«قازاقستان سولتۇستىك وبىلىستاردىڭ قازاق سانىن كوبەيتپەك، بۇعان جۇڭگو ەلى جاردەم بەرمەك!»، – دەگەن تاقىرىپتاعى جۇڭگو سايتىندا سالىنعان اقپارات «كوكجال» جانە «قامشى» سايتىندا جاريالانعاننان كەيىن قازاق ەلىندەگى ۇلتشىل كۇشتەر مەن ءقازاقتىلدى سايتتار اراسىندا جاپپاي دۇربەلەڭ باستالدى. ءىستىڭ انىق-قانىعىنا جەتىپ، تەرەڭ ساراپتاپ، ءقاۋىپتىڭ قاي جاعىنان ەكەنىن جانە كۇتكەن ءقاۋىپتىڭ قانداي دارەجەدە ەكەنىنە تالداۋ جاساعاننىڭ ورنىنا جاپپاي «ءبىزدىڭ سولتۇستىكتى جۇڭگو باسىپ الاتىن بولدى، ءبىزدىڭ ۇكىمەت ءبىزدى ساتىپ جىبەردى! قازاق ەلى ەندى سورلى بولىپ قالدىق پا؟»، – دەگەن سياقتى تورىعۋعا تولى جازبالار قاپتاپ كەتتى.
ۇلتشىلدار قۇرىلتايىن وتكىزىپ، «ۇلتتىق كەڭەس» قۇرعان ماقسات نۇرىپباي باستاعان قازاقتىڭ ءساليحالى ۇلتشىل ساياساتكەرلەرىنىڭ ءوزى قازىرگى كەزەڭدەگى ناقتى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، اقپاراتتىق قىسىم مەن، اسكەري اگرەسسيانىڭ داۋىلى قايدان سوعاتىنىن بىلە تۇرا اقپاراتتىق الاڭدى شاڭداتىپ، نەگىزگى جاۋدى ۇمىتتىرۋعا تىرىسقانداي ىڭعاي بايقاتتى.
نەگىزى بۇل جەردە قازاق ۇكىمەتى جاعىنان ءالى راستالماعان، انىقتالماعان اقپاراتتى الاۋلاتىپ، ودان تراگەديا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى. بۇل اقپاراتتى تاراتۋداعى ماقسات مۇلدە باسقا بولاتىن. ءبىز بۇل حابار ارقىلى قايتا «سولتۇستىكتى رەسەي باسىپ الادى!» دەگەن ۇرەيدى جەڭىلدەتىپ، ەلدىڭ جۇرەگىنە سونشا ۇركەكتىك ۇيالاتپاۋ ءۇشىن اكەلگەن بولاتىنبىز. جانە ماقالانى تولىق وقىعان ادام بۇل نيەتىمىزدى اڭعارا الار ەدى. ءقازىر باستى ءقاۋىپ رەسەيدەن. ولاي بولسا ونسىز دا «سولتۇستىكتەن ايىرىلاتىن بولىق!» دەپ ۇرەيلەنگەن ەلگە جۇڭگو ءقاۋپى جايلى شۋلاتىپ، ودان ءارى ۇرەي تۋدىرىپ، ەلدى سۋجۇرەك ەتۋ كىمگە ءتيىمدى؟ ەل نازارىن قازىرشە جۇڭگو قاۋپىنە اۋدارىپ، ۇپاي جيناۋدىڭ قاجەتى جوق. ءقازىر قىسقا ۋاقتتا قازاق ەلىنە قىتايدان ءقاۋىپ تونبەيدى.
وعان تومەندەگىدەي فاكتىلەر كەلتىرەيىك:
ءبىرىنشى: جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ سوڭعى كەزدەگى داۋلى جەرلەرى مەن ارالدارى جايلى جاپونيا، فيليپين، تايلاند ەلىمەن بولعان تالاستاردا جۇڭگو ەشقانداي اسكەري اگرەسسيالىق ارەكەتتەرگە بارمادى. بارمادى ەمەس، بارا المادى. سەبەبى: جۇڭگو ۇكىمەتى ءۇشىن اسكەري اگرەسسيالىق ساياسات جۇرگىزۋ – ۇلكەن اپاتتىڭ ءوزى ەكەنى بەلگىلى. جۇڭگو ءبىر ەلگە اشىق سوعىس ارقىلى جاۋلاۋشىلىق جۇرگىزۋگە ءالى دە ەرتە.
ەكىنشى: جۇڭگو ەلى جان سانى كوپ، كوشى-قون ارقىلى الەم ەلدەرىنە كوپتەپ قونىستانعانىمەن، نەگىزگى كوشى-قون باعىتى ەشقاشان يسلام ەلدەرىنە، اسىرەسە، «تەروريزم» اتاۋىمەن بايلانىسقان ەلدەرگە كوپتەن باعىتتالعان ەمەس. كەز-كەلگەن جۇڭگو يسلام ەلدەرىنەن اياعىن تارتادى. ءبىزدىڭ ەلدى اقش، جاپونيا ەلدەرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. الەمدە يسلام مەملەكەتتەرىندە جۇڭگو سانى وتە از. سوڭعى جىلدارداعى قازاقستان ەلىندە جاسالعان تەراكتىلەر مەن «حاليفات ساربازدارى» جايلى اڭىزدار جۇڭگو ەلىنەدە ۇلكەيىپ جەتىپ، ۇرەي تۋدىرىپ جاتىر. سوندىقتان قىتايلار ءقازىر اياعىن اڭداپ باسادى.
ءۇشىنشى: جالپى ورتا ازيا ەلدەرى جۇڭگو ءۇشىن جايلى قونىس ەمەس. جۇڭگو ءدال ءقازىر ورتا ازياعا، جۇيەدەن قازاقستانعا ءىرى كولەمدە قارجى سالىپ، كولەمدى ءزاۋىت-وندىرىس ورىندارىن قۇرۋعا، قوماقتى سانداعى قىتايلاردى اكەلۋگە تاۋەكەل جاساي المايدى. سەبەبى: ورتا ازياداعى قارتايعان بيلەۋشىلەردەن كەيىنگى مەملەكەت جاعدايى، ساياسي تۇراقتىلىق ماسەلەسى قالاي بولاتىنى ولارعا بەلگىسىز. ولار كەز-كەلگەن ۋاقىتتا «ۋكرايناداعىداي جاعداي ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن!»، – دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان جۇڭگو ەلى ورتا ازياعا جۇيەدەن قازاقستان ەلىنە ءوز ەلىندەگى تاۋارلاردى وتكەرمەلەپ ساتۋمەن، تەك ساۋدا الىس-بەرىسپەن، شيكىزات كوزى رەتىندە عانا پايدالانا تۇرادى.
ءبىراق، بۇل ءۇش ءتۇرلى فاكت ارقىلى جۇڭگو ءقاۋپىن تۇبەگەيلى جوققا شىعارۋ ويىندا ەمەسپىن. جۇڭگو ەلى ەجەلدەن جىمسىما، ءالسىز، كوشى-قون ساياساتى ارقىلى وزگە ەلدىڭ جەرىنە يە بولعىسى كەلەتىنى تاريحتان بەلگىلى. ونى تالاي رەت جازىپ تا ءجۇرمىز. ءبىز ورىنسىز ايقاي سالىپ، ەلدى ودان ءارى ۇرەيلەندىرمەي-اق، جۇڭگو ءقاۋپىن «حالىقتىڭ كوشى-قون تۋرالى زاڭىنا» وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى تولىق شەشۋگە بولادى. قازىرگى ازاماتتىق بەرۋ ماسەلەسىن قايتا قاراۋ كەرەك. قازاقستاننان قىز العان ازاماتتاردىڭ جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن ازاماتتىق الۋىن توقتاتىپ، شەتەلگە تۇرمىسقا شىققان قازاق قىزىن ازاماتتىقتان شىعارۋ كەرەك. ونسىزدا شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ ازاماتتىق الۋىن قيىنداتىپ، «باتىستاعى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قولدانعىش ۇكىمەتكە» وسى تالاپتى «حالىق كەڭەسى» اتىنان شارتتى تۇردە قاتاڭ قويۋ كەرەك. وسىنداي جاعدايدا جۇڭگو ەلىنەن قانشا جەردەن كوپ ساندى ەڭبەككۇش كەلگەن كۇندە قازاق ەلىندە زاڭدى قالۋ مۇمكىندىگى ازايادى. ءارى جەمقورلىق نەگىزىندە ازاماتتىق الۋعا توسقاۋىل قويىلادى.
ال «قازاقستان سولتۇستىك وبلىستاردىڭ قازاق سانىن كوبەيتپەك، بۇعان جۇڭگو ەلى جاردەم بەرمەك»، – دەگەن ماقالاداعى ويىمىز: جۇڭگو قارجى كۇشىنەن پايدالانىپ، سولتۇستىككە قازاقستاننىڭ ىشكى كوشى-قونىن جانە سىرتتاعى كوشى-قونىن جانداندىرىپ، سول ارقىلى سولتۇستىك وبلىستارداعى قازاقتىڭ سانىن ارتتىرۋدىڭ جاقسى يدەيا ەكەنىن ايتۋ بولاتىن. ءدال قازىرگى كەزدەگى سولتۇستىك ءۇش وبلىستاعى ءقاۋىپتى ۋاقىتشا ازايتۋدىڭ ءبىر جولى وسى.
مەن وسى جوبا ارقىلى بولاتىن جۇڭگو قاۋپىنە ەمەس، قايتا وسى جوبانىڭ شىندىعىنا جانە جانە ونى ىسكە اسىرۋشىلاردىڭ ماقساتىنا الاڭدايمىن. ەگەر جوبا راسىندا جوعارداعى ماقالادا كورسەتىلگەن شارتتارمەن جاسالسا، وندا ءدال ءقازىر ويباي سالاتىنداي ءقاۋىپ جوق! ءبىز شىنىمەن وسىنداي جوبا ىسكە اساتىن بولسا وندا جوعارىداعى ايتقان ازاماتتىق الۋ ماسەلەسى مەن جوبا شارتتارىنىڭ تولىق اتقارىلۋىن باقىلاۋعا الۋىمىز كەرەك. بۇل جوبا ىسكە اسسا، جۇڭگو ەلى سولتۇستىككە قوماقتى قارجى سالىپ، سول جەردە ءىرى مۇددەسى بولسا، وندا رەسەيدىڭ بىردەن-بىر ارقاسۇيەر تياناعى بولىپ وتىرعان جۇڭگو ەلى ءبىزدىڭ جەردى قارۋلى كۇشپەن قورعاماسا دا، ديپلوماتيالىق تەتىكتەرىن ىسكە قوسىپ، ءوز مۇددەسىن قورعايتىن بولادى. بۇل ءوز كەزىندە رەسەيدىڭ قارۋلى شابۋىل ءقاۋپىن ازايتارىنا سەپتىگى تيەدى. وسىنداي ءىرى ەلدەر ارقىلى ءىرى ەلدەردى نوقتالاي تۇرۋ ساياساتىن ءبىر كەزدەرى جۇڭگو ۇكىمەتى دە قولدانعان بولاتىن. 1905-1906 جىلعى ورىس-جاپون سوعىسى سونىڭ دالەلى.
روسسياعا قارسى تۇرا الماعان ءالىز ءمانجۋ ۇكىمەتى جاپون ەلىن سوعىسقا شاقىرىپ، جۇڭگو ءوزىنىڭ روسسيا باسىپ وتىرعان شىعىس سولتۇستىكتەگى ولكەلەرىن قايتارىپ العان بولاتىن. سوندىقتان قازاق ۇكىمەتى ءقاۋپتى شىنايى تانىپ، وسىنداي اقىلدى جوبا جاساپ جاتسا وندا ونى قۇپتاپ، جانە ول جوبانى باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك.
ماقسات نۇرىپباي: «سەبەبى، جۇڭگو ەلى ۇزاق مەرزىمگە جالعا العان جەرگە تەك قىتايداعى قازاقتاردى جىبەرەدى جانە ولاردىڭ قازاقستانعا كەلىپ ءونىم وندىرۋىنە قوماقتى قارجى جۇمسايدى دەگەنىنە ەشكىم سەنە قويمايدى» دەيدى. ءبىراق وعان سەنۋگە نە سەنبەۋگە فاكت كەلتىرىپ وتىرعان جوق. بۇل ءقاۋىپتى دە جەڭۋدىڭ جولى بار. ول: «حالىقتىڭ كوشى-قون تۋرالى زاڭىن» وزگەرتۋ. شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ قازاقستاندا تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋ، ازاماتتىق الۋ نەمەسە قازاقستاندا ەڭبەك ىستەۋگە قۇقىق بەرەتىن كوشى-قون كۋالىگىن جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن بەرۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرسەك، وندا جۇڭگو ەلى وزدەرى-اق قىتايداعى قازاقتاردى وسىندا جۇمىسقا الۋعا مۇددەلى بولادى.
سەبەبى، جۇڭگو قانشا جەردەن ءوز قىتايىن ويلاسا دا قازىرگى جۇڭگو بايلارىنا از اقشا جۇمساۋ، پروبلەماسىز جۇمىس ىستەۋدەن ەشقاشان قاشپايدى. شەتتەن كەلگەن قازاقتى كوشى-قون پوليسياسى تەكسەرمەيدى، از اقشاعا قۇجاتتارىن ءبىتىرىپ بەرەتىنىن بىلسە تاڭداۋ قازاققا تۇسەرى ءسوزسىز. سوندىقتان دا ءار ىسكە ەركىن ساراپتاما جاساي وتىرىپ، ويلانىپ-تولعانىپ، ساراپتامالىق كونفەرەنسيالار ۇيىمداستىرا وتىرىپ، ۇلتتىق ماسەلەمىزدى ناقتى ىس-ارەكەتپەن شەشۋگە تىرسايىق دەگىم كەلەدى!
سەرىك مۇراتحان
