بۇگىن قازاق راديوسىنىڭ ديكتورى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى بايجانبايەۆ انۋاربەك نىعمەتجان ۇلى (1923-1989) دۇنيەگە كەلگەن كۇن. انۋاربەك بايجانبايەۆ سەمەي قالاسىندا 1923 تۋعان. 1944 جىلى سوعىستان ورالعاننان كەيىن، قازاق راديوسىنا ديكتور بولىپ ورنالاسقان. العاش ەفيرگە شاعىن حابارلاندىرۋ وقۋدان باستاپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق راديوسىندا، تەلەديدارىندا ديكتور، اعا ديكتور قىزمەتتەرىن اتقارعان. ەفير ارقىلى بەرىلگەن رەسپۋبليكانىڭ تىنىس تىرشىلىگى جايلى ءارتۇرلى جاڭالىقتار، ساياسي حابارلار ۇزاق جىلدار بويى مىڭداعان تىڭداۋشىلارعا ءا.بايجانبايەۆتىڭ اشىق تا اۋەزدى، كەڭ تىنىستى ۇنىمەن جەتتى. ول تۇرعان ۇيگە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان. 1ء-شى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
1989 جىلى انۋاربەك بايجانبايەۆ دۇنيەدەن ءوتتى. الايدا، قازاق ءۇنجارياسىنىڭ تاريحىندا ونىڭ وشپەس اتى قالدى. دارا ديكتوردىڭ تۋعان كۇنىنە وراي، قاسىمحان ەرساريننىڭ "داۋىلپاز ديكتور" اتتى ماقالاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز...
جۋرناليستىك جول قايدا اپارمايدى. شالعايداعى شوپان قىستاعىنا بارا جاتىرمىز. اشىق اۋا-رايى اياق استىنان قۇبىلىپ شىعا كەلدى. جاپالاقتاپ قار جاۋىپ، جەل كوتەرىلىپ، الاي-دۇلەي بوران سوقتى دا كەتتى. ماشينامىز قارعا باتىپ ءبىر تۇرىپ، ءبىر ءجۇرىپ، ارەڭ دەگەندە قىستاققا جەتتىك-اۋ. – مىنا الاي-دۇلەي بوراندا قايدان جۇرسىڭدەر؟ جىلى، جارقىن ۇيلەرىڭنەن كىم مۇندا ايداپ اكەلدى، – دەپ، تۇسكەن ءۇي يەسى بەينە ەسكى تانىسىنداي قۇشاق جايىپ قارسى الدى. سول بويدا داستارحان دا جايىلىپ، بۋى بۇرقىراپ، شاي دا قۇيىلا باستادى. اياز سورىپ، توڭىپ كەلگەن بىزدەرگە كەرەگى دە وسى ەدى. جانىمىز جايلانىپ، بويىمىزدى جيناي بەرگەندە: – راديو قابىلداعىشتىڭ قۇلاعىن بۇراپ، داۋسىن شىعارىپ قويشى، اۋا-رايى قالاي بولار ەكەن، ونى دا تىڭداي وتىرايىق، – دەدى ءۇي يەسى بالاسىنا. سول-اق ەكەن راديودان ەڭ اۋەلى جىلى اۋەن وينالىپ، ونان سوڭ مالشى قاۋىم تۋرالى: ەلەمەيدى ەش ۋاقىتتا سۋىقتى، بىلەسىڭ بە بارىنەن دە كىم مىقتى؟ بىلەسىڭ بە بوراندى دا باس ءيدىرىپ، كۇندىز-تۇنى ايازدا كىم شىنىقتى. بۇلت استىنان سىعالاسا جۇلدىزدار، مۇزعا ورانعان بۇلدىرايدى شىڭ-قۇزدار. سول مىقتى ادام قوي كۇزەتىپ شىعادى، سىر بەرمەيدى توڭدىرسا دا ىزعارلار، – دەگەن ولەڭ جولدارى جەلدەي ەسە جونەلدى. ولەڭدى كەزەكتەسىپ وقىپ وتىرعان ءوزىمىزدىڭ ارىپتەسىمىز انۋاربەك بايجانبايەۆ پەن ساۋىق جاقانوۆا. بۇلاقتاي ءمولدىر اشىق داۋىستارى ەرىكسىز باۋراپ، بەينە ماگنيتتەي باۋىرىنا تارتىپ بارادى. حابار اياقتالعان بويدا: – بارەكەلدى! ناقىشىنا كەلتىرىپ، قالاي وقيدى. كوپ راحمەت. بىزگە ارنالعان ەكەن، – دەپ شوپان اعامىز شىن جۇرەكتەن ريزا بولىپ قالدى. – جاپان دالادا ءجۇرىپ مال باققان سوڭ راديو قابىلداعىش ۇيدە دە، تۇزدە دە جانىمىزدا. سونىڭ ىشىندە كوبىرەك دەن قويىپ تىڭدايتىنىمىز انۋاربەكتىڭ جۇرگىزەتىن حابارلارى. «وركەنىڭ ءوسسىن، كوپ جاسا!» دەپ ريزالىعىمىزدى ءبىلدىرىپ، قولىن قىسقىمىز كەلەدى. اتتەڭ، الىستا. ال سىزدەر بىرگە قىزمەت ىستەيدى ەكەنسىزدەر. ءوزى قانداي جىگىت. ارنايى وقۋ وقىعان با؟ الدە بويىنا تۋا بىتكەن قاسيەتى مە ەكەن؟ – دەپ قالدى ءۇي يەسى بىزگە. توسىن سۇراق. تاۋ باۋرايىندا وسكەن ادامعا اسقار شىڭنىڭ بيىكتىگى بىلىنە بەرمەيدى. بىرگە جۇرگەن ادامنىڭ ارقا-باسىنىڭ كەڭدىگى سەزىلە بەرمەيدى. تاستاي باتىپ، سۋداي ءسىڭىپ ارالاسىپ كەتەسىڭ. ءانۋار بايجانبايەۆ تا سونداي قاراپايىم، كىشىگە اعا، ۇلكەنگە ءىنى. كەرەگىندە ءارقاشان قاسىڭنان تابىلاتىن قاراپايىم، اقجارقىن جىگىت ەدى. ءومىر ونى ەرتە ەسەيتىپتى. وتباسىنىڭ جاعدايىنا وراي مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىنىڭ وزىندە ەڭبەككە ارالاسىپتى. تۇرعان ءۇيىنىڭ جانىنداعى باسپاحاناعا حات تاسۋشى بولىپ ورنالاسىپ، جاقسى ورتاعا تاپ بولادى. باسپا- حانانىڭ جۇمىسى قىزىق ەكەن. سان قيلى كىتاپتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇستى-ۇستىنە شىعىپ جاتادى. اراسىندا ولەڭ، اڭگىمە جيناقتار دا از ەمەس. اۆتورلارى ايگىلى جازۋشىلار، اقىندار. بەتتەرىن اقتارىپ وقي قالساڭ، ەرىكسىز تارتىپ، باۋراپ الىپ كەتەدى. جاتتاپ العان ولەڭدەرىن جولداستارى، تانىستارى اراسىندا كەمەلىنە كەلتىرىپ، ايتىپ ءجۇرۋدى ادەتكە اينالدىردى. ولار بولسا، سەنىڭ داۋسىڭ سونداي تاماشا دەپ، ۇيىپ تىڭداپ، قولىن سوعىپ، ارقاسىنان قاعادى. اتقاراتىن جۇمىسى دا ونشا اۋىر ەمەس. تاپسىرىلعان ءىستى زىر جۇگىرىپ، دەر كەزىندە مۇلتىكسىز ورىندايدى. كىتاپ اۆتورلارىنىڭ قولجازبالارى تەرىلىپ بولعاننان كەيىن ۇيلەرىنە بارىپ وقىتادى دا، كەتكەن قاتەلەرى تۇزەءتىلگەننەن كەيىن قايتادان باسپاحاناعا اكەلىپ تاپسىرادى. وسىنداي كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا حالقىمىزدىڭ سۇيىكءتى جازۋشىسى ساكەن سەيفۋللينمەن العاشقى رەت تانىسقان ءساتىن ءانۋار اعا ۇنەمى ەرەكشە ىقىلاسپەن ايتىپ جۇرەتىن. – بىردە، – دەپ ەسكە الادى ءان-اعاڭ، – باسپاحانادا تەءرىلگەن قولجازبانى جازۋشىنىڭ ۇيىنە الىپ كەلدىم. ساكەن اعانىڭ ورنى بولەك قوي. «قالاي بولار ەكەن، قالاي قابىلدار ەكەن؟» دەپ، ىشتەي قاتتى قوبالجىدىم. جازۋشى اعامىز ۇيىندە ەكەن. بالاسىنباي جىلى قارسى الدى. اكەلگەن دۇنيەلەرىمدى كوز جۇگىرتىپ قاراپ وتىرىپ، جايلاپ اڭگىمەگە كوشتى. – وسى سەنى اقىنداردىڭ ولەڭ-جىرلارىن بابىنا كەلءتىرىپ، كوسىلە كەلىستىرە وقيدى دەپ ماقتايدى جۇرت. سولاي ما؟ – قايدان بىلەيىن اعا، شامام كەلگەنشە بارىمدى سالىپ، جاقسىلاپ وقىپ، تىڭداۋشىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋىنا تىرىسامىن. – تالپىنعان تاۋعا شىعادى. جارايدى مۇنىڭ دۇرىس ەكەن. كوپ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق. مىنا قولىمداعى ولەڭدەردىڭ ءبىرىن وقىپ كورشى، مەن دە تىڭداپ كورەيىن، – دەدى، – اعا. – كۇتپەگەن ءوتىنىش، شىنىمەن-اق سۇراپ تۇر ما؟ – دەپ اعانىڭ جۇزىنە جالتاق-جالتاق قاراي بەردىم. – قىسىلما، قاراعىم، وقي عوي، – دەدى تاعى دا. سول-اق ەكەن الىپ ۇشقان كوڭىلىم ورنىنا تۇسكەندەي بولدى. تەرەڭىرەك دەم الىپ، داۋسىمدى كوتەرىڭكىرەپ ولەڭدى وقي جونەلدىم. «قالاي قابىلدار ەكەن» دەپ، ساكەن اعاعا دا ءالسىن-السىن قاراپ قويامىن. دەن قويىپ تىڭداپ وتىرعان ءتارىزدى. – جارايدى، ىنىشەگىم، داۋىسىڭ اۋەزدى، ءۇندى ەكەن. ولەڭءدى مەن ەمەس، بەينە ءوزىڭ جازعانداي شىن بەرىلە، ءجان-دۇنيەڭءدى سالىپ ەزىلە وقىدىڭ، – دەپ ارقامنان قاقتى. تۋا بىتكەن تالانتىڭ بار سياقتى. ادام – ءوز ءومىءرىءنىڭ سۋرەتشىسى. سونىڭ كوزىن اشۋعا تىرىس، – دەپ كەلەلى كەڭەس بەرگەن كەزىندە وزىمە-وزىم سەنبەدىم. راحمەتىمدى ايتتىم. امال نە، اياق استىنان وتان سوعىسى باستالىپ، مايدانعا اتتاندىم. شيەلەنىسكەن قاتتى ۇرىستاردىڭ بىرىندە اۋىر جارالاندىم. ماڭدايعا جازسا نە شارا. بالداققا سۇيەءنىپ، مۇگەدەك بولىپ ەلگە ورالدىم. سوعىس ۋاقىتى عوي. سونىڭ وزىندە قارتاڭ تارتقان اتا-اناما كومەكتەسىپ، قول ۇشىن بەرۋگە تىرىستىم. وسى ماقساتپەن كوشە كەزىپ، جۇمىس قاراستىرىپ ءجۇرگەندە باسپاحانادا بىرگە جۇمىس ىستەپ، اعامداي بولىپ كەتكەن ومارعازى وسپانوۆتى جولىقتىردىم. – كورگەن بويدا ءانۋار-اۋ، سوعىستان قاشان ورالدىڭ، نەگە كورىنبەي ءجۇرسىڭ، قالىڭ قالاي؟ – دەپ ومەكەڭ سۇراقتىڭ استىنا الدى. – قالىم جامان ەمەس، باسپاحاناعا بارىپ، ءسىزدى كەزدەستىرە المادىم. كوبى بەيتانىس كىسىلەر، باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتىپسىز. – ءيا، مەن ءقازىر رەسپۋبليكالىق راديو تاراتۋ كوميتەتىءنىڭ باستىعىمىن. ءوزىڭ قالاي، ەمدەلىپ ءجۇرسىڭ بە؟ – ەمدەلىپ بولدىق قوي. تابىلسا جۇمىس ىستەپ، ۇي-ىشىنە قولعابىس جاساعىم كەلەدى. ءبىراق رەتى كەلمەي ءجۇر. – ولاي بولسا، جۇمىس تابىلادى. بىزگە كەل. – نە ىستەيمىن سوندا؟ – ديكتور بولاسىڭ. – ديكتور. ديكتور دەگەن نە؟ قانداي قىزمەت ول. قولىمنان كەلەر مە ەكەن. ۇياتقا قالدىرمايمىن با؟ – كەلگەندە قانداي، الىپ كەتەسىڭ. ۇمىتىپ قالعاننان ساۋمىسىڭ. سوعىستىڭ الدىندا باسپادا جۇرگەندە ولەڭ وقىپ، تاقپاق ايتۋعا اۋەس ەدىڭ عوي. داۋىسىڭ قانداي قۇلاققا جاعىمدى، اۋەزدى. ديكتور بولىپ ىستەگىسى كەلەتىن ادامعا كەرەگى – وسى. شىن دەن قويساڭ، جاتتىعىپ، مەڭگەرىپ كەتەسىڭ، كومەكتەسەمىز، – دەدى. شىنىندا دا سولاي بولدى. العاشقى سىننىڭ وزىنەن ءسۇءرىنبەي ءوتتى. جاس جىگىتتى ۇجىم جىلى قارسى الدى. ديكتورلىق ماماندىق سيقىرلى سەزىمنىڭ، سەزىمتال ونەردىڭ ادامى ەكەنىنە، ونىڭ نەگىزگى قۇرالى اۋەزدى ءۇن، ماعىنالى ءسوزءدى جەرىنە جەتكىزە وقي ءبىلۋى ەكەندىگىنە كوزىن جەتكىزدى. سوعىس جىلدارىندا راديودا قوسىمشا ديكتور بولىپ قىزمەت ىستەگەن اتاقتى ارتيست شاكەن ايمانوۆ ءانۋاردى ءوزىنە كومەكشى ەتىپ الدى. جاس وسەدى، قانات قاتايادى. ءانۋار دا جۇرە كەلە قالاعان ماماندىعىنىڭ شىڭىنا كوتەرىلىپ، تىڭداۋشىلاردىڭ جۇرەگىنە جول تاپتى. اتاقتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ: «انۋاربەك وقىسا سولعىن شىعارمانىڭ ءوزى تورعىن ءجىبەكتەي قۇلپىرادى» دەسە، ابزال اقىن تايىر جاروكوۆ: «انۋاربەك ىنىمە وتە ريزامىن، ولەڭ وقىعاندا ايىزىڭدى قاندىرىپ، ەلدى سىلتىدەي تىندىرادى»، – دەپ شىن ىقىلاس پەن قوشامەت كورسەتىپ ءجۇردى. – بىردە، – دەپ ەسكە الاتىن ءان-اعا. – كوپكە ءمالىم ارداگەر ازامات، جاۋىنگەر جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلى كوركەم جازىلعان ءبىر ماقالاسىن ماعان راديودان وقىپ بەرۋدى ۇسىندى. باۋكەڭنىڭ ءوزى دە ادەبي دۇنيەنى قۇلپىرتىپ وقيتىنىن بىلەتىن ەدىم. سوندا دا ءوزىنىڭ ورنىنا مەنى قالاعانى قاتتى تولقىتىپ، تەبىرەنتىپ جىبەردى. باتىر اعانىڭ سەنىمىن اقتاپ شىقسام ەكەن، – دەپ مۇقيات دايىندالدىم. ەڭبەگىم ەش كەتپەدى. ماقالا راديودان وقىلىسىمەن-اق باۋكەڭ تەلەفون سوعىپ: «جارايسىڭ، انۋاربەك! ءوز دۇنيەمە ءوزىمنىڭ ساي-سۇيەگىم سىرقىراپ كەتتى. كوپ راحمەت!» – دەدى. ءيا، جاقسى ادام شىنىندا دا قاي ۋاقىتتا بولسا دا اسپانداعى جارقىراعان جۇلدىز سياقتى عوي. ونىڭ نۇر ساۋلەسى تەك وزىنە عانا ەمەس، وزگەلەردى دە نۇرلاندىرادى. ءان-اعا وسىلاي قالتقىسىز قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ، سوڭىنا ەرگەن شاكىرتتەرىنە دە ونەگەلى ۇستازدىق كورسەتتى. ولاردىڭ ىشىنەن مامبەت سەرجانوۆ، ساۋىق جاقانوۆانى، جانەل اسقاروۆانى، مىرزابەك قۋاتبەكوۆتى ەرەكشە اتاپ كورسەتۋگە بولار ەدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى، تانىمال ديكتور ساۋىق جاقانوۆانىڭ دا ان-اعامەن بىرگە قىزمەت ىستەپ، بىتە قايناسقانى دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىندە ءجۇرەدى. دىبىس رەجيسسەرى: «ءبىر ساعاتتىق ادەبي-مۋزىكالىق حاباردى انۋاربەك اعامەن بىرگە قوسىلىپ وقيسىڭ، الدىن الا جاقسىلاپ دايىندال» دەپ ءماتىنىن اكەلىپ بەرگەندە جۇرەگى دۇرسىلدەپ قويا بەرىپتى. قىزمەت ىستەي باستاعانىما ونشا كوپ بولعان جوق، «ءجۇيرىكتىڭ جەلىسىنە ىلەسە الامىن با؟ – دەپ قاتتى سەزىكتەنىپتى. قاسىندا وتىرعان ارىپتەسىنىڭ جان-دۇنيەسىن سەزىپ قالعان ءان-اعا: – ساۋىق قاراعىم، ونشا قوبالجىما، ءبىزدىڭ وقىعان ءماءتىنىمىز بىردەن ەفيرگە شىقپايدى. الدىن الا ءۇنتاسپاعا جازىلادى. قاتەلەسىپ، جازا باسساق، داۋىسىمىزدى قالپىنا كەلتىرىپ، قايتادان وقيمىز. ميكروفون الدىندا نەعۇرلىم ەركىن وتىرساق، داۋىسىمىز دا سولعۇرلىم شيراق شىعادى، – دەپ اعالىق كەڭەسىن بەرەدى. الىس-جاقىندى بىلمەيتىن ميلليونداردىڭ قاعازسىز گازەتى اتانعان قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىندا ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى وكىلدەرىنىڭ، قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ، وسكەلەڭ ۇرپاقتاردىڭ وكىلدەرى جايلى سىرلى دا، سازدى حابارلارى ساقتالعان. مىنە، سول حابارلاردى دايىنداۋعا، ەفيرگە شىعارۋعا مول ەڭبەك ەتكەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى انۋاربەك بايجانبايەۆ اعامىزدىڭ تۋعانىنا 90 جىل. وسى ورايدا تىڭداۋشىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن داۋىلپاز داۋىس يەسىنىڭ مەرەيتويى رەسپۋبليكا كولەمىندە تويلانار ما ەدى دەگەن تىلەك كوكەيىمىزدە قىلاڭ بەرىپ قالادى. ەل تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ ويلارىندا جۇرگەن دە بولار. ۇمىت قالدىراتىنداي ادام ەمەس ەدى عوي... اندا-ساندا راديودان مۇراعاتتاعى باعدارلامالاردى بەرىپ قالادى. تىڭدارمان قاۋىم انەكەڭنىڭ ماگنيتتەي تارتىپ، ەرىكسىز باۋرايتىن داۋىسىن تاني كەتەدى. راديومەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان سول داۋىستىڭ يەسى ارالارىندا جۇرگەندەي كورىنەدى.
