كەشە اقتوبە قالاسىندا بولعان لاڭكەستىك ارەكەت بۇكىل ەلدىڭ ۇرەيىن تۋعىزدى. ونىڭ داقپىرتى تەك قازاقستان ەمەس، الەم ەلدەرىنە تاراپ جاتىر. رەسمي تۇردە وقيعاعا لاڭكەستىك ارەكەت دەگەن باعا بەرىلدى. قالادا لاڭكەستىككە قارسى وپەراسيا رەجيمى ەنگىزىلدى. قارۋلى كۇشتەر مەن ارنايى ورگاندار كۇشەيتىلگەن جاعدايدا قىزمەت اتقارۋدا. بۇگىن تاڭەرتەڭ تاعى دا قالا ىشىندە اتىس بولىپ، بىرنەشە قىلمىسكەر ءولتىرىلدى، بىرنەشەۋى قولعا ءتۇستى دەگەن دە اقپارات تاراۋدا.

قوعام مۇشەلەرى، قاراپايىم ازاماتتار مەن ساراپشىلاردىڭ بۇل ماسەلەگە وراي پىكىرلەرى دە ءار الۋان. رەسمي مالىمدەمەلەرگە سەنىمسىزدىكپەن قاراۋشىلار دا جوق ەمەس. الايدا، قاندى قول قاراقشىلاردىڭ بۇل ارەكەتىن وعان قانداي ماقساتتا بارسا دا اقتاۋعا كەلمەيدى. جازىقسىزدان جازىقسىز التى ادام قازا تاپتى، ونشاقتى ادام جاراقات الدى. ەكى بىردەي قارۋ-جاراق دۇكەنى تونالىپ، پوليسيا باسقارماسى مەن اسكەري بولىمگە شابۋىل جاسالعان. قاراقشىلار نەگىزگى سوققىنى وسى اسكەري بولىمنەن العان. ول زاڭدى دا. ال، لاڭكەستەردىڭ شابۋىلداۋ نىسانى رەتىندە اسكەري ءبولىمدى تاڭداپ الۋىنىڭ ءوزى ارام جوسپارلارىنىڭ الىستى كوزدەگەنىن اڭعارتسا كەرەك.

بۇل وقيعا ەلدىڭ تەك قۇقىققورعاۋ، كۇشتىك قۇرىلىمدارىن عانا ەمەس، تۇتاستاي مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ جۇمىسىن سىنالعان، يەدولوگيالىق سالاداعى اقاۋلاردى سىناعان جاعداي بولىپ وتىر. 2011-2012 جىلدارى دا وسىنداي وقيعالار ورىن الىپ، ارنايى وپەراسيالار كەزىندە بىرنەشە لاڭكەس قازا تاپتى، قانشاماسى قامالىپ، ءبىرقاتار ۇيىمدار مەن سايتتاردىڭ جۇمىسىنا تىيىم سالىندى، ءقاۋىپتى ادەبيەتتەر تاركىلەندى. ءبىراق، اراعا بەس جىل سالماي قارۋلى قاقتىعىس تاعى قايتالانىپ وتىر. بۇل جولعى اۋقىمى دا، لاڭكەستىك جوسپارلاردىڭ سيپاتى دا باسقاشا. ساراپشىلار بۇل تەراكتىلەردىڭ الدىڭعىسىنان الدەقايدا ءقاۋىپتى، الدەقايدا الىس جوسپارلاردى كوزدەيتىنىن ايتىپ وتىر.

ساراپشى مارات شيبۋتوۆ كەشەگى اقتوبەدەگى جاعدايدىڭ بەس جىل بۇرىنعى وقيعالارمەن ۇقساستىعىن ايتىپ وتىر. ۇقساستىعىمەن قوسا، سودان بەرى لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ ءبىرشاما جەتىلگەنىن ايتادى.

«2011 جىلعى سەناريي قايتالانۋدا، ءبىراق، ءبىرشاما قاتاڭ تۇردە. ەندى راديكالدار مينانى دۇرىس جينايتىن بولادى، بۇرىنعىداي وزدەرى دە جارىلىپ كەتپەيدى. ولار ءوز قاتەلىكتەرىنەن ساباق الۋدا. جالپى، تەرروريستەر تاكتيكاسىنىڭ جاقسارعانى بايقالادى»، - دەيدى ول.

لاڭكەستىك ارەكەتتەر مەن ونداي ۇىمداردىڭ نە سەبەپتى باتىس وڭىرلەردەن شىعاتىنىنا دا ساراپشىنىڭ ءوز پىكىرى بار.

«بۇرىن وندا (باتىس ايماقتاردا – رەد.) يسلام ءدىنى وڭتۇستىك وڭىرگە قاراعاندا  قاتتى تارامادى. سوندىقتان، جاڭادان دىنگە بەت بۇرۋشىلار كوپ. ال، جاڭادان كەلۋشىلەر راديكالداردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ ۇلەسكە يە. وعان قوسا باتىس حالقى جاۋىنگەر كەلەدى، سونىمەن بىرگە وندا مۇنايشىلار مەن باسقا حالىقتىڭ اراسىنداعى كىرىس دەڭگەيىنىڭ الشاقتىعى زور. سوندىقتان، باتىس وڭىردە تاريحي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ءدىني فاكتورلار ءبىر جەرگە توعىسىپ، وسىنداي كۇردەلى جاعداي تۋعىزىپ وتىر»، - دەيدى ول. 

ساياساتتانۋشىلار راسۋل جۇمالى مەن دوسىم ساتبايەۆتىڭ دا پىكىرلەرى ءبىر جەردە توعىسادى. ولار دا اقتوبەدەگى جاعدايدىڭ كەزدەيسوقتىق ەمەستىگىن ايتادى.

«2010-2011 جىلداردى ەسكە تۇسىرەيىكشى. ول كەزدە دە وسىنداي لاڭكەستىك ارەكەتتەر بولىپ، مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە، ۇقك عيماراتتارىنا شابۋىل جاسالدى. ول كەزدە مەملەكەتتىك بيلىك كۇشىنە ەنىپ، شارالار قولداندى. سالالىق اگەنتتىك قۇرىلدى، ارنايى ورگاندارعا قوسىمشا وكىلەتتىلىك بەرىلدى. قىسىم كۇشەيدى. ءبىراق، سول كەزدە ساراپشىلاردىڭ كوبى، ىشىندە مەن دە بارمىن، كۇشتىك ادىستەرمەن شەكتەلۋگە بولمايتىنى، يدەولوگيالىق جانە تاربيەلىك باعىتتا دا جۇمىس ىستەلۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتتىك. ياعني، وقيعانىڭ سالدارىمەن ەمەس، سەبەبىمەن كۇرەسۋ قاجەت ەدى»، - دەگەن راسۋل جۇمالى راديكالدىق اعىمعا وتكەن ازاماتتارمەن جۇمىستىڭ تيىمسىزدىگىن باسا ايتىپ وتىر.

«بىرەۋ قانداي دا ءبىر ۇيىمدا نە اعىمدا جۇرگەنى بەلگىلى بولسا، ونى نىساناعا الىپ، قۋدالاۋ باستالادى. بۇل ماسەلەنى شەشپەيدى. ونداي ادام مۇنداي ارەكەتتەن سوڭ ودان ءارى تىعىرىققا تىرەلەدى. سوندىقتان، مۇنداي ماسەلەدە رەپرەسسياعا ەمەس، تۇسىندىرۋگە، يدەولوگيالىق جۇمىستارعا، ءداستۇرلى ءدىننىڭ نەگىزدەرىن ناسيحاتتاۋعا جۇگىنۋ كەرەك»، - دەيدى راسۋل جۇمالى.

ساياساتتانۋشى دوسى ساتبايەۆ تا يدەولوگيالىق جۇمىستاعى ءبىرقاتار اتتەگەن-ايلاردىڭ بارىن مويىندايدى. ونىڭ ويىنشا جاستارمەن جۇمىس جۇيەلەنبەسە ماسەلەنىڭ ماسشتابى دا ۇلعايا بەرمەك.

«مەن ءقازىر وتە ءقاۋىپتى ترەندتى باقىلاپ وتىرمىن: ەگەر 1990 جىلدارى وسىنداي سيپاتتاعى نەگىزگى تۇتقىنداۋلار ەلدىڭ نەگىزىنەن وڭتۇستىك بولىگىندە جانە وتە سيرەك بولاتىن، كەيىن باتىسقا ويىستى، ءقازىر ولار ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بولۋدا. ياعني، راديكالدىق ۇيىم مۇشەلەرى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق تەرريتورياسىندا بار دەگەن ءسوز. جانە دە تەك جاستار اراسىندا عانا ەمەس. تەرىس اعىمدارعا ەرگەن بيزنەسمەندەر، ورتا تاپ وكىلدەرى پايدا بولدى. بۇل راديكاليزم مەن ەكسترەميزم ۆيرۋسى ءتۇرلى دەموگرافيالىق، ەتنيكالىق، الەۋمەتتىك توپتارعا تاراپ جاتقانىن بىلدىرەدى»، - دەيدى دوسىم ساتبايەۆ.

ساياساتتانۋشى بيلىك ورگاندارىنا «بارلىق قازاقستان ازاماتتارىنا ەلىمىزدىڭ ەكسترەميزم مەن تەرروريزم الدىندا قيىن جاعدايدا تۇرعانىمىزدى انىق ايتىپ، ەلدىڭ بارلىعىن قىراعىلىق پەن مۇقياتتىلىققا شاقىرۋعا» كەڭەس بەرەدى.

ال، ناقتى اقتوبەدەگى جاعدايعا بايلانىستى د. ساتبايەۆ ولاردىڭ دايىندىق دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن بايقاعانىن ايتادى. بۇل جانە دە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى جاعداي. الايدا، ول اقتوبەدەگى وقيعا جاپپاي شابۋىلداردىڭ حابارشىسى دەپ سانامايدى.

«قازاقستاندا بارلىق راديكالداردى باقىلاۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتۋ كەرەك. بەلگىلى ءبىر ەكسترەميستىك ۇيىمدى باقىلاۋعا بولادى، ال، ءوز ۇيلەرىندە جينالىپ، ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپاي ارەكەت ەتەتىن، راديكالدى ۇگىتكە ۋلانعان، لاڭكەستىك ارەكەتكە دايىندالعان توپتاردى انىقتاۋ قيىن. سول ءۇشىن دە ازاماتتاردىڭ وزدەرىنىڭ قىراعىلىعى كەرەك. ولاردىڭ جينالىپ جۇرگەنىن كۇشتىك قۇرىلىمدار، باسقا ورگاندار كۋاگەرلەردەن ەستىپ ءبىلۋى كەرەك»، - دەگەن ول ەكسترەميستىك باعىتتاعى ۇيىمداردان جۇرتتى ساقتاندىرۋدىڭ جولى ازاماتتىق سەكتوردى دامىتۋ، قوعامدىق ۇيىمداردى كوبەيتۋ كەرەك دەيدى.

«السىرەگەن وپپوزيسيانىڭ ورنىن راديكالدار باسا الادى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار نەعۇرلىم كوپ بولسا، ەكسترەميستەردىڭ دە مۇمكىندىگى ازايادى»، - دەيدى د. ساتبايەۆ.

تەرروريزم تابيعاتىن زەرتتەپ جۇرگەن ساياساتتانۋشى ەرلان قارين دە ەلدە جويىلعان لاڭكەستىك ۇيىمنىڭ ورنىنا جاڭاسى پايدا بولماۋىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتادى.

«بۇرىن مۇنداي كوپتەگەن توپتار بەلسەندى فازاعا جەتپەي جويىلىپ وتىردى. سوندىقتان ءبىز ولار تۋرالى كوپ ۋاقىت ەستىمەي كەلدىك، تىكەلەي قاتەرمەن بەتپە-بەت كەزدەسپەدىك. ءبىراق، ءبىر جۇمىس راديكالداردى انىقتاپ، جويۋ بولسا، ەكىنشى جۇمىس ولاردىڭ ورنىنا باسقالارىنىڭ كەلمەۋىنە جول بەرمەۋ. بۇل باسقا پروبلەما جانە وزىنشە مىندەت جۇكتەيدى»، - دەيدى ە. قارين.

ساياساتتانۋشىلاردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن لاڭكەستىكپەن كۇرەس تەك كۇشتىك وپەراسيالارمەن، اتىس-شابىسپەن شەكتەلمەۋى، اداسقان اعىمدار مەن اداستىرۋشى احيلاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەيتىن اعارتۋشىلىق جۇمىس قاجەتتىگىن ايتادى. يدەولوگيالىق سالاداعى وسى ولقىلىق جويىلماي مۇنداي قاتەر دە سەيىلمەك ەمەس. 

ازىرلەگەن: دارحان مۇقانتەگى