جۋىردا، قالاداعى كوپ القالى جيىنداردىڭ بىرىندە، جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتىڭ شەنەۋنىگى توكەڭ، وزىنشە شەشەندىگى ۇستاپ كەتىپ، قاتىرىپ تۇرىپ سويلەدى-اۋ دەيمىن، ايتەۋىر سونداعى جۇرتتىڭ ءبارى داۋرىعىپ، مۇنى جەر-كوككە سىيعىزباي ماقتاي جونەلگەنى بار.
- وي، بارەكەلدى!..ءاسىلى، وسى توكەڭدى اكىم ەتىپ قويۋ كەرەك. سوندا ءبارى تۇزەلەدى. ءوزى ەلۋدى ەڭسەرىپ قالىپتى-اۋ...باياعىدان بەرى قالاي بايقاماي جۇرگەنبىز؟..
توكەڭ دە كادىمگىدەي ىسىڭكىرەپ، ويلانىپ قالدى. «نەسى بار، شىنىندا دا مەن اكىم بولسام، ويتەر ەدىم… بۇيتەر ەدىم...» دەگەن قيالمەن ۇيىنە تۇسكى اسقا دا جەتكەن. داستارحان باسىندا ۇلى مەن كەلىنى وتىر ەكەن. توكەڭ تورگە وزىپ، تاماقتانىپ بولعانى سول ەدى، ىشكى بولمەدەن جۇگىرىپ شىققان مەكتەپ جاسىنا جەتپەگەن ءۇش نەمەرەسى: «و، اتام كەلىپتى عوي!..» دەپ شۋلاپ، ءبىرى قولىنا شيىرشىقتاپ ۇستاعان گازەتپەن باسىنا ۇرىپ، ەكىنشىسى جاعاسىن جۇلقىلاپ، ءۇشىنشىسى موينىنان قىسىپ دەگەندەي ەركەلەپ، مۇنىڭ اۋرە-ساۋرەسىن شىعارا باستادى.توكەڭنىڭ كەيدە نەمەرەلەرىمەن وسىلايشا جەڭىل عانا الىسىپ-جۇلىسىپ وينايتىن ادەتى بار ەدى.بۇل جولى وندايعا زاۋقى ونشا سوقپاي : «ءاي، قويىڭدار تۇگە!.. اتالارىڭ بۇگىن ءسال شارشاڭقىراپ كەلدى. ءقازىر از عانا مىزعىپ الايىنشى، سوسىن سەندەرمەن جاقسىلاپ تۇرىپ وينايمىن» دەدى دە، بۇرىشتاعى ديۆانعا بارىپ، قيسايا سالعانى سول ەدى، لەزدە كوزى ءىلىنىپ كەتىپتى دە، ءتۇس كورىپتى.
تۇسىندە توكەڭ قالانىڭ اكىمى بولىپتى-مىس. ءبىراق قارا باسقاندا، ءوزىنىڭ انا ءتىلىن، ياعني قازاق ءتىلىن بىردەن ۇمىتىپ قالىپ، ورىسشا شۇلدىرلەي جونەلىپتى دەيدى.ارى-بەرى ءتىلىن بۇرىنعىسىنا بۇرايىن دەسە، ونىسىنان تۇك تە شىقپاي، قازاقشا جارتى ءسوزدى دە ەسىنە تۇسىرە الماي، ءتىلى وزىنە باعىنباي، رەسمي تىلگە ەرىكسىز اۋىپ كەتە بەرەدى-ەي، و توبا!.. ونى ايتاسىز، مىنەز-قۇلقى دا وزگەرىپ، قازاق ءتىلىن ەستىسە قۇلاعىنا بىرەۋ ينە شانشىپ العانداي شورشىپ ءتۇسىپ، مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان جازۋدى كورسە، ارقا-باسى تىرىسىپ، كىرپىدەي جيىرىلاتىندى شىعاردى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل بۇرىنعىداي «توكە» ەمەس، ەندى «تۋپوي مانگۋرتوۆيچ» بولىپ كەتىپتى. جانىنداعىلاردىڭ ءوزىن وسىلاي اتاي باستاعانىنا وكىنبەك تۇگىل، كەرىسىنشە جۇرەگى جارىلارداي قۋانىپ جۇر-ەي…
كابينەتىندە وتىر ەكەن دەيدى. الدىنا ەكى-ۇش شال كەلىپ، مەملەكەتتىك تىلدە بىردەڭە-بىردەڭە دەيدى. سوزدەرىنەن ءتۇيىر نارسە تۇسىنسە بۇيىرماسىن. امالسىزدان شالاقازاق، شالاجالاڭاش، شالاساۋات اۋدارماشى قىزدى شاقىرتتىرىپ الىپ: «چتو وني گوۆوريت؟ پەريەۆەدي...» دەپ بۇيىردى. سويىتسە، الگى ەرىككەن قاقباستار: «قالامىزدا قازاقتار قاپتاپ ءجۇر. الايدا، مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەر از. بالالارىمىز ءبىلىم ۇيالارىنا سىيماي جاتىر. اناۋ ەكى مىڭ وقۋشىعا ارناپ سالىنعان، ءبىراق بۇگىندە نەبارى ەكى ءجۇز-اق بالا وقىپ جۇرگەن ورىس مەكتەبىن قازاق مەكتەبى ەتۋگە جاردەم بەرىڭىز. كاسىپتىك ليسەيلەردە دە قازاق توپتارىن اشۋعا مۇلدەم كوڭىل بولىنبەي وتىر. شاھاردا بىردە-بىر قازاقشا بالاباقشا جوق. سوعان كومەك قولىڭىزدى سوزىڭىز. مەكەمەلەردەگى ءىس-قاعازدارىن ءبىرىڭعاي مەملەكەتتىك تىلگە وتكىزۋ جۇمىستارى وتە باياۋ جۇرگىزىلۋدە. قالانىڭ، كوشەلەردىڭ، وقۋ ورىندارىنىڭ اتتارىن قازاقشالاۋ كەرەك...» دەپ شۇبىرتىپ وتىر ەكەن عوي.
مۇنى ەسىتكەن تۋپوي مانگۋرتوۆيچتىڭ ارقا-باسى جىبىرلاپ، قان قىسىمى تاسىپ، الگى قاريالاردى جەك كورىپ كەتتى. دەگەنمەن، وزىنەن بىرەر كويلەك بۇرىن توزدىرعان تاجىريبەلى شەنەۋنىك-ۇستازدارىنىڭ: «مۇندايدا قۋلىق-سۇمدىق، ياعني ساياسات قاجەت» دەپ ايتقان اقىل-كەڭەسى ەسىنە ءتۇسىپ، ەكى ەزۋىن ەكى قۇلاعىنا زورلاپ جەتكىزگەن كۇيى تۇلكىگە ۇقساپ، جالعاننان جىميدى-اي.
- وي، اكساكالى، كونەچنو ۆى پراۆى. ۋجە پورا ۆسە ەتو دەلات. نو، داننىي مومەنت دليا ەتوگو ۆ بيۋدجەتە دەنگي نەتۋ، - دەپ الداپ-سۋلاپ، ارقالارىنان قاققان بولىپ دەگەندەي، ايتەۋىر ءبىر بالە ەتىپ، بازەر دەگەندە شىعارىپ سالىپ، قۇتىلدى – اۋ.
-نۋ، سموتري، كاكيە شۋستىرىە. سرازى زاحوتەلوس ۆسە پو كازاحسكيي. دا، بۋدەت ۆام گوسيازىك، نو تولكو 2020 گودۋ! ينتەرەسنو زاچەم، كۋدا سپەشيت؟ ۆپەرەدي ەششە سەلىي چەتەرىي گودا! داجە، ەسلي ەتو ناچنەم 2019 گودۋ، ي تو ۋسپەەم. چەرت زناەت، موجەت بىت تام ەتۋ رابوتۋ ەششو نا 29 لەت پرودلەەم. ۆەد ۋ ناس دو 2050 گود توجە گوسپروگرامما يمەەتسيا. ا ۆوت توگدا رازۆيۆات كازاحسكيي يازىك ناچيناەم 2049 گودۋ. ۋسپەەم، ۋسپەەم…- دەپ، ولار كەتكەسىن وزىنەن ءوزى ءبىراز بۇرقىلداپ الدى دا، كەنەت: « پراۆيلنو يا گوۆوريۋ؟» دەگەن ول، جانىندا جەزتىرناقتىكىندەي تىرناقتارىن تازالاپ تۇرعان اۋدارماشى قىزعا سۇقتانا قاراعان.
- وي، تۋپوي مانگۋرتوۆيچ، كونەچنو پراۆيلنو، - دەپ جاۋاپ قاتتى ول ەكى يىعىن قيقاڭ ەتكىزىپ. - يا نە پونيمايۋ، ۆووبششە زاچەم ەتو گوسيازىك، ۆەد نام ي تاك حوروشو.
تۋپوي مانگۋرتوۆيچ شالاكازاشكاسىنىڭ جاۋابىنا ريزا بولىپ كەتكەنى سونشا، ونىڭ ەكى بەتىنەن كەزەك-كەزەك شولپ-شولپ ەتكىزىپ، ءسۇيىپ-سۇيىپ الدى…
كوپ وتپەي كابينەتكە تاعى بەس-التى ادام كىردى. بۇلار اعىلشىنشا سويلەيتىن شەتەلدىكتەر ەكەن.
- قالاڭىزعا شىركەۋلەر سالىپ، قازاقتاردى شوقىندىرىپ، ۇلت رەتىندە بۇتىندەي جويىپ جىبەرەيىك دەپ كەلدىك. ينۆەستيسيا قۇيىپ، قازاق دالاسىنداعى بايلىقتىڭ بارلىعىن تۇگەل سۇلىكشە سورىپ الىپ، ءوز ەلدەرىمىزگە تەزىرەك تاسىپ الايىق دەگەن دە ماقساتتارىمىز بار. جوسپارلاعان جۇمىستارىمىزدى وتە ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىزگە جەر كەرەك. قازاق جەرىن جالعا نەمەسە ساتىپ الۋعا رۇقساتناما قاعاز بەرىڭىز، پارا ءۇشىن اكەلگەن اقشامىز دا مول، - دەدى ولار.
«اقشا» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە، مۇنىڭ قۇددى ءبىر ەسىرىتكىنىڭ ءيىسىن سەزگەن ناشاقورداي، تاماعى جىبىرلاپ، ەكى كوزى اقشاڭداپ شىعا كەلدى.
- نەت پروبلەم! - دەدى بىردەن بەتى بۇلىك ەتپەستەن. - دليا ەتوگو ۆى دولجىنى داۆات منە زا ۆزياتكۋ دەسيات ميلليون دوللاروۆ ي يمەەتە پراۆو ۆسە چتو حوتيتە دەلات ۆ موەم تەرريتوريي.
ءدال وسىلاي دەگەن تۋپوي مانگۋرتوۆيچ، ولاردىڭ قولدارىنا دەرەۋ رۇقساتناما قاعازدارىن دا ۇستاتا سالدى. «سانكيۋ، سانكيۋلەرىن» قايتا-قايتا ايتىپ، ولار كەتتى جونىنە، ميلليونداعان دوللارلاردى جامباسىنا باسىپ، بۇل قالدى مۇندا.
قالتاسى قامپايعاسىن، كوڭىلى دە مارقايىپ، ساعاتىنا قاراپ ەدى، تۇسكى استىڭ مەزگىلى تاياپ قالىپتى. «مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە ءبىرتالاي ءىستىڭ باسىن قايىردىم عوي. ەندى ۇيگە بارىپ، تاماقتانىپ كەلەيىن» دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ، سىرتقا شىققان. سويىتسە، قايسى اۆتوبۋسپەن، قالاي قاراي ءجۇرۋ كەرەك ەكەنى جادىنان مۇلدەم ءوشىپ قالىپتى. نە ىستەرىن بىلمەي، دال بولىپ تۇرعاندا، ءبىر شالاقازاق جىگىت كەلىپ: «يا ۆاش ۆوديتەل. ۆەد ۋ ۆاس يمەەتسيا سلۋجەبنايا ينوماركا، پوجالۋستا سيۋدا...» دەپ قيىلىپ تۇر. ماشيناعا جايعاسقان سوڭ الگى جىگىت تاعى شۇلدىرلەدى.
- ۆى، تۋپوي مانگۋرتوۆيچ، نە پەرەجيۆايتە. ۋ ناس اكيمي ۆ وبششەستۆەننوم گورودسكيم ترانسپورتوم نە پولزۋەتسيا. پو ەتومۋ وني كاكوي اۆتوبۋس، پو كاكومۋ مارشۋرۋتۋ، كۋدا ەدەت نە زناەت. ۆى توجە پرىۆيكنيتە، ۆسە بۋدەت حوروشو…
ول تاعى دا ءبىر نارسەلەردى ايتپاقشى ەدى، ۇلگەرمەدى. ماشينا ءۇيدىڭ جانىنا كەلىپ قالىپتى.
بۇل ۇيگە كەلگەندە، ايەلى مەن بالالارى، نەمەرەلەرىنە شەيىن ورىسشا سويلەپ جۇرگەنىن كورىپ، تاڭ قالدى. ءتىپتى ايەلى: «پريۆەت شال! ۋ مەنيا سەگودنيا بولشوي پرازدنيك — يا پرينيالا رەليگيا يوگوۆا» دەپ قىلمىڭ-قىلمىڭ ەتىپ، بۇدان ءسۇيىنشى دە سۇراپ قويادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز، بۇل دا بۇعان، قۇددى ءبىر اكەسى ءتىرىلىپ كەلگەندەي، قاتتى قۋانىپ كەتىپ، ايەلىنە ءجۇز مىڭ دوللاردى بەرە سالدى. وسى ارالىقتا، بالالارى مەن كەلىندەرى: «پاپا، پاپا...» دەپ، نەمەرەلەرى: «دەدۋشكا، دەدۋشكا...» دەپ ەركەلەپ، ءبىرى پراۆوسلاۆياعا كىرگەنىن، ەكىنشىلەرى كاپىرلەردىڭ تاعى ءبىر تۇسىنىكسىز بىتىقى-شىتىقى اعىمدارىن قابىلداعاندارىن ماقتانىشپەن بايانداپ، ءبارى بۇدان ءسۇيىنشى سۇراپ جاتىر. تۋپوي مانگۋرتوۆيچ تەگىن كەلىپ جاتقان اقشالاردى نەسىنە اياسىن، ولاردىڭ دا ءارقايسىسىنىڭ قولدارىنا جەكە-جەكە ون مىڭ دوللاردان ۇستاتا بەردى.
كەنەت، تۋپوي مانگۋرتوۆيچتىڭ ءوزى دە كاپىر بولعىسى كەلىپ كەتتى. سوندىقتان، دەرەۋ «كاتوليك» ءدىنىن قابىلداي سالعان. بۇعان وتباسى مۇشەلەرى تاقيالارىن اسپانعا اتقان قالپى شاتتانىپ، مۇنى قىزۋ قۇتتىقتاپ جاتىر.
قىسقاسى، وسىنداي قاربالاس تىرشىلىكتەردەن كەيىن جانۇياسىمەن شۇيىركەلەسىپ، تاماقتانىپ دەگەندەي، تۇستەن كەيىن جۇمىسقا كەلسە، ويپىرماي... اكىمشىلىكتىڭ الدىندا ءبىر توپ ادام تۇر!
- انە، كەلە جاتىر! - دەگەن ولاردىڭ اراسىنداعى ۇزىن بويلى، زور دەنەلى، بۇيرا شاشتى، قارا مۇرتتى، قاراتورى جىگىت قولىن شوشايتىپ، بۇعان قارسى جۇرە بەردى. - ءاي، ءتىلى مەن ءدىنىن، ۇلتى مەن جەرىن ساتقان وپاسىز، بەرى كەل!..
الگى جىگىتكە ەرگەن توپ تا بۇعان جاقىنداي تۇسكەن. بارلىعىنىڭ تۇرلەرى سۇستى، قولدارىندا جۋان-جۋان ءبىر-بىر كەلتەكتەرى بار. ولاردىڭ مىنا ارىنىن كورگەن تۋپوي مانگۋرتوۆيچ زارە-قۇتى قالماي، قاشا جونەلدى. الدى-ارتىنا قاراماستان، باسى اۋعان جاققا قاراي ور قويانداي ورعىپ-ورعىپ زىمىراعان مۇنى انالار دا وكشەلەپ، قۋىپ كەلەدى…
كەنەت، تۋپوي مانگۋرتوۆيچتىڭ وكپەسى اۋزىنا تىعىلىپ، اۋا جەتپەي القىنىپ، دارمەنى قۇرىپ، العا باسقان اياعى كەرى كەتىپ، الباستى باستى دا قالدى. قۋعىنشىلار بولسا قيقۋلاپ، تاياپ قالعان. وسى ءبىر ماۋلەتتە الگى قارا مۇرتتى، قاراتورى جىگىت جەتىپ كەلىپ، مۇنىڭ جەلكەسىنەن تەمىردەي قاتتى ساۋاقتارىمەن شاپ بەرىپ ۇستاپ الدى دا: «ءاپ، بالەم، قولعا ءتۇستىڭ بە؟!.. ءيتتىڭ بالاسى... مەن سەنى ءقازىر...» دەپ، ەكىنشى قولىنداعى زىلدەي كەلتەكپەن باسىنا سارت ەتكىزىپ، ءبىر ۇردى. تەگەۋرىندى سوققىدان باسى اينالعان تۋپوي مانگۋرتوۆيچتىڭ كوز الدىندا توڭىرەكتەگى دۇنيەنىڭ ءبارى توڭكەرىلىپ جۇرە بەرگەن. سويىتكەنشە بولعان جوق، قۋعىنشى توپتاعى باسقا جىگىتتەر دە جەتىپ، ءبىرى جاعاسىنان، ەكىنشىسى شاشىنان… الىپ، ۋلاپ-شۋلاپ، جۇلمالاي باستادى. تۋپوي مانگۋرتوۆيچ بەيشارا، دەم جەتپەي، جانى مۇرنىنىڭ ۇشىنا كەلگەندە، كوزىن تارس جۇمىپ الدى دا، لاجسىزدان: «ويباي!.. ويباي!.. قويىڭدار تۇگە!.. ەكىنشى قايتالامايمىن!.. كەشىرىڭدەر مەنى!.. كەشىرەگورىڭدەرشى!..» دەپ بار داۋىسىمەن قازاقشالاپ باقىرىپ، ىزىنشە وكىرىپ-وكىرىپ جىلاپ جىبەردى.
سول-اق ەكەن، الگىلەر اپ-ساتتە قولدارىن مۇنىڭ جاعاسىنان بوساتىپ، تىم-تىرىس بولا قالسا بولار ما! بۇعان جانە ءوزىنىڭ توسىننان قازاقشا سايراي جونەلگەنىنە تاڭىرقاعان بۇل، كوزىن جايلاپ اشىپ، جان-جاعىنا قاراسا… مىنە قىزىق، باعاناعى «مىزعىعان» ديۆاننىڭ ۇستىندە ءالى جاتىر ەكەن عوي.توڭىرەگىندە قولدارىنا شيىرشىقتاپ ۇستاعان ءبىر-بىر گازەتتەر بار ءۇش نەمەرەسى كوزدەرى باقىرايىپ، بۇعان تاڭىرقاي قاراپ قالىپتى. شاماسى، الگىندە ۇيقىسۇراپ ايقايلاعاندا مۇنىڭ داۋىسى تارعىل-تارعىل بولىپ شىققان-اۋ، نەمەرەلەرى شوشىپ قالعان ءتارىزدى: شاشتارى تىپ-تىك، وڭدەرى اق قاعازداي اپپاق؛ بۇل ءسال وقىس قيمىلداسا، ۇشەۋى ءۇش جاققا، ۇرىككەن قوياندارداي زىتا جونەلەيىن دەپ تۇر. ال، اناداي جەردە شاي قۇيىپ وتىرعان كەلىنى مەن ونىڭ جانىنداعى ۇلى بۇعان كوزدەرىنىڭ استىمەن قاراپ قويىپ، ىشەك-سىلەلەرى قاتىپ، سىلق-سىلق كۇلەدى.
اياق استىنان ەسىتىلگەن قولايسىز قاتتى داۋىستان قورقىپ كەتكەن ايەلى دە، ەرمەك ەتىپ وتىرعان تىگىسىن تاستاي سالا، ىشكى بولمەدەن اتىپ شىعىپ: «ءاي، نە بولىپ قالدى، سونشا؟!..» دەپ ۇرپيە قاراعان. ءبىراق ول مىنا كورىنىستى كورىپ، جاعدايدى تەز اڭعارا قويدى دا: «ە، تۇقىمى قۇرىماعىلار-اي، سەندەردىڭ اتالارىڭنان باسقا ەرمەكتەرىڭ جوق پا؟ ءبىر مەزگىل تۇسكى ۇزىلىسكە كەلگەندە دە مازا بەرمەيسىڭدەر، ءباتشاعارلار...» دەپ كەيي سويلەگەن كۇيى قايتادان ىشكى بولمەگە كىرىپ كەتتى.
-ۋھ، ءتۇسىم ەكەن عوي، - دەدى توكەڭ ءوڭى بولماعانىنا شۇكىرشىلىك ەتىپ، كاليماسىن قايتارىپ جاتىپ. - قوي، بۇيىتكەن اكىمى قۇرىسىن. اكىم بولامىن دەپ تىلىمنەن، دىنىمنەن ، ار-ۇياتىمنان، ۇرپاعىمنان ايىرىلار جاعدايىم جوق. بۇرىنعى وقىتۋشىلىق جۇمىسىما قايتىپ، وزگەلەردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ دا ءتول ءتىلىمىز بەن دىنىمىزدەن بەزبەۋىن، جەرىمىز بەن ءسالت-داستۇرىمىزدىڭ كيەسىن سەزىنۋىن، ار-ۇياتتان اتتاماۋلارىن قاداعالاپ، دۇرىس تاربيە بەرۋگە ءوز ۇلەسىمدى قوسايىن. حالقىمنىڭ قارعىسىنا ۇشىرامايىن…
وسىلاي دەگەن توكەڭ، سول كۇننىڭ ەرتەڭىنە-اق، اكىمشىلىككە بارىپ: «مەنى ءوز ەركىممەن جۇمىستان بوساتۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەگەن مازمۇندا جازىلعان ارىزىن تاپسىردى…
ءابدىسالي داۋلەتبايەۆ،
تاۋەلسىز جۋرناليست
