توقال. بۇل ءسوز قازىرگى قوعامدا ايەلدەردىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەتىنى راس. ارينە، كىم ءوزىنىڭ ءسۇيىپ قوسىلعان جارىن وزگەمەن بولىسكىسى كەلەر دەيسىز؟ كۇيەۋىنىڭ تاپقان تابىسىن ەكىگە ءبولىپ، تاعى ءبىر وتباسىنى باعىپ-قاعۋعا ايەلدەر قارسىلىق تانىتارى ءسوزسىز.
دەسە دە ءقازىر قوعامدا ەكىنشى ايەل الۋدىڭ اڭگىمەسى قىزىپ تۇر. ەركەكتەر جەكە وزدەرى باس قوسا قالسا بولدى، اڭگىمەنىڭ ءبىر ۇشىن وسىعان اكەلىپ تىرەيدى. بۇل تاقىرىپ بارىنە ۇنايدى. سوندا بۇل نە؟ ەكى ايەل الۋ ازاماتتار اراسىندا ابىروي ارتتىرۋدىڭ ءادىسى مە، الدە مۇندا باسقا ءبىر سەبەپ بار ما؟
وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن بەلگىلى سازگەر، ساتيريك جارىلقاسىن داۋلەت ايتىپ بەردى. ول كىسىنىڭ ەكى ايەلى بار. ەكەۋى دە ءتاتۋ-تاتتى، توي-تومالاققا بىرگە بارادى. ءبىر-بىرىنىڭ شارۋاسىنا قولعابىس تا جاساي بەرەدى.
– جارىلقاسىن مىرزا، ءسىزدىڭ بايبىشەڭىز – راۋشان جەڭگەمىز جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز؟ ول كىسى قانداي ادام؟
– بايبىشەم راۋشاندى ستۋدەنتتىك جىلداردان بەرى تانيمىن. ءبىر اۋداندا تۋىپ-وستىك، بىرگە جوعارى وقۋ ورنىندا وقىدىق. ءبىر-بىرىمىزدى تۇسىنەتىنىمىزگە، بىرگە شاڭىراق قۇرىپ، باقىتتى وتباسى بولىپ كەتە الاتىنىمىزعا كوز جەتكىزگەن سوڭ ۇيلەندىك. مىنە، بيىل وتاسقانىمىزعا 25 جىل تولادى ەكەن. اللاعا شۇكىر، راۋشان ماعان 3 قىز، 1 ۇل سىيلادى.
«ءۇي بولعان سوڭ ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايدى» دەگەن ءسوز تەككە ايتىلماعان. جاس كۇنىمدە مەن دە سەرى بولدىم، تۇزدە كوپ ءجۇردىم. تۇندەلەتىپ كەلەتىن، ءتىپتى كەيدە ۇيگە قونباي قالاتىن كەزدەر بولدى. ول كىسىدە قىزعانىش بولمادى دەمەيمىن، بولدى. ءبىراق ايتقانىمدى ەكى ەتكەن ەمەس. ءتۇننىڭ ءبىر جارىمىندا ۇيگە قوناق ەرتىپ كەلسەم ورنىنان تۇرىپ قازانعا ەتىن سالاتىن. ياعني بار جاعدايىمدى جاسادى. بالالارىما دۇرىس تاربيە بەرە ءبىلدى.
– ايەلىم جاقسى دەيسىز، ايتقانىڭىزدى ەكى ەتپەيدى ەكەن، ەندەشە، نەگە ەكىنشى رەت ۇيلەندىڭىز؟
– ايەلى جامان ادام عانا ەكىنشى رەت ۇيلەنۋى كەرەك دەگەن ءسوز قاي جەردە جازىلىپتى؟ ايەلى جاقسى ادامدار دا الىپ جاتىر عوي. مەنىڭ ۇيلەنۋىمە ەڭ الدىمەن ۇلىمنىڭ جالعىزدىعى سەبەپ بولدى. ۇلىما باۋىر كەرەك دەپ شەشتىم. بۇل – ءبىر. سودان كەيىن، اينالاعا قاراڭىزشى، تاۋەلسىزدىگىمىزدى العانىمىزعا جيىرما بەس جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقتاردىڭ سانى نەبارى ءبىر-اق ميلليونعا ارتىپتى. وندا دا ورالمانداردىڭ ەسەبىنەن. ال مىنا كورشىلەس وزبەكستاننىڭ حالقى تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 44 پايىزعا ءوسىپتى. قازاقتاردىڭ كوبەيمەي جاتقانىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ويتكەنى قازاق ەر-ازاماتتارىنىڭ كوبى ايەلدەرىنىڭ ايتقانىنان شىعا المايدى. «ماعان ون بالا تۋىپ بەرمەي جۇمىسقا شىعامىن دەگەنىڭدى قوي!» دەپ كەسىپ-پىشىپ سويلەي المايدى. مىنە، قازاقتاردىڭ كوبەيمەي وتىرعانىنىڭ سەبەبى وسى دەپ بىلەمىن. مەنىڭ ۇيلەنۋىمنىڭ ەكىنشى سەبەبى – قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋ بولدى.
قۇداي بەتىن ارى قىلسىن، ەگەر جەرىمىزگە قارا جۇڭگو مەن سارى ورىستار قاپتاپ كىرسە، ءوزى از عانا قازاقتىڭ قۇل بوپ كەتۋى مۇمكىن. ءبىزدى ولاردىڭ ەزگىسىنەن حالىقتىڭ سانى، كوپتىگى عانا قۇتقارا الادى. ءاربىر قازاق ازاماتى بالالارىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ، ەرتەڭ مىناۋ ۇلان-بايتاق جەردى يەلەنەتىن ادام كەرەك ەكەنىن ەسكەرسە، دەموگرافيانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسار ەدى.
– ءسىزدىڭ ۇيدە ەكىنشى ايەل الۋ تۋرالى ماسەلە قالاي تالقىلاندى؟ جۇبايىڭىز قارسى بولعان شىعار...
– ارينە، كىم ءوزىنىڭ كۇيەۋىن وزگەمەن بولىسكىسى كەلەدى؟ ءبىزدىڭ ۇيدە دە ونداي جاعداي بولدى. اشۋلاندى، تۋلادى، قارسى بولدى. ءبىراق اللا قالاپ تۇرسا، ەركەك ءوزىنىڭ ناعىز ەركەك ەكەنىن سەزدىرىپ، ايتقانىنان قايتپاي تۇرىپ السا، وعان ايەل تۇك تە ىستەي المايدى. تۇبىندە كۇيەۋىنىڭ ەكىنشى ايەل العانىنا كونەدى.
– ەكىنشى جۇبايىڭىز قانداي ادام؟ ونىمەن قالاي تانىستىڭىز؟
– مەنىڭ دوسىم بار، ءاتى-جونىن ايتپاي-اق قويايىن. ءبىر كۇنى سوعان جولىعىپ: «مەن ەكىنشى رەت ۇيلەنەمىن دەپ شەشتىم. بالام جالعىز بولماسىن، جاقسى ءبىر ايەل بولسا، بالا تۋۋعا قابىلەتتى بولسا، مەيلى اجىراسقان، جەسىر بولسىن. سوعان ۇيلەنىپ، بار جاعدايىن جاساپ جۇرەر ەدىم»، – دەگەن ويىمدى ايتتىم. ول الماتىداعى ءبىر مەدرەسەدە تۋىس قارىنداسى جۇمىس ىستەيتىنىن، يماندى ايەل تاۋىپ بەرۋگە كومەكتەسەتىنىن ايتتى. سودان نە كەرەك، دوسىمنىڭ قارىنداسى ارقىلى ءبىر كەلىنشەكپەن تانىسىپ ەدىم، ونىڭ مىنەزدى ادام ەكەنىن بايقادىم. اڭگىمەمىز جاراسپادى.
ارادا ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ الگى دوسىمنىڭ قارىنداسىنا قايتا حابارلاسىپ، تانىستىرعان ادامىمەن ءسوزىمنىڭ جاراسپاعانىن ايتتىم. وسىلاي ونى-مۇنى اڭگىمە ەتىپ تۇرعانىمىزدا ول ءوز قىزىنىڭ اجىراسىپ كەلىپ وتىرعانىن ايتىپ قالدى. ۇزىن ءسوزىڭ قىسقاسى، مەن دوسىمنىڭ قارىنداسىنىڭ قىزىن كورمەك بولدىم، كەزدەستىك، تانىستىق. ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي اپ-ادەمى ءارى يماندى كەلىنشەكتى ءبىر كورگەننەن ۇناتتىم. ول دا ماعان تۇرمىسقا شىعۋعا قارسىلىق بىلدىرگەن جوق. وسىلايشا ەكىنشى رەت ۇيلەندىم. جارىمنىڭ ەسىمى – ايشا، جاس ايىرماشىلىعىمىز – 28 جىل. اللاعا شۇكىر، ءقازىر مۇحاممەد جانە سۇلەيمەن ەسىمدى ەكى ۇلىمىز بار. ءتاتۋ-تاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز.
– ەكى ايەلىڭىزدىڭ ارالاس-قۇرالاستىعى بار ما؟
– اللاعا شۇكىر، ءبارى رەتتەلدى. باسىندا ازداعان قيىندىقتار بولدى. ءبىراق كەيىن راۋشان مەنىڭ تۇپكى ماقساتىمدى ءتۇسىندى، ايشانى جاقسى قابىلدادى. ءتىپتى وزىنەن تۋعان ۇلدى ايشانىڭ تاربيەسىنە بەردى. ءقازىر ەكەۋى ەكى بولەك ۇيدە تۇرادى. دەگەنمەن قوناق كۇتەر بولساق ەكەۋى بار شارۋانى بىرگە اتقارادى. كىشى بالام دۇنيەگە كەلگەندە راۋشان ءوزى پەرزەنتحانادان الىپ شىعىپ، كۇتىپ-باپتادى. شىلدەحانا تويىن وتكىزۋگە بارىنشا كومەكتەستى.
– ەكى ايەلى بار ازامات ۋاقىتىن دا، قاراجاتىن دا ەكى ۇيگە تەڭدەي ءبولۋ كەرەك دەپ جاتادى. وسى جاعىن قاتتى ۇستاناسىز با؟
– راۋشان ءبىزدىڭ ورتاق كاسىبىمىزدى باسقارادى. سوندىقتان ول جالاقى الادى. ءبىراق ول جالاقىسىن قايدا، نە ءۇشىن جۇمساپ جاتىر، وعان مەن باس قاتىرعان ەمەسپىن. كويلەك السام ەكەۋىنە بىردەي اپەرەمىن. بالا-شاعانىڭ كەرەگىنە، ۇيگە قاجەتتى ازىق-تۇلىككە دە ءدال وسى ءادىستى ۇستانامىن. ۋاقىتتى دا تەڭدەي بولەمىن.
– كوپ ەر-ازاماتتارىمىز ەكىنشى ايەل الۋدىڭ رەتى وسى ەكەن دەپ وزىنەن الدەقايدا جاسى كىشى، ءتىپتى انا ءسۇتى اۋزىنان كەتپەگەن قىزدارعا ۇيلەنىپ جاتادى. ال دىنىمىزدە ەكىنشى ايەلدىككە جەسىر قالعان، قارايلاسار ەشكىمى جوق جانداردى الىڭدار دەگەن ەمەس پە؟
– اللا ماڭدايىڭا نە جازادى، سول بولادى. اللا سەنىڭ پەشەنەڭە جاسى الپىستان اسقان ايەلدى الۋدى بۇيىرسا، ودان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. ءدال سول سياقتى ون سەگىزدەگى قىزدى الۋ دا اللانىڭ قالاۋىمەن بولاتىن نارسە. سوندىقتان قاتىپ قالعان قاعيدا جوق. ەڭ باستىسى، العان ادامىڭنىڭ يماندى، تاربيەلى، ۇرپاعىڭدى وربىتۋگە قابىلەتتى بولعانى.
– ەكىنشى ايەل العىسى كەلەتىن، ءبىراق سوعان باتا الماي جۇرگەن ەر-ازاماتتارعا نەندەي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– «ەكىنشى رەت ۇيلەنەر ەدىم، ايەلىم رۇقسات بەرمەيدى عوي، ونىڭ قارعىسىنا قالام با؟» دەپ جۇرگەندەر كوپ. مەنىڭ سولارعا ايتارىم، شاريعاتتا ەكىنشى رەت ۇيلەنەمىن دەگەن ەركەككە ايەلىنىڭ رۇقساتى كەرەك ەمەس. رۇقسات – اللادان. اللا قالاسا الاسىڭ، قالاماسا مىڭ جەردەن زارلاساڭ دا المايسىڭ.
ەكىنشى كەڭەس، ەكى ايەل العىسى كەلگەن ادام الدىمەن ءوزىنىڭ ءال-اۋقاتىنا قاراسىن. العان جارلارىن، ولاردان تۋعان بالالاردى اسىراپ، باعا الا ما، ەرتەڭگى كۇنى ولاردىڭ نالاسىنا قالماي جۇرە الادى ما، سونى ويلاۋى كەرەك. قازاق ايەلدى تۇنگى تويات ءۇشىن الماعان، ۇرپاعىنىڭ سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن العان. سوندىقتان ەكىنشى رەت ۇيلەندىڭ بە، ايەلىڭە كەمىندە ون بالا تاپتىر! ولاي ەتپەسەڭ نەسىنە ۇيلەندىڭ؟!
ءۇشىنشى كەڭەس، وتباسىنىڭ تىنىشتىعى، ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءتاتۋ-تاتتى، سىيلاستىقتا ءومىر ءسۇرۋى ەركەككە دە، ايەلگە دە بايلانىستى ەمەس. ول – ەرى-زايىپتىلاردىڭ جۇرەگىندەگى يماننان. اللا ايەلدى ەركەكتىڭ قيسىق قابىرعاسىنان جاراتقان. كۇيەۋىنە باعىناتىن ايەل – ءجانناتتىق. وسىلاي جاراتقان يەمىز ايەل مەن ەركەكتىڭ مىنا ومىردەگى ءرولىن بەكىتىپ بەرگەن. ايەل قانداي جاعداي بولماسىن ەرىنىڭ ايتقانىنان شىقپاۋى كەرەك. تىيىم سالعان ىس-ارەكەتتەردى جاساماۋى ءتيىس. ەرىنىڭ كيىمى ۇتىكتەۋلى، ءۇيى جىلى، تازا، بالالارىنىڭ قارنى توق بولۋىنا ايەل جاۋاپتى. باقىتتى شاڭىراق قۇرعىسى كەلەتىن ايەلدەر وسىنى مىقتاپ ەسىندە ۇستاسىن!
ەركەكتىڭ دە ءوز مىندەتتەرى بار. ول ايەلىمەن جاقسى مامىلەدە بولۋى ءتيىس. ياعني قودىراڭداي بەرمەي، ايەلىن ءجيى-جيى ەركەلەتىپ، ونشا-مۇنشا كەمشىلىگىنە كوز جۇما قاراۋى كەرەك. پايعامبارىمىز: «ەگەر ايەلىڭنىڭ قانداي دا ءبىر كەمشىلىگىن كورسەڭ، اشۋعا ەرىك بەرمەي، ونىڭ جاقسى جاقتارىن ەسىڭە ءتۇسىر. بالكىم ساعان سول جاعى قايىرلى بولار...» – دەگەن. مىنە، كوردىڭىز بە، ەركەك ايەلدى مەنشىگىم دەپ ەمەس، اللانىڭ وزىنە بەرگەن اماناتى دەپ قاراۋى ءتيىس. وتباسىن اسىراۋ – ەركەكتىڭ مىندەتى. كەرەگىن دەر ۋاقىتىندا جەتكىزىپ، ەشتەڭەدەن كەم ەتپەي ءجۇرۋى كەرەك.
– ال بايبىشە مەن توقالدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قانداي بولۋى كەرەك؟ ءوز ايەلدەرىڭىزدى كورىپ، كوڭىلگە تۇيگەنىڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىز...
– بارلىق نارسە بايبىشەنىڭ كوركەم مىنەزىنە بايلانىستى. ەگەر بايبىشە كۇيەۋىن شىن قۇرمەتتەسە، ونىڭ العان ايەلىن دە قابىلداي بىلەدى. تۇسىنىستىك تانىتىپ، ونىڭ سول وتباسىنا ءسىڭىسىپ كەتۋىنە كومەكتەسسە، وندا وعان اللانىڭ نۇرى جاۋادى. بايبىشە اقىلدى بولسا كۇيەۋىنىڭ ەكىنشى ايەلىن قۇرداي جورعالاتا الادى. ەكى ايەلدىڭ تاتۋلىعىن كورگەن بالالاردىڭ دا بىر-بىرىنە دەگەن مەيىرىمى، باۋىرمالدىعى ارتادى.
ءسىز قانشا جەردەن تۋلاپ، كۇيەۋىڭىزگە ەكىنشى رەت ۇيلەنۋىنە قارسى بولساڭىز، سونشالىقتى ونىڭ زينا جاساۋىنا، نەكەسىز قارىم-قاتىناسقا تۇسۋىنە يتەرمەلەگەن بولاسىز. ودان گورى ۇيلەنۋىنە قارسى بولماڭىز، سوندا ءسىز دە ەشتەڭەنى ۋايىمدامايتىن بولاسىز، كۇيەۋىڭىزدىڭ دە كوڭىلى توق، مەرەيى ۇستەم بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
سۇحباتتاسقان – س. ماقۇلبەك، زامانا.
