اقتوبەدەگى ورىن العان لاڭكەستىك ارەكەت ەلدەگى كۇشتىك قۇرىلىمداردى، قوعامدىق ينستيتۋتتاردى ءدىني راديكاليزم، ەكسترەميزم ماسەلەلەرىنە قايتا ورالۋعا يتەرمەلەدى. ول دا دۇرىس. قانشاما ادام قازا تاپقان وقيعادان سوڭ ەشقانداي رەاكسيا بايقالماسا، سوراقىسى سول بولار ەدى. لاڭكەستەردى ۇستاۋ، جويۋ بويىنشا ارنايى وپەراسيا اياقتالماي جاتىپ-اق، بەلدى، بەدەلدى تۇلعالار، مەملەكەت قايراتكەرلەرى، ءدىنتانۋشىلار مەن الەۋمەتتانۋشىلار قوعامدىق ورتادا، اقپاراتتىق كەڭىستىكتە تەرراكتىنى، ونى ۇيىمداستىرۋشىلاردى اشىق ايىپتادى. رەسمي اقپاراتتار ءبىرشاما كەشەۋىلدەسە دە ەل اۋماعىندا اقپاراتتىق ۆاككۋمنىڭ قالىپتاسۋىنا، جالعان مالىمەتتەردىڭ تاراپ، ارانداتۋشىلىقتىڭ ورىن الۋىنا جول بەرىلمەدى.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن وتكىزگەن پرەزيدەنت تە بۇل وقيعانى قاتاڭ ايىپتاپ، قىلمىسكەرلەردىڭ قاتاڭ جازالانۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. اقتوبە وقيعاسىن ەسكەرە وتىرىپ، زاڭ جۇيەسىندەگى ولقىلىقتاردى دا ەسكەرۋدى، قايتا قارايتىن تۇستارى بولسا جەتىلدىرۋدى تاپسىردى.
«كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ ارەكەتى قىلمىسكەرلەردىڭ تۇگەلگە جۋىعىنىڭ كوزىن جويۋعا مۇمكىندىك بەردى، بىرنەشەۋى ىزدەستىرىلۋدە. ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمىز بارلىعىن تابادى دەپ ويلايمىن، ولار ءتيىستى جازاسىن الاتىن بولادى. تەرروريستىك اكتىلەر قوعامنىڭ كوڭىل-كۇيىن وزگەرتتى، حالىق ولاردى ءادىل ايىپتاپ، باتىل ارەكەت كۇتەدى»، – دەدى پرەزيدەنت ول كەڭەستە.
پرەزيدەنت سونىمەن بىرگە كۇشتىك قۇرىلىمدارعا، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ەكسترەميزم، تەرروريزم ماسەلەسىندە جالپى ۇعىمدارعا الدانباي، ناقتىلىققا كوشۋدى، ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاپ، بۇرىنعى كەمشىلىكتەردى قايتالاماۋعا شاقىرعانداي بولدى. ولاي دەيتىنىمىز بۇعان دەيىن دە ەلىمىزدە بىرنەشە رەت تەرروريستىك اكتىلەر ورىن الدى. قىلمىسكەرلەر ءولتىرىلىپ، امان قالعانى سوتتالعانىمەن ودان كەيىنگى اتقارىلۋى ءتيىس جۇمىستار ءتيىستى دەڭگەيدە بولمادى. سول دۇربەلەڭدەردەن سوڭ مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە قۇرىلعان ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك تە بۇل ماسەلەدە قاۋقارلى بولا الدى دەي المايمىز.
سودان بولار پرەزيدەنت بۇل جولعى تەراكتىگە ناقتى باعا بەرە وتىرىپ، ونى ىستەگەندەردىڭ كىم ەكەنىن دە اشىپ ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل مالىمدەمەسى قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەيىنگى جۇمىسىندا باتىلىراق بولۋى ءۇشىن جاسالعان ارەكەت دەسە دە بولادى. پرەزيدەنتتىڭ:
«مۇنىڭ ءداستۇرلى ەمەس سالافيزم ءدىني اعىمى جولىن ۇستانۋشىلار توبىنىڭ تەرروريستىك شابۋىلى ەكەنىن ءبىز ءقازىر ءبىلىپ وتىرمىز. رەسپۋبليكادا ءدىن ۇستانۋ بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ، ءبىز ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ ەلدەگى جاعدايدى ۋشىقتىرۋشىلاردىڭ بارلىعىنا قاتاڭ تويتارىس بەرۋ نيەتىندەمىز»، – دەگەن سوزدەرى ارنايى قىزمەتى بار، باسقاسى بار الداعى ۋاقىتتا قاي تاراپتا جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورسەتىپ وتىر.
پرەزيدەنت پارمەنىن ارناي ىورگاندار ءوز وكىلەتتىكتەرى شەگىندە قابىلداعانىن، جۇمىس باستاعانىنا ءشۇبا كەلتىرۋدەن اۋلاقپىز. كوپ جاعدايدا قۇپيا تۇردە ارەكەت ەتەتىن ونداي مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كەيىنىرەك كورە جاتارمىز.
ال، اقپارات قۇرالدارى، ساراپشىلار قاۋىمداستىعى ەلباسى تاپسىرماسىن ايتىلعان كۇننىڭ ەرتەسىنە-اق ورىنداۋعا كىرىستى. ەلباسى جاريالاعان ازا تۇتۋ كۇنىندە ۇلتتىق ارنا باستاعان تەلەارنالار سالافيزم اعىمىن ايىپتاعان حابارلار كورسەتىپ، يمامدارعا، ءدىنتانۋشىلارعا ميكروفون ۇسىندى. ودان كەيىن دە ءبىرقاتار اقپارات قۇرالدارى وسى جات يدەولوگيانى سىناعان ماتەريالدار جاريالاۋدا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بەلگىلى-بىر دەڭگەيدە اعارتۋشىلىق جۇمىسقا جان ءبىتتى. ەلگە تانىمال ءدىنتانۋشىلار، مەشىت يمامدارى الگى اداسقان اعىمنان كەلەر قاۋىپ-قاتەردى، ولاردىڭ سىرتقى بەلگىلەرى مەن ىشتەرىنە جاسىرعان ماقساتتارى تۋرالى ايتۋىن ايتىپ-اق جاتىر.
ءبىر قاراعاندا اداسقان اعىمعا اياسۋىز سوعىس اشىلعانداي كورىنگەنىمەن ساراپشىلارعا (بۇگىنگى تەرروريزم تاقىرىبىندا پىكىر قوسىپ، وي ايتىپ جۇرگەن ءتۇرلى سالا ماماندارىن شارتتى تۇردە وسىلاي اتاي تۇرساق) ءالى دە باتىلدىق جەتىسپەيتىن سياقتى. ىندەتپەن كۇرەسۋ ءۇشىن، ونى جەڭۋ ءۇشىن ناقتى سيپاتتارىن، پايدا بولۋ سەبەپتەرىن انىقتاپ الىپ، سونىمەن كۇرەسۋ كەرەك ەمەس پە؟ ەكسترەميزم، تەرروريزم دە سونداي. قايدان پايدا بولدى، تەرىس يدەيالاردى كىم الىپ كەلدى، ەلگە قالاي تاراپ جاتىر، كىم تاراتىپ جاتىر، قولداۋشىسى كىم، قورعاۋشىسى كىم؟ سانامالاي بەرسە ساۋال كوپ. ساۋال كوپ بولماي قايتەدى، وسى كۇنگە دەيىن سالافيتتەر ەشتەڭەدەن سەسكەنباي ەمىن-ەركىن ارەكەت ەتىپ كەلگەن. الەمنىڭ ءار تۇپكىرىندە بولىپ جاتقان لاڭكەستىك، سوناۋ سيرياداعى سوعىستى «حاريجيتتەردىڭ ءىسى»، «تاكپىرشىلەردىڭ بۇلىگى» دەپ قويىپ، وزدەرىن وڭاي اقتاپ الىپ وتىرعان. وعان بىزدەگى بيلىك ورگاندارى دا وڭاي يلانىپ، ايتقاندارىنا ەرىپ كەتكەن. ءتىپتى، سالافيزم يدەياسىنا ەرۋشىلەردى موتحاليد، سۋرۋريت، تاكفيريت دەپ ۇشكە ءبولىپ، ىشىندە ءبىر توبىنا «بايسالدى» دەپ باعا دا بەرىپ قويعان. سول «بايسالدىمىز» دەگەندەر بۇگىندە ءتۇرلى سالادا ەلگە اقىل ايتىپ، ءدىنىن تاراتىپ كەلە جاتىر.
وسى اقتوبە بۇلىگىنە وراي قوعامدا ايتىلىپ جاتقان ءتۇرلى پىكىرلەرگە كوز جۇگىرتسەك، ءسالافيزمنىڭ وتە ءقاۋىپتى ەكەنىن جانە ونىڭ ءبىراز جەرگە دەندەپ ەنىپ العانىن كورەمىز. بۇعان بەلگىلى-بىر دەڭگەيدە بيلىكتىڭ دە، قۇقىقورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا، مولدالار مەن ءدىن كوميتەتىندەگىلەردىڭ دە كىناسى بارىن اڭعاراسىز.
اقتوبەدەگى قاندى قىرعىنعا بيلىك «تەراكت» دەپ باعا بەرىسىمەن قوعام مۇشەلەرى ول تەراكتىنىڭ ارتىندا سالافيتتەر تۇر دەپ اشىق ايىپتادى. كەيىن بۇل ايىپ پرەزيدەنتتىڭ اۋزىمەن ايتىلدى. سول سالافيتتەردىڭ ەلىمىزدە ءبىرشاما ىقپال يەلەنەتىنى، ءتۇرلى سالادا ءوز مۇددەسىن جۇرگىزەتىن كۇشكە اينالعانى ايتىلىپ ءجۇر.
تانىمال اقىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى وسى ماسەلەگە وراي قالام تەربەپ، بۇگىندە سالافيتتەردىڭ ناقتى ماقساتتار بويىنشا جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن ايتادى.
«قازاقستاندا بيلىك سالافيتتەرمەن اۋىز جالاسىپ وتىر دەگەن بولجام تۇيۋگە بولادى. ءتىپتى، كەيبىر جاعدايلاردا پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى، جەر ماسەلەسى تاعى باسقا دۇنيەلەردە سولاردىڭ بلوگەر، جۋرناليستەرىنىڭ پروپاگاندالىق جۇمىستى جۇلقىنا ىستەۋى كوپ نارسەنى اڭعارتادى...
حالىق ءسالت-داستۇر مەن تاريحىڭدى مانسۇقتايتىن، قوي تەرىسىن جامىلعان ۋاححابيستەردەن ابدەن جالىقتى. ەرقاشتى بولدى. ونى سوڭعى جەر ماسەلەسىندە انىق كوردىك. جۇرت كىمنىڭ كىم ەكەنىن ناقتى بىلەدى. بيلىكتە كىم وتىرعانىن، پارلامەنتتە كىم وتىرعانىن، قانشا اقىن، قانشا جۋرناليست، (مەملەكتتىك ارنالار مەن باسىلىمداردا دا بار) قانشا بلوگەر، قانشا ءانشى مەن ت.ب. ادامداردىڭ وسى ءدىن اتىن جامىلعان ساياسي يدەولوگيانى ۇستاناتىنىن بەس ساۋساقتاي بىلەدى.
قازاقستان سالافيتتەرى ءوزىنىڭ يدەولوگياسىن جاساپ الدى، اقپاراتتىق ناسيحاتتى شەبەر مەڭگەرگەن. سايتتارى بار، تەلەارناسى بار. الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ۇيىمداسقان تۇردە جۇمىس ىستەيدى. بىرەۋ تۋرالى پىكىر جازساڭ شيبورىدەي تالاپ جەۋگە دايىن. بىرەۋ ءبىر پوست جازسا وزگەلەرى جانتالاسا لايك باسىپ، توقتاۋسىز بولىسە جونەلەدى»،- دەگەن اقىن «يسلام مەملەكەتى» دەپ وزدەرىنە ايدار تاققان اتىشۋلى ۇيىمعا تىلەۋلەس توپتاردىڭ قازاقستانداعى ليدەرسىماقتارى ءالى تايراڭداپ جۇرگەنىن» ايتادى.
اقىننىڭ ايتىسىنشا، تەرىس اعىم جەتەگىندە كەتكەندەردىڭ ماتەريالدىق جاعدايى دا ناشار ەمەس. «بىزدە قانشاما ادام جۇمىسسىز، جۇمىسسىز جۇرسە دە دوڭكيگەن دجيپ ءمىنىپ، شالقىپ ءۇش-تورت ايەل قۇشىپ جۇرگەندەر جەتەدى...».
يمامدار دا سالافيتتەردىڭ ەرتەرەك قامدانباسا سان سوقىتارىتىنىن ايتادى. «دياپازون» گازەتىنە سۇحبات بەرگەن اقتوبە وبلىسىنىڭ باس يمامى سەرىكجان ەنشىباي ۇلى تەرىس اعىم جەتەگىنە ەرگەندەردىڭ ءوز ايتقاندارىنان قايتپايتىن بىربەتكەي ەكەنىن، پىكىرى قايشى كەلگەندەرمەن توبەلەسۋگە دە دايىن تۇراتىنىن ايتادى.
«ونداي جىگىتتەر مەشىتتە ۋاعىز ايتىلىپ جاتسا، قۇلاقتارىنا قۇلاق قاپ تاعىپ تۇرادى عوي. يمامدى تىڭداڭدار، شەشىڭدەر دەسەك توبەلەسۋگە دايىن تۇرادى. ءبىز ولارمەن جەكە سويلەسىپ، كىمدى تىڭدايتىنىن، كىمدەرگە ەرەتىنىن بىلدىك. ولار كوبىنە ساۋد ارابياسى، ەگيپەتتەگى عالىمداردىڭ ۋاعىزدارىن تىڭدايدى، دايش ۇيىمىن ۇلگى تۇتادى. ولاردا ادامعا دەگەن مەيىرىم جوق. اتا-انالارىن كاپىر سانايدى. بۇل ولاردىڭ باستى بەلگىسى. سول ءۇشىن قاتاڭ زاڭدار جاساۋ كەرەك. ولاردىڭ قىزمەتىن قازاقستاننىڭ اۋماعىندا توقتاتۋ كەرەك. مىسالى، وزبەكستاندا پوليسيا ەلدىڭ قالاي نامازعا جىعىلىپ جاتقانىن باقىلاپ وتىرادى. بىرەۋدىڭ تەرىس قىلىعىن بايقاسا، دەرەۋ تەرگەۋگە شاقىرادى»، - دەيدى ول.
ياعني، ءدىن وكىلدەرى دە، قوعامنىڭ بىلايعى مۇشەلەرى دە سالافيزم يدەولوگياسىنان ءقاۋىپ كورەدى، كۇماندانادى. كوپ سوزباي بۇل ءقاۋىپتىڭ الدىن الۋ كەرەك. زاڭعا قاجەت وزگەرىستەر ەنەدى، تالاپتار كۇشەيەدى. ءبىراق، ونىمەن ءىس بىتە مە؟ بىتپەيتىن سياقتى. سەكتالار بۇگىندە «زامان تۇلكى بولسا، تازى بولىپ شالۋدى» جاقسى مەڭگەرىپ العان. زاڭ تالاپتارىن اينالىپ ءوتۋدىڭ، جازادان قۇتىلۋدىڭ نەبىر جولدارىن تاۋىپ قويعان.
«ەكى جىل بۇرىن "ات-تاكفير ءۋال حيجرا" ۇيىمىن ەكسترەميستىك دەپ تانىپ، ۋاححابيلىكتى تىيعان سەكىلدى بولىپ، ءوز-وزىمىزدى الدادىق. انىعىندا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تاكفيرشى-سۋرۋريلەردىڭ "يحۋان مۋسليم" پارتياسىنان ءبولىنىپ شىققان "ات-تاكفير ءۋال حيجراعا" ەشبىر قاتىسى جوق. سونى بىلە-تۇرا قۇر اسپانعا وق اتىپ، ءوز-وزىمىزدى الداۋسىراتقان سوت شەشىمىن شىعاردىق. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى "تاكفيرشىلەردىڭ" سوڭىنا شىراق الىپ ءتۇسىپ ەدى، ولار "ويباي ءبىز "ءسالافيمىز" دەپ تۇلكى بۇلاڭعا سالىپ، جاۋاپتان جالتارىپ شىعا كەلدى. ەندى ماعان مىناداي وي كەلۋدە: "ەرتەڭ سوت "سالافياعا" قاتىستى شەشىم شىعارسا، لاڭكەستەر "ءبىز سالافي ەمەسپىز، "ءۋاححابيمىز" دەپ تاعى جالتارىپ كەتىپ جۇرمەي مە ەكەن...؟»، - دەيدى زاڭگەر، شاريعات مامانى مۇحان يساحان.
شىنىمەن دە ەرتەڭ زاڭ جۇزىندە سالافيزمگە تىيىم سالىنسا، ول اعىمدا جۇرگەندەردىڭ ءبارى بولماسا دا ءبىر بولىگى تانىپ شىعا كەلۋى، بۇرىنعى «دىنىنەن» باس تارتا سالۋى عاجاپ ەمەس. ءقازىردىڭ وزىندە بۇرىن ءسالافيزمدى، اراب مادەنيەتىن اشىق جاقتاپ، اسىرەدىنشىلدىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ قالعان ءبىراز جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەر، ءانشى، كومپوزيتورلەر ءاۋ باستاعى ۇستانىمدارىنان باس تارتقانداي سىڭاي تانىتىپ، راديكالداردى سىناعان بولىپ كورىنۋدە. بيىك مىنبەرلەردەن، الەۋمەتتىك جەلىلەردەن، باق-تا ءدىني راديكاليزممەن قالاي كۇرەسۋ كەرەكتىگى تۋرالى، قانداي جولدىڭ دۇرىس، قانداي جولدىڭ قاتە ەكەنىن كورسەتىپ، بيلىك جۇيەسىنە ەنگىزىلۋى كەرەك رەفورمالاردى ۇسىنىپ، اقىل ۇيرەتۋگە دەيىن بارىپ جۇرگەندەردىڭ ىسىنە قالاي كۇماندانبايسىز؟ تەرىس اعىمدى جاقتاۋشىلاردىڭ دەنى ءبىر قاراعان ادامعا جان-تانىمەن وتانشىل، راديكالدارعا جانى قاس كىسى بولىپ كورىنۋدە. بۇل دا – قۋلىق. پرەزيدەنتتەن باستاپ، ءبىراز قۇزىرلى ورگانداردىڭ سالافيزمگە قاتىستى ۇستانىمى بەلگىلى بولدى. باستارىنا انىق ءقاۋىپ ءتوندى. سول ءۇشىن جانتالاسۋدا. ءتىپتى، اقپارات الاڭىنا ەلدىڭ نازارىن باسقا جاققا اۋداراتىن قوقىستار تاستاپ، ءدىني ساۋاتى شامالى بىلايعى جۇرتتى جىندى قىلۋدا. «ءدىني ساۋاتى شامالى» دەگەن ۇعىم تەك قارا حالىققا ەمەس، بيلىك پەن قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە دە قاتىستى ەكەنىن قاپەردە ۇستاۋ قاجەت.
وسى رەتتە مىنا ءبىر جاعداي ەسكە تۇسەدى. 2011 جىلى ەلدە «زىكىرشى سوپىلار» اتالعان ءبىر توپ وسىلاي قۋعىنعا ءتۇستى. بىرنەشە جەتەكشىسى قاماۋعا الىنىپ، ەندى ءبىرى شەتەل اسىپ جاتتى. زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلماسا دا، بىلايعى مۇريتتەرىن دە وڭدىرمادى. ول زىكىرشىلەردىڭ دە بۇل سالافيتتەردىكىندەي بولماعانىمەن بەلگىلى-بىر جۇمىس جۇيەسى، از-ماز اقپاراتتىق رەسۋرسى بولاتىن. سونىڭ الدىندا عانا «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىن جاپپاي زىكىرشىلەر جاۋلاپ الىپتى» دەگەن قاۋەسەت شىقتى. ارتىنشا اشىق قۋدالاۋ بولماسا دا، سول تەلەارناداعى الگىندەي سوزگە ىلىككەن جۋرناليستەر بىرتىندەپ قىزمەتتەن كەتە باستادى. بىلەتىندەر سول جۋرناليستەردىڭ ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن لايىقتى جۇمىس تاپپاي، دۇرىسى ەشبىر رەداكتور جۇمىسقا الماي، قينالعانىن ايتادى. ءدىني سەكتاعا قارسى سوعىس ول جولى جوعارىداعى ليدەرىنەن بۇرىن تومەندەگى ۇيىمداستىرۋشىلارىنا، جاريا، جاسىرىن تۇردە قولداپ جۇرەتىن جۋرناليستەرگە شابۋىلدان باستالدى. ول دا دۇرىس شەشىم بولعانىن كەيىن تاقسىرلارى تەمىر توردىڭ ار جاعىنا كەتكەندە، باس كوتەرەر، اراشا سۇرار كۇشتىڭ قالماعانىنان بىلدىك. سوندىقتان دا، بيلىك ەگەر ءسالافيزمدى جەڭەمىز دەسە، ەڭ الدىمەن ولاردى كەشەگى سوپىلاردان كەم باعالاماۋى قاجەت سياقتى. كەز-كەلگەن ۇرىستا قارسىلاستى وزىڭنەن تومەن ساناۋ جەڭىلىسكە اكەلەتىنى سەكىلدى، بۇل توپتىڭ دا بارلىق مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرىپ، جان-جاقتى ارەكەت ەتۋ كەرەك. سىرتتان كەلگەن بىر-ەكى ۋاعىزشىسىن قاماۋعا الىپ، جاۋاپقا تارتقانمەن ءىس بىتپەيدى. جوعارىداعى يدەولوگتارىمەن قاتار ءار وڭىردەگى مەشىت سالعىش، مولدا ۇستاعىش كەي كاسىپكەرلەر مەن قالتالىلارىن، ءتۇرلى اقپارات قۇرالدارىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جۋرناليستەرى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوسەمسيتىن كەي بلوگەرلەرىن دە جونگە سالماسا، تەرىس تۇسىنىك پەن قيالي دوگمالاردىڭ ەل ىشىنە جايىلۋى وڭايلىقپەن توقتامايدى.
جومارت ابدوللا ۇلى
