءجيى- ءجيى جەتىپ تۇراتىن. سونداي سىبىستاردىڭ سوڭىنان اباتقا قامال- وزەننەن بۇلدىركەنى كورگەن جەردەن ۇستاۋ تۋرالى بۇيرىقتا كەلىپ جەتەن.
سودان بولار اباتتا قالا كۇزەتى كۇشەيگەن. قاقپادان ەشكىمدى تەكسەرىسسىز كىرگىزبەۋگە، بۇدان بىلاي جازادان قاشىپ كەلگەن قىلمىسكەرلەردى قالاعا كىرگىزبەي الىسىراق قۋىپ تاستاۋعا، بۇلدىركەنى كورگەن جەردەن ۇستاپ تۇتقىنداۋعا جارلىق شىققان.
اقپەرىنىڭ بۇلدىركەنى كۇنشىلىك جەردەن تاستاماي سۇيرەتىپ كەلگەنىدە سول ەدى.
ءسان- سالتاناتقا تولى كوسەمنىڭ سارايىنا اقپەرىمەن كوكپەرى وزدەرىنىڭ ادام قالىپتارىنا ەنىپ كىردى. ساراي ءىشى قولباسشىلارمەن مينىستىرلەرگە تولى ەكەن. كوسەم- ءوزىنىڭ توردەگى مامونتتىڭ سۇيەگىنەن جاسالعان ۇزىنشا ءارى بيىك تاعىنىڭ ۇستىندە شالقايا جايعاسىپتى. ەكى پەرى ەسىكتەن كىرىپ كەلگەندە باعانادان ءتۇسىپ وتىرعان سۇلەي- ساپا كۇيىن جيناپ الدىدا ەكەۋىنە كوزى ناشار كورەتىن ادامشا ەڭكەيە بەرە باقىرايا قارادى. سارايدا تەڭ بولىنە جارىلا جايعاسقان پەرىلەردە ەسىك جاققا مويىن بۇرعان ەكەن. ۇنسىزدىككە ۇكىم شىعارىلعانداي ساراي ىشىندە كۇبىر- سىبىردىڭ ءبارى توقتاپ، قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىشتىق ورناعان. سارايدىڭ ەكى قابىرعاسىنان ءبىر- بىرىنە قاتىناپ ۇشىپ جۇرگەن كىشكەنتاي قۇستاردىڭ عانا قاناتىنىڭ پىر- پىر ەتكەن دىبىسى ەستىلەدى. ەكى قابىرعا كۇزدىڭ كورىنىسىنە شومىپ تۇر ەكەن. بۇلار كوسەمنىڭ كوڭىل- كۇيىنە بايلانىستى بىرەسە جازدىڭ، بىرەسە قىستىڭ نەمەسە كوكتەمنىڭ كورىنىسىنە اۋىسىپ تۇراتىن. ءبىر تاڭ قالدىرارلىعى قاي مەزگىلگە اۋىسسا دا سول ماۋسىمنىڭ جاندى كورىنىسىن بەرەتىن ەدى. ءقازىر كۇزدىڭ كورىنىسىنەن سارايدىڭ ەكى قاپتالى جاپىراقتارى جەرگە توگىلگەن يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمانمەن شەكتەسكەندەي كورىنەدى. بۇتاقتارى ساراي ىشىنە ءيىن تىرەسە ءۇڭىلىپ تۇرعان اعاشتاردان ساراي ەدەنىنە ساپ- سارى، قىزعىلت جاپىراقتار قالقىپ تۇسەدى دە جوق بولىپ كەتەدى. جاقىن كۇندەرى كەلىپ قالۋى مۇمكىن كۇزدىڭ ىزعارلى كۇندەرىنەن شىر- پىر بولىپ سايا ىزدەگەندەي شىمشىق، تورعايلار ەكى قابىرعانىڭ اراسىندا ۇشىپ- قونادى. كەيدە باياۋ سوققان سالقىن جەلدىڭ اسەرىنەن بۇتاقتاردىڭ سىقىرلاعانىمەن، جاپىراقتاردىڭ سازدى سىڭعىرى ەستىلەدى. كوسەمنىڭ سارايى تاپ ءبىر ورماننىڭ اراسىندا تۇرعانداي.
- كەلدىڭبە،- دەدى كوسەم اڭتارىلعان قالپىن قايتا تۇزەپ،- قۇر كەلمەپسىڭ.
- بۇلدىركەنى ۇستاپ الدىق،- دەدى اقپەرى وزىنەن كوز ايىرماي وتىرعان پەرىلەردى ءبىر شولىپ ءوتىپ.
- و،- دەپ كوسەم ءوزىنىڭ ريزا بولعانىن جاسىرا الماي قالدى.
- ونى قايدان تاپتىڭ، تۇرعىزساڭشى ءوزىن، ءولىپ قالعان جوقپا؟
- ولگەن جوق، دەمالىپ جاتىر،- دەدى اقپەرى جۇزىنە كۇلكى ءۇيىرىلىپ، - ۇزاق جولدى كوتەرە المادى. كوسەم دە اقپەرىنىڭ سوزىنە جىميدى دا: - وندا ءبىز ونى ۇيقىسىنان وياتايىق،- دەپ قولىن بۇلدىركەگە قاراي سوزدى دا باس بارماعىمەن سۇق ساۋساعىن قىسىپ اۋانى شەرتىپ قالىپ ەدى سابىننىڭ اۋدا قالىقتاعان كوبىگىندەي كوكپەڭبەك كىشكەنتاي شار پايدا بولدى. شار اۋادا ءبىر ورىندا قالقىپ ءۇش سەكۋندتاي شىر اينالدى، سوسىن ءبىر ءبۇيىرى تارتقانداي سوزىلىپ، سوپاقتانىپ بۇلدىركەگە قاراي ۇشىپ بارىپ، ونىڭ مۇرنىنىڭ تەسىگىنە ەش كەدەرگىسىز سۇڭگىپ كىرىپ كەتتى. سونىڭ اسەرىنەن بۇلدىركە ءبىر رەت اۋىر جوتەلدى دە اياق-قولى سەرىپپەدەي سوزىلىپ ورنىنان اتىپ تۇردى. ونىڭ دەنەسىندەگى تىرنالعان، سىرىلعان جاراقاتتارى بىرتىندەپ جازىلىپ ەشتەڭە بولماعانداي ساۋىعا باستاعان، ءتىپتى ول دەنەسىنە باتتاسقان لاس كىردەن، ساقال شاشىنا ۇيىسقان شاڭ توزاڭنان دا ارىلعان ەكەن. ول سارايعا وسىنداي كۇيدە كىرىپ، "دالادا ۇيىقتاپ، دالادا ءومىر ءسۇرىپ، شاڭ- توزاڭعا اۋناپ كۇن كوردىم"،- دەسە وعان ەشكىم سەنبەگەن بولار ەدى.
بۇلدىركە ەسىن جيناپ، ءوز قالپىنا كەلىپ جان- جاعىن بايقاستاي باستاعان.
بۇل ساتتە قوس كەرەگە بۋىرقانعان تەڭىزدىڭ كورىنىسىنە اۋىسقان ەدى. ۇرەيلى تولقىندار ساراي ءىشىن استاڭ- كەستەڭىن شىعارىپ، ىشتەگىنىڭ ءبارىن جۇتىپ قويارداي ەنتەلەگەنىمەن كەرەگەلەردەن ىشكە شاپشىپ بارىپ جوق بولىپ جاتتى. بۇلدىركە وسى كورىنىسكە اڭتارىلا قاراپ كوسەمنىڭ وزىنە سۇراق قويعانىن دا اڭداماعان. اقپەرى ونىڭ جەلكەسىنەن قويىپ قالماعاندا ول وسىلاي تۇرا بەرەتىن دە ەدى. سوققىدان كەيىن عانا وزىنە كوسەمنىڭ سويلەپ جاتقانىن اڭداپ، كوزدەرىن جەرگە قاداپ ءمۇساپىر كۇيگە ەنە كەتكەن.
- سەن ۇرلىعىڭدى قويماعان ەكەنسىڭ، اۋەلى وداندا زور قىلمىستارعادا بارعان كورىنەسىڭ. ەندى ءوز تۇبىڭە ءوزىڭ جەتتىڭ. ەي، سەن تىڭداپ تۇرسىڭبا، ءوز تۇبىڭە ءوزىڭ جەتتىڭ دەيمىن.
- تاعى ءبىر جولعا كەشىرىڭىزدەرشى.
بۇلدىركەنىڭ داۋىسى ايانىشتى شىقتى. وتىرعاندار ونى جىلاپ تۇر ەكەن دەپ قالعان. ءبىراق ونىڭ قۋىس كەۋدەسى شىنىمەنەن وزىنەدە جانى اشىماعان. ساڭىلاۋى جوق ساناسى تاعىدا كەشىرىم بەرىپ جىبەرە سالار دەپ، الداعى ءقاۋىپتى اڭداماعان دا.
- ءبىز بۇل جولى كەشىرە المايمىز،- دەپ كوسەم بۇرىننان كەسىلىپ قويعان جازانى اڭعارتقانداي بولدى.
- كەلەسى جولى كەشىرەمىز، رەنجىمە،- دەدى كوسەمننىڭ ءسوزىن ىلە اقپەرى جۇزىنە كۇلكى ءۇيىرىلىپ. وتىرعانداردا جىميىستى.
- قالايشا كەشىرە المايسىزدار، قالايشا؟ ولاي ازىلدەمەڭدەرشى.
بۇلدىركەنىڭ كوزى شاراسىنان شىعا جازداپ ءبىر جاناشىر ىزدەگەندەي اينالاداعىلارعا سۇزە قارادى. ءبىراق ەشكىمننىڭ جۇزىنەن ونداي مەيىرىمننىڭ كولەڭكەسىن دە بايقامادى. وزىنە دەگەن سەنىمنىڭ وشكەنىن ەندى اڭعارعانداي ەدى. ول ءتىپتى ءوزىنىڭ موينىنا تۇسكەن قۇرىقتىڭ قورقىنىشىنان دىرىلدەپ كەتكەن.
- سەن ۇياتىڭدى ساتىپ جىبەرگەننەن ساۋمىسىڭ؟ ناعىز ءوزىمشىل جان ەكەنسىڭ عوي. سەنىڭ كەسىرىڭنەن وسىندا كەلىپ جان ساقتاعاندارعا ءقاۋىپ تونە جازدادى، سەن سونى تۇسىنەسىڭ بە؟- دەدى كوسەم. بۇل سوزدەردى اسا سابىرلىلىقپەن جانە مانەرلەپ جەتكىزدى. ەندى تورعاۋىتقا كەتەسىڭ. كەشىكتىرۋگە بولمايدى، ايتپەسە مۇنى ءبىز تىعىپ وتىر دەپ تەكسەرىس كەلىپ قالۋى مۇمكىن.
- ءيا، دۇرىس، تەزىرەك جىبەرەلىك،- دەپ شۋىلداي كەتتى جيىلعاندار دا.
ەسىككە دەيىن سوزىلا ورتانى اشىق تاستاپ ەكى كەرەگەگە تاقاۋ قويىلعان تاس ورىندىقتاردىڭ ارقاۋىنا جەتپەي شاپشىپ شىعىپ توگىلىپ جاتقان تولقىنداردىڭ ارىنى باسىلىپ، ساراي - جەلسىز كۇندە اشىق تەڭىزدىڭ ۇستىندە ءجۇزىپ بارا جاتقان كەمەگە ۇقساپ قالعان. بۇلدىركە تەڭىز قاراقشىلارىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ، اقىرعى ءسوزىن ايتقىزىپ، مويىنىنا تاس بايلاپ كەمەدەن لاقتىرىلعالى جاتقان بەيباقتىڭ كۇيىن كەشىپ تۇرعان ەدى. «تورعاۋىت» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە ءتىپتى ونىڭ قايعىسى ەسەلەنگەندەي باسىنا تۇسكەن ءىستىڭ سالماعىنان تىزەرلەپ وتىرا كەتكەن. ەسىرگەن ەسىرىكتىڭ، جۇگەنسىز جەلىكتىڭ جەلكەسى قيىلىپ، وزەگىن ورتەپ جاتقان وكىنىشتىڭ وتىنا وتىن بولىپ كەتكەنى ايقىن اڭعارىلعانداي. ول وتتى ەندى جانارىنا تىعىلعان جاس تۇگىلى دۇنيەنىڭ توپانىدا باسا الماسىن ۇعىنۋ قيىن ەمەس. ەندى ول - قالعان ءومىرىن تورعاۋىت تۇرمەسىندە وتكىزەدى. ءومىرىن ەزگىدە وتكىزەدى، قورلىقتا وتكىزەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ول جەردەن شىقپايدى. تورعاۋىتتان شىققان جاندى بۇلدىركەدە جانە وسى جەردە وتىرعاندار دا كورمەگەن. ول ەڭ جاۋىز دەگەن قىلمىسكەرلەردىڭ، اسا ءقاۋىپتى دەگەن باسكەسەرلەردىڭ، مۇلدە تۇزەلمەيدى دەگەن جانكەشتىلەردىڭ باراتىن جەرى. بۇلدىركە دە سولاردىڭ سوڭىنان كەتە بارماق. ەندى وعان ءوزىن بۇل دۇنيەدە جوق ساناسادا بولعانداي ەدى. ءبىراق، نەگە بۇلدىركە باسقا تۇرمە ەمەس اتىنىڭ ءوزى زارەڭدى ءزار تۇبىنە كەتىرەتىن تورعاۋىتقا بارۋى كەرەك؟ ادەتتە ۇساق ۇرىلاردى تورعاۋىتقا جىبەرمەي ەڭبەكپەن تۇزەتۋ كالونيالارىنا جىبەرەتىن. اقپەرىدە وسىنى باس قالاداعى باس قازىدان ارنايى بارعاندا سۇراپ كورگەن، الايدا ءبىرىنشى ءمينيستردىڭ بۇيرىعى ەكەنىن عانا بىلە العان. قازىردە ءوزىن ءتىرى پەندەنىڭ قاتارىنان شىعارىپ تاستاعان بۇلدىركەدەن كوسەمدە نەگە مۇنداي جازاعا كەسىلگەنىن سۇراعانمەن ودان ەشتەڭە شىقپاعان، باسىن قوس قولىمەن ۇرعىلاپ "بىلمەيمىن، بىلمەيمىن" دەگەن دە قويعان.
ەندىگى جيىلعانداردىڭ نازارى كوكپەرى كوتەرىپ كەلگەن سابيگە اۋعان. بۇلدىركەدەن بۇل بالانى سۇراعاندا: ول مۇنى تاۋىپ الدىم، اكە-شەشەسى بۇل ومىردە جوق، باسقاسىن بىلمەيمىن - دەدى دە ءوز قايعىسىمەن ءوزى بولعان. بارلىعى ودان باسقا ەشتەڭە ايتپايتىنىن بىلگەننەن سوڭ ونى ودان ءارى قىستاعان جوق. قول-اياعىنا كىسەن سالىپ جاساۋىلدارتورعاۋىتقا الىپ كەتتى.
- بۇل بالا پەرىنىڭ بالاسى ما، جوق، ادامنىڭ بالاسى ما؟ - دەدى كوسەم تاعىنا شالقالاي وتىرىپ، ەتەگى توبىعىنا جەتكەن سارى شاپانىنىڭ ومىراۋىن جاپقان ساقالىن يەگىنەن جۇلىپ الارداي ساۋساقتارىمەن سالالاي تاراپ.
بۇل ۋاقىتتا بالا ۇيقىسىنان ويانىپ، كوكپەرىنىڭ قولىندا بىردە كەرەگەدەگى تەڭىزگە قاراپ، وزىنە بەيتانىس پەرىلەرگە قاراپ، قولىنا ۇستاتىپ قويعان اعاشتىڭ بۇتاعىمەن اۋا سابالاپ، ءار نارسەگە ءبىر الدانىپ ويناپ تۇرعان.
- ءالى ونى انىقتاعان جوقپىز،- دەپ اقپەرى كۇمىلجىدى.
- ونى انىقتاۋ وڭاي عوي،- دەدى كوسەم ءوزىنىڭ جىپ-جىلتىر توبەسىن الاقانىمەن سيپاپ جاتىپ. اقپەرى سەن ءوزىڭدى ادامداردىڭ كوزىنەن جاسىراتىن بەلدىگىڭدى بەلىڭە تاق، ادام بولاتىن بولسا سەنى كورمەيدى، ال، پەرىنىڭ بالاسى بولسا كورەدى.
اقپەرى ءقازىر وزىنىكى جوق بولعان سوڭ، جيىلعاندارعا قاراپ قولىن سوزىپ كىمدە بار دەگەندەي بولىپ ەدى كوسەمگە تاقاۋ وتىرعان ۇزىن بۋىرىل شاشتى، قياق مۇرتتى، يەگىنە قوندىرا سالعان ءبىر ۋىس ساقالى بار ورتا جاستاعى ابات قالاسىنىڭ باس قولباسشىسى ساقا ورنىنان اتىپ تۇردى دا، قىسقا جەڭدى تەرى شاپانىنىڭ بەلىن قاپسىرا ۇستاپ تۇرعان قايىس بەلبەۋىنە ءىلىپ العان بىلعارى دوربانى شەشىپ الىپ، اقپەرىگە لاقتىرا سالدى. اقپەرى قاعىپ الىپ اۋزىن اشتى دا ىشىنەن جىڭىشكە كۇمىس بەلدىكتى الىپ بەلىنە تاقتى.
پەرىلەردى ادام كوزىنەن جاسىراتىن مۇنداي بەلدىك تەك مەمىلەكەتتىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىندا عانا بار. بۇل كەزىندە ادامدارمەن ۇزاق جىلدار بولعان سوعىستا ويلاپ تابىلعان دەسەدى. ادامدارمەن بەيبىت كەلىسىمنەن كەيىن تاسالاۋشى بەلدىكتەر قاراپايىم پەرىلەرگە بەرىلمەيتىن بولعان.
سارايداعى جاقسى- جايساڭدار كۇبىر-سىبىردى توقتاتقان، ەكى كوزدەرى سابيدە.
اقپەرى كوكپەرىنىڭ جانىنا جاقىنداپ ەدى، ءبىر- ءبىر جارىم جاسقا تولىپ قالعان ەر بالا وعان نازار اۋدارماي ءوزىنىڭ باعاناعى ويىنىن جالعاستىرىپ تۇرا بەرگەن. سارايدا "ادامنىڭ بالاسى ەكەن، ونى كورىپ تۇرعان جوق" دەگەندەي كۇبىرلەر كوبەيىپ كەتتى. كوكپەرى مۇمكىن بايقاماي تۇرعان شىعار دەپ بالانى اقپەرىگە يىعى كەۋدەسىنە تيگەنشە جاقىنداتىپ ەدى بالا ونى بار ەكەن-اۋ دەپ تە قارامادى. سارايداعى كۇبىر-سىبىر ۇدەي تۇسكەن. بالانىڭ ادام ەكەنىنە ەشقانداي كۇمان قالماعان. اقپەرى وسىمەن ءوز قىزمەتىم تامام بولدى-اۋ دەگەندەي كوكپەرىدەن الىستاي بەرە بالانىڭ ويناپ تۇرعان شىبىعىنان تارتىپ ۇشىنان سىندىرىپ الا بەرىپ ەدى بالا اسا ءبىر جىلدامدىقپەن اقپەرىنىڭ شىبىقتى ۇستاپ تۇرعان ساۋساعىنان شاپ بەرىپ ۇستاي الدى. بالا ءوزىنىڭ پەرى ەكەنىنە ساۋساقتان ۇستاپ ءوزى دالەل كەلتىرۋى ءبىراز قيىندىقتى جەڭىلدەتىپ تاستاعانداي، سارايداعىلاردىڭ باعاناعى بال اشىپ ءدىلمارسۋى قايتا توقتاپ بارىپ ەندىگى اڭگىمەلەرى باسقا ارناعا اۋعان. اقپەرى بالانىڭ شاپشاڭدىعىنا تاڭ قالعانداي، ءبىر جاعىنان پەرى بولىپ شىققانىنا قۋانعانداي ساۋساعىن ءبىرازعا دەيىن بۇتاقتان الماي ىرجيا ۇستاپ تۇردى. كوكپەرىدە ءوزىنىڭ قۋانعانىن جاسىرا الماي بالانىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ العان. وقيعانىڭ بۇلاي وزگەرۋى سارايداعىلاردى دا قۋانتىپ تاستاعانداي ەدى. براق قاراۋسىز قالعان بالانىڭ تاعدىرىنا العاش رەت ارالاسقالى تۇرعاندىقتان بارلىعىنىڭ جانارىندا ەندى مۇنى نە ىستەيمىز دەگەن سۇراق تۇنىپ تۇرعان بولاتىن.
اقپەرى بەلدىكتى ساقاعا قايتارىپ بەرگەن سوڭ ەندى ەلدىڭ ءبارى كوسەمگە قاراعان. ەندىگى بالانىڭ تاعدىرى كوسەمنىڭ شەشىمىندە.
كوسەم بىردە وڭ جاعىنا بىردە سول جاعىنا جانتايىپ تاقتىڭ جاقتاۋىنداعى ءپىل سۇيەگىن شىنتاقتاپ، ءتۇبى جوق ويدىڭ تۇبىنە ءتۇسىپ كەتىپ ەندى ودان تىرمىسىپ شىعا الماي جاتقان سەكىلدى ۇزاق ويلانعان. ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بارىپ ويلانىپ ءبىتتىم، ءبىر شەشىمگە كەلدىم دەگەندەي باسىن قيسايعان جاعىنان جۇلىپ الىپ اينالاسىنا كوز جۇگىرتتى. ءبارى وزىنە قاراپ وتىر ەكەن. وسىلاردىڭ بىرەۋىنىڭ شەكەسىندە وڭتايلى شەشىم جازىلىپ تۇرعان جوقپا دەگەندەي ءار قايسىسىنىڭ جۇزىنە ءۇڭىلىپ قاراعانداي بولدى. سوسىن ەشتەڭە تابا الماعانداي قايتا جانتايا بەرگەن.
ەندى وي قۇشاعىنا ەنسە جاڭاعىدان دا تەرەڭ تۇڭعيىققا ءتۇسىپ كەتەدى مە - دەپ قورىققانداي سارايعا كىرگەننەن ءبىر جەرگە اسىققانداي شىدامسىزدانىپ وتىرعان تەكەس:
- كوسەم، بالا تۋرالى شەشىمىڭىزدى ەستيىك،- دەدى.
كوسەم داۋىس شىققان جاققا قاراپ ەدى تىكىرەيگەن قىسقا شاشتى، كوزىنە كوزىلدىرىك كيگەن، ۇستىنە ۇزىن جاعالى اق جەيدە، سىرتىنان ەتەگى تىزەسىنە جەتەر-جەتپەس جاۋىندى كۇنى كيەتىن پلاششقا ۇقساس وزىنە شاپ-شاق جاسىل تۇستەس جەڭىل شاپان كيگەن، اسكەري اكادەميانىڭ ديرەكتورى ۇزىن بويلى تەكەستى كوردى.
- ءوزىڭ قانداي ۇسىنىس ايتار ەدىڭ، تەكەس مىرزا؟- دەدى كوسەم كوزىن باجىرايتا.
- مەندە قانداي ۇسىنىس بولسىن.
- سەن ءوز اكادەمياڭا ارنايى بولمە دايىنداتىپ قاراۋىڭا الساڭشى.
- جاسى كەلمەيدى عوي، ءبىر جاعىنان بالاعا جاقسى كۇتىم كەرەك، ۋاقىتىندا تاماقتاندىرۋ كەرەك، جۋىندىرۋ كەرەك، كيىمى تاعى بار، بالا بولعان سوڭ باسقادا قيىندىقتارى دا بولادى، جۇمىستىڭ دا شارۋاسى باستان اسادى- دەدى تەكەس كۇمىلجىپ. ءبىراق ەندى ءسىز ايتساڭىز الامىز عوي.
ساراي ءىشى جينالعانداردىڭ كۇلكىسىنەن جاڭعىرىپ كەتتى.
- سەن تەگى ءوزىڭ كيىندىرىپ، ءوزىڭ جۋىندىراتىنداي بولدىڭ عوي،- دەدى كوسەم كۇلىپ جاتىپ. - قارايتىن ادام تاۋىپ بەرەمىز.
- كوسەم، كوسەم،- دەدى كوكپەرى كوسەمنىڭ سول جاعىنداعى قاتاردا اقپەرىدەن كەيىنگى ءوزىنىڭ ادەتكى ورنىنان كوتەرىلە بەرىپ. بالانى تەكسەرگەننەن كەيىن-اق بۇلار كوسەمنىڭ نۇسقاۋىمەن ءوز ورىندارىنا جايعاسىپ العان بولاتىن.
- ءيا، تىڭدالىق كوكپەرى حانىم نە ۇسىنىس ايتار ەكەن.
- مەنىڭ ۇسىنىسىم وسى بالانى ءبىز باعىپ الساق دەپ ەدىم.
- مىنە وسى دۇرىس بولادى، بالانى اقپەرى مەن كوكپەرىگە بەرەيىك،- دەپ تەكەس ورىنىنان اتىپ تۇرىپ ايعايلاپ جىبەردى. ساراي تاعىدا كۇلكىگە كومىلىپ كەتتى.
- سەن شىنىمەن وسىنى قالايسىڭ با،- دەدى اقپەرى كوكپەرىگە قىرىمەن بۇرىلىپ.
- ءيا،- دەپ كوكپەرى قىسقا قايىردى.
- مەن دە،- دەپ قالدى ول ءوزىنىڭ باعانادان ىشىندە تولقىپ، القىمىن الا جوعارى بويلاپ كەلە جاتقان جىپ-جىلى سەزىمدى جاسىرا الماي.
- كوكپەرى حانىم شىنداپ قالاساڭىز ايتقانىڭىز بولسىن، ءبىز بۇعان قۋانعاننان باسق نە دەرمىز. بالا ءۇشىن دە ەڭ وڭ شەشىم وسى بولار. دۇرىس ەمەس پە؟ - دەدى كوسەم جان- جاعىن كوزبەن سۇزە.
- دۇرىس، دۇرىس،- دەپ قالعاندار دا شۋلاي كەتتى.
- ال، اتا-انا بولۋلارىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن سىزدەردى،- دەدى كوسەم.
جان-جاقتان قۇتتىقتاسقان، بالاعا، وزدەرىنە ساۋلىق تىلەسكەن داۋىستار كوبەيىپ كەتتى. اقپەرى مەن كوكپەرى "راحمەت، راحمەت" دەپ وزدەرىنىڭ دە قۋانىشتارىن جاسىرا الماي اينالاداعىلارعا ءبىر، بالاعا ءبىر قاراپ ۇلكەن تولقۋدى باستان كەشىپ وتىرعان. دەگەنمەن بۇل تولقۋدى تۇسىنۋگە بولاتىن. ەكەۋىنىڭ وتاسقانىنا ون شاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولسا دا بالالارى جوق ەدى.
اقپەرى ۇستىنە كيگەن كيىمى قاسقىر جاعالى، جاعاسىنان ەتەگىنە دەيىن تۇيمەلەنگەن سىقىرلاق ماتادان تىگىلگەن ەكەن. كيىمىنىڭ سۇتتەي اقتىعى ارتىنا توگىلگەن ۇزىنشا اق شاشىمەن ادەيى ۇيلەستىرىلگەندەي سىمباتىنا سىمبات قوسا تۇسكەن. اق تۇسكە مالىنعان وسىناۋ جىگىتتە جالعىز وزگەشەلىك بولسا ول اشاڭ جۇزىندەگى كومىردەي قارا قاستارى مەن قاراقاتتاي كوزدەرى عانا بولسا كەرەك.
قالىڭ قاباقتىڭ استىنا جاسىرىنعان وسى كوزدەردەن بۇل ساتتە قالىڭ بۇلتتىڭ اراسىنان تەسىك تاۋىپ جەرگە سىعالاعان كۇن ساۋلەسىندەي نۇر توگىلگەن. بۇل جارتى عۇمىرىن قايىرشىلىقپەن وتكىزگەن ءبىر پەندەنىڭ اياق استىنان ات باسىنداي التىن تاۋىپ العانىنداعى تولقۋىمەن سالىستىرعاندا التىننىڭ بەرەر سەزىمى الدەقايدا الاسارىپ قالار ەدى. ول جۇرەگىنىڭ ەندى عانا سوعىپ تۇرعانىن، ونىڭ ەتتەن جارالعانىن العاش رەت سەزىنگەن. تەك جۇرەگى عانا ەمەس وندا ءبىر ۇلكەن سەزىمننىڭ دە جاسىرىنىپ جاتقانىن بايقاعان. ءجاي سەزىم ەمەس جۇرەك ءلۇپىلىن ەكى ەسەلەپ، ىشىڭدەگى بار جىلىلىق پەن مەيىرىم اتاۋلىنى كوزىڭە توڭكەرىپ، جالىنى ءجۇزىڭدى شارپيتىن اسقاق سەزىم. وسى سەزىمنىڭ ىستىق لەبى جان جۇيەسىن ايمالاپ، جۇپار ءيسىن قۇمارلانا ءسىمىرىپ وتىرعان، ول وسىنداي سەزىمنىڭ كوكپەرىنى دە باۋراپ وتىرعانىن بايقادى. بايقادى دا ۇندەمەدى. كوكپەرىنىڭ الدىندا الدەنەگە ءماز بولىپ وتىرعان بالانى ءوز الدىنا الىپ، شۇيدەسىنەن يىسكەپ قويدى.
- اقپەرى مىرزا بالاڭىزعا ەندى ات قويۋ كەرەك، بىلەسىز بە؟،- دەدى تەكەس وزىنشە جاڭالىق اشقانداي ماڭعازدانىپ.
- بىلمەگەندە، بىلەدى عوي، تەكەس مىرزا. اتسىز پەندە بولۋشى ما ەدى،- دەپ تەكەس باسقاراتىن اكدەميانىڭ وقىتۋشىسى، سىيقىردان قورعانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شىبىقتاي سولقىلداعان ادەمىشە بۇلان حانىم جىميىپ قويدى. ساراي ءىشى تاعىدا كۇلكىدەن جاڭعىرىپ كەتتى. تەكەس ءوزىنىڭ ەتى ۇيرەنگەن دىبىستاردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن تۇرىپ كەتكەن ورىنىنا قايتا وتىردى.
- دۇرىس ايتاسىز تەكەس مىرزا،- دەدى اقپەرى تەكەسكە دەمەۋ قىلا. بالاعا ات قويۋ كەرەك. ەگەر ەشكىم قارسى بولماسا وسىندا وتىرعان جاسى بارىمىزدەن ۇلكەن عاجاپ قاريا قويسا قالاي ويلايسىزدار.
- قويسىن، ەش قارسىلىق جوق،- دەدى سارايداعىلار شۋلاي.
عاجاپ- وسى قالاعا ەڭ سىيلى پەرىلەردىڭ ءبىرى ەدى. جاسى ەكى ءجۇز ەلۋدەن اسىپ كەتكەن. دەگەنمەن ءوز جاسىنان جاس كورىنەتىن. ودان بىرەۋ-مىرەۋ قانشاعا كەلدىڭىز دەسە ءجۇز ەلۋگە دەپ جاۋاپ بەرەتىن. ارينە سۇراق قويۋشى ونىڭ ايتقانىنا سەنەتىن، سەنگەنىنە ول بالاشا ءماز بولىپ ءوزىن جاسارىپ قالعانداي سەزىنۋشى ەدى.
- سىيلاعاندارىڭا راحمەت،- دەپ باستادى ءسوزىن ءبىر-بىرىن جوعالتىپ قويارداي بىرەۋى بىرەۋىنىڭ بىلەزىگىنەن ۇستاعان قولدارىن بەلىنە تۇسكەن اق ساقالىنىڭ استىنا جاسىرعان عاجاپ. – اقپەرىمەن كوكپەرىنىڭ قۋانىشىنا ورتاقپىن. وسى قۋانىشقا مەن دە ات سالىسىپ جاتسام مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ەندەشە بىلاي بولسىن. ەكەۋىنىڭ بورىگە اينالىپ كەتەتىن قاسيەتىن پەرىلەردىڭ ىشىندە بىلمەيتىنى كەمدە-كەم. سوندىقتان بالا دا وسى اتا-اناسىنا تارتقان العىر بولسىن دەپ، قايتپايتىن قايسار بولسىن دەپ، قيىن-قىستاۋ جەردە جول تاباتىن تاپقىر بولسىن دەپ، قاسقىردىڭ سىرتتانى، ازۋىنا ىلىككەنىن امان قۇتىلمايتىن ءبورىنىڭ ابادانىنداي بولسىن دەپ اتىن - ابادان دەپ قويساق قالاي بولادى.
- دۇرىس، تاماشا ەسىم،- دەگەندەي سوزدەر جان-جاقتان بىرىمەن-بىرى جارىسا شىقتى.
- سەنىڭ اتىڭ ابادان،- دەدى اقپەرى بالانىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ.
- ال، ولاي بولسا ءبىزدىڭ قالاعا قوش كەلدىڭ ابادان ابات،- دەپ كوسەم كوكپەرىنىڭ الدىندا ويناپ وتىرعان بالاعا كۇلىمدەي قاراعان.
كەز-كەلگەن پەرىنىڭ ەسىمىنىڭ سوڭىندا ءوزى تۇراتىن قالانىڭ اتى قوساقتالىپ جۇرەتىن. ول پەرىنىڭ تەگىنىڭ ورىنىنا قولدانىلا بەرەدى. بۇل بۇرىننان جالعاسىن تاپقان ءداستۇر بولاتىن. ءبىر پەرىدەن ەسىمىن سۇرار بولساڭىز ول ەسىمىنە ءوزى تۇراتىن قالاسىنىڭ اتىن قوسىپ ايتادى. ارعى جاعىن سۇراماي-اق ونىڭ قايدان ەكەنىن بىردەن تۇسىنەسىڭ.
- ابات ابادان،- دەدى كوكپەرى قولىنداعى بالانى ەمىرەنە يىسكەپ تە، جۇرەگىندەگى قۋانىش جانارىنان يتەرىپ شىعارعان جاستى ساۋساعىنىڭ ۇشىمەن ءسۇرتىپ تە ۇلگەرىپ.
سارايدىڭ كەرەگەلەرىنەن بۇتتاقتارى بۇگىلىپ، جەمىستەرى كوكتەن تومەن ۇڭىلگەن، شالعىنى شالعىعا سۇرانىپ تۇرعان اسەم باقتى كورەسىڭ. ءتۇرلى-تۇستى كوبەلەكتەر كۇلتەسى ۇلبىرەگەن ءتۇرلى-تۇستى گۇلدەردىڭ اڭقىعان ءيىسىن سالىستىرعانداي بىرىنەن سوڭ بىرىنە قونادى. البىراعان الما مەن قىزدىڭ ەرىندەي قىپ-قىزىل شيەلەر تابەتىڭدى اشىپ جۇتىندىرا تۇسەدى. شيە اعاشىنىڭ جىڭىشكە ءبىر بۇتاعىندا وسى كورىنىستى انگە قوسىپ قۇيقىلجىتا سايراعان ساندۋعاش وتىر. ءبارى تاماشا. وسى ءبىر اسا شۋاقتى تابيعات اياق استىنان اتا-انا اتانعان ەكەۋدىڭ جان-دۇنيەسىمەن استاسىپ كەتكەندەي ەدى. ويتكەنى ولاردىڭ ومىرلەرىندە الەمدەگى ەڭ اسەم ءتۇرلى-تۇستى گۇلدەر قاۋىز جارىپ، جۇرەكتەرىندە تاعى ءبىر كۇمىس كومەي ساندۋعاش ۇيا سالىپ جاتقان بولاتىن.
جالعاسى بار...
ايبەك ەرەجەپوۆ
