قازاقتىڭ جەرىندەگى بايىرعى اۆتوحوندىق قازاق دەگەن ۇلتتىڭ تۇقىمىنا تۇز قۇيىپ، ونى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
ەڭ ءبىرىنشى تىلىنەن، جەرىنەن، قالىپتاسقان ءداستۇرلى دىنىنەن، دىلىنەن ايىرسا بولدى، جاڭاوزەندەگىدەي بىتىرلاتىپ اۆتوماتپەن اتپاي-اق، ءوزى دە قۇرىدى دەي بەر!
قازاقتى انا تىلىنەن ايىرۋ ءۇشىن، قازاقتىڭ ءتىلىن ءۇشتىلدى، ءتورتىلدى، بەستىلدى ەتۋ كەرەك! ەندى وسىنى بىلگەنىمشە دالەلدەپ كورسەم:
قازاق تاريحىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتەرگە 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنان باستاتۋ كۇن تارتىبىنە قويىلعان ەڭ وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر ەكەن...
بۇل جەردە تاعى ەستەرىڭە سالا كەتەيىن، كۇن كوسەمىمىز «قازاقتا شەكارا تۇگىلى مەملەكەتتىلىك بولماعان» دەگەنىندە، سونىسىمەن ول قازاقتىڭ تاريحى دا بولماعانىن مەڭزەگەن ەدى...
جەرىن ساۋداعا سالىپ، ساتىپ، 25 جىلعا قىتايلارعا جالعا بەرۋ كەرەك!
دىنىنەن ايىرۋ دا وپ-وڭاي! ونى دالەلدەپ تە كەرەك ەمەس، ونداي سىناق (ەكسپەريمەنت) باياعىدا-اق جۇرگىزىلىپ ىسكە اسقالى قاشان! كۇننەن دە نۇرلى كۇن كوسەمىمىز شەتەلدەردىڭ بارشا ءدىني اعىمدارىن قول بۇلعاپ، جاراپازان ايتىپ، نەعۇرلىم كوپ قىلىپ ەلىمىزگە شاقىرعانى ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس شىعار؟ ءتىپتى الگى ۇندىلەردىڭ «كريشنا» دەگەن «كرىشاسى» مىقتى دىندەرى قانشاما قازاق جاستارىن ءوز دىندەرىنە كىرگىزىپ الىپ، الماتىنىڭ اربات الاڭىندا سىرنايلاتىپ-كەرنەيلەتىپ، بي بيلەتىپ قويدى. ءتىپتى ونى ايتاسىڭ، قاسكەلەڭ وزەنىندە سيىردىڭ قۇيىمشاعىن ءيىس سابىنمەن جۋىندىرىپ، مۇيىزدەرىنە اق بانتيك بايلاتىپ، تۇياقتارىنا دەيىن قىزىل لاك جاققىزىپ، سيىرعا تابىندىرىپ قويدى قازاقتاردى.
ءسالت-داستۇر ءدىلىمىز دە سولاي وزگەرىستەرگە ۇشىراپ، جۇمىرتقا تاۋىققا ورىس تىلىندە اقىل ايتاتىن بولدى. قوعامدىق كولىكتەردە بۇلدىرشىندەي جاستار شالقيىپ، شىرەنىپ تۇرىپ وتىرىپ الىپ، ساقالى بەلىنە تۇسكەن كارىلەر تىك تۇرەگەپ تۇراتىن بولدى. قىزدارىمىز اتا-انالارىن تىڭداماق تۇگىلى جاستارىنا جەتپەي 13-15 جاستا بالا تاۋىپ جاتىر، وي سۇمدىق-اي، اقىر زاماننىڭ بالالارى دەسەڭ سول انە!
الەمدە قازاقستاندا شات-شادىمان، باي-قۋاتتى (تەك قازاق ەمەس) تۇرىپ جاتقان 140 ۇلتتان باسقا 200-گە تارتا قازاق ءتىلدى ەمەس مەملەكەتتەر بار ەكەن. سولاردىڭ بىردە-بىرىندە ەكىتىلدى، ءۇشتىلدى، بەستىلدى دەگەن ساياسات مۇلدەم جوق دەيدى بىلەتىندەر. ءتورتىلدى دەمەي وتىرعانىم، پرەمەردىڭ ورىنباسارى داريعا نازاربايەۆا: «جۇڭگو ءتىلىن ۇيرەنىڭدەر! جۇڭگو – ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز!» – دەپ ەدى، ەڭ ۇلكەن مىنبەردەن، ساۋساعىن شوشايتىپ. (ايتپايىن دەسەم دە بولماي قالدى، ادامنان جاسىرعاندى قۇدايدان جاسىرا المايسىڭ).
بالانىڭ ءتىلى 12 جاسىنا دەيىن قاي تىلدە شىقسا، ءومىر باقي سول تىلدە سويلەپ وتەدى. مىسالى جاپون ەلىندە ولار بالالارىن 12 جاسىنا دەيىن ءوز انا تىلدەرىنىڭ ۋىزىمەن سۋارادى.
ال، بىزدە شە؟
ال بىزدە اينالاسى ءۇش-تورت ايدىڭ ىشىندە مۇعالىمدەرىمىزدى اعىلشىن تىلىنە ۇيرەتىپ، اعىلشىن ەتپەكشى. وي سۇمدىق-اي!
سوندا، اپىر-اۋ دەسەيشى، بيلىك 25 جىل بويى قازاق ءتىلىن ۇيرەنە الماي ءجۇرىپ، مۇعالىمدەردى اينالاسى 4 ايدىڭ ىشىندە اعىلشىن ءتىلىنىڭ مايتالمان مامانى ەتپەكشى مە سوندا؟
اعىلشىن تىلىندە بيولوگيادان، اناتوميادان ساباق بەرەدى ەكەن. ال سوندا الگى اتاقتى عالىم سارا نازاربايەۆا اپامىزدىڭ جاڭادان شىعارعان اسا باعالى عىلىمي ءىلىمى «ءوزىڭدى تانۋ» دەگەن ساباعى قايدا قالادى؟!
ول اپامىز سونشاما جىل كوزىنىڭ مايىن تاۋىسىپ «ءوزىڭدى تانى» (ساموپوزنانيە) ءىلىمىن نە ءۇشىن شىعاردى، كىسىنىڭ ەڭبەگىن باعالاماۋ دەگەن وسى بولار؟!
وزدەرىنىڭ بالا-شاعالارى قازاق تىلىنەن جۇرداي بولىپ، ماقۇرىم قالعان بيلىكتىڭ باسقالارمەن نە شارۋاسى بولسىن، قالتادا تۇگىلى، شەتەلدەردەگى وففشورلىق شوتتارىندا ميلليونداعان دوللار (ميللياردتاپ دەسە دە ارتىق ەمەس) قاراجاتى بار بيلىك ەرەگىستىرسەڭ «ايت-شۋ!» دەپ ەرتەڭ شەتەلگە تارتىپ وتىرادى، ال نە ىستەيسىڭ وعان سوسىن؟
«قازاقشا بىلمەيتىن 500 مىڭ بالا بار» – دەيدى، جەردەن جەتى قويان تاپقانداي ۇلتتىڭ باس ۇستازى ساعادييەۆ ەرلان! ەلىمىزدە 3000-نان استام ورىس مەكتەبى تۇرعاندا بۇل قايتا وتە از سان! قالا سايىن سالىنعان حريستيان جانە تاعى باسقاداي شىركەۋلەردى ايتپاعاندا...
وسىندايدا ەسكە تۇسەدى ەكەن، بىلىمدە جولى بولماعان بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان ءسارىنجىپوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلىنىڭ كونستيتۋسيالىق قۇقىن تابانىنىڭ استىنا باسىپ، ەزگىلەپ تۇرىپ، جات ەلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە، ياعني، ورىس تىلىندە بايانداما جاساپ، ايدى اسپانعا ءبىراق شىعارىپ ەدى!
وعان نامىستانعان سەنات دەپۋتاتى سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ اسلان ءسارىنجىپوۆقا ەسكەرتپە جاساپ ەدى، وعان قازاقستان سەناتىنىڭ ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ كۇجىرەيدى، اسلانعا ارا ءتۇسىپ. ايتەۋىر قۇداي وڭداعاندا ەڭسەگەنوۆ ەڭسەسى تۇسسە دە، اۋپىرىمدەپ وڭاي قۇتىلىپ، ءبىر جانى قالىپ ەدى قاسەكەڭنىڭ قاھارىنان. «مەن الگى جاي ايشەيىن...» دەپ كۇمىلجىمەگەندە كىم ءبىلسىن نەمەن اياقتالار ەدى ۋاقيعانىڭ سوڭى؟..
جالپى ايتقاندا، جىل سايىن اۋىستىرىلىپ كەلە جاتقان ءبىلىم مينيسترلەرىنە قاراپ قالعان ەشتەڭە جوق، بار بالە جوعارىدا، سوناۋ جوعارىدا!
جەمقورلىقپەن كۇرەس
سودان، قىزدى-قىزدىمەن «سينگاپۋردان ۇلگى الايىق» دەپتى بيلىكتىڭ بىلگىشتەرى. (مەن بۇل جەردە جەمقورلىق تۋرالى ايتىپ وتىرمىن). ال جارايدى، قانە ۇيرەنەيىك! سينگاپۋردىڭ پرەزيدەنتىنىڭ جەمقورلىقپەن قالاي كۇرەسكەنىن ايتار بولساق، ول اعاتايىمىز، لي كۋان ءيۋ-دى ايتىپ وتىرمىن، جەمقورلىقپەن كۇرەستى تاپ وزىنەن باستاپ، تويىمسىز اشكوز تۋىستارىنىڭ ءبارىن جەڭدەرىنەن سۇيرەلەگەننەن سۇيرەپ وتىرىپ، تۇرمەدەن ءبىراق شىعارىپتى، ال كەرەك بولسا!
ال ءبىزدىڭ عاسىر عۇلاماسى باسشىمىز وسىنداي ەرلىك جاساي الار ما ەدى دەگەن كۇناھار ويدان اۋلاق بولعان ءجون، باسىڭنان ايرىلاسىڭ «ءوز ەركىڭمەن». نە بولماسا جۇرەگىڭنەن ءوز-وزىڭدى ەكى رەت اتىپ، كونترولنىي وقتى تاپ قۇلاق شەكەڭە اتاسىڭ، ايتپەسە وڭاي ولە سالۋ قازاققا بۇيىرماعان.
ءاي، وسى مەن دە...
ءبىردى ايتىپ، بىرگە دالاقتاپ شاۋىپ كەتكەنىمە كەشىرىم وتىنەمىن. باسىن الگى نەمەن باستاپ ەدىك وسى؟
ءا، يا، گەنوسيدتەن باستادىق بىلەم؟
قىسقاشا ايتار بولسام، گەنوسيد دەگەن:
- «ۇشتىلدىلىك» دەگەن – قازاقتىڭ ۇرپاعىن تۋعان تىلىنەن ايىرىپ، قازاقتان ءدۇبارا ۇلت جاساۋ. «مەملەكەتتىك ءتىل» دەگەن مارتەبەسىنەن ايىرۋ. قازاق مەكتەپتەرىن جاپتىرىپ تاستاۋ. بۇنى رۋحاني گەنوسيد دەيدى ەكەن عىلىمي تىلمەن ايتار بولساق.
- قازاقتىڭ جەرىن ساتۋ دەگەن – قازاق ۇلتىن جەرسىز قالدىرۋ!
25 جىلعا «جالعا بەرۋ» دەگەن، ەلىمىزگە، جەرىمىزگە قىتايلاردى نەعۇرلىم قاپتاتىپ، قازاق ۇلتىن اسسيميلياسيالاۋ ارقىلى قىتايعا ءسىڭىرىپ جىبەرۋ جانە 25 جىلدىڭ ىشىندە قازاق جەرىنە قىتايلاردى يە (قوجايىن) قىلۋ.
- قازاقتى بولشەكتەپ، كوپ ءدىندى ەتۋ – قازاقتى التىن قازىعى دىڭگەگىنەن ايىرىپ، بىرىنە-بىرىن قارسى قويۋ، ءتىپتى جاۋ ەتۋ.
- دىلىنەن ايىرۋ – قازاق ۇلتىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان اتا-بابا سالت-داستۇرىنەن ايىرىپ، ونى مەيلىنشە ازعىنداتۋ، رۋحاني ازدىرۋ.
مىنە، قازاقتى جويۋ دەگەن وپ-وڭاي ەكەن!
ال «ۇلت رەتىندە جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتپەس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەسەڭدەر، تەز ارادا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ ۇلتتىق قۇرىلتاي جاساپ مىناۋ ۇرى-قارى، جەمقور، ساتقىن بيلىككە سەنىمسىزدىك (يمپيچمەنت) جاريالاۋ كەرەك!
(ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ دەپ وتىرعانىمدى دۇرىس ءتۇسىنۋ كەرەك، ترايباليزم بيلىكتەن باستاۋ الىپ وتىر، قارا حالىقتا تۇرعان ەشتەڭە جوق، ءبارىمىز – قارعا تامىرلى قازاقپىز).
قۋانىش مۇقتاي
