بەرليندە ورنالاسقان گەرمانيا حالىقارالىق ماسەلەلەر جانە قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى سەباستيان شيكتىڭ جاقىندا جاريالاعان زەرتتەۋ ماقالاسىندا نازاربايەۆ بيلىكتەن كەتكەن سوڭ رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا بولۋى ىقتيمال "قيالداعى قاقتىعىستىڭ" سالدارى سيپاتتالعان. ساراپشىنىڭ قازاقستاننىڭ ساياسي بولاشاعى، رەسەيمەن قارىم-قاتىناسى جايلى ازاتتىققا بەرگەن "رەسەيدىڭ قازاقستانعا "باسىپ كىرۋىنە" نە تۇرتكى؟" سۇحباتىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
- قازاقستانداعى پوست-نازاربايەۆ كەزەڭىندەگى ويدان شىعارىلعان وقيعالار تۋرالى بولجام-ساراپتاماڭىزدا "نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2021 جىلدىڭ اقپان ايىندا دۇنيە سالادى" دەپ جازىپسىز. بۇل بولجام قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى شىنايى اقپاراتقا نەگىزدەلگەن بە؟
- بولجام-ساراپتاما جاساعاندا زەرتتەۋشى وسىنداي داتانى [شامالاپ] جازۋى كەرەك. الايدا قولىمىزدا پرەزيدەنت نازاربايەۆ[تىڭ دەنساۋلىعى] تۋرالى سەنىمدى اقپارات جوق. ينستيتۋتىمىز تەك گازەت ماتەريالدارى، عىلىمي ماقالالار سياقتى جاريا اقپاراتپەن جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن بىرگە ءبىز ايماقتاعى زەرتتەۋشىلەرمەن جانە باسقا دا ساياساتكەرلەرمەن سويلەسەمىز.
- دامۋشى ەلدەردەگى ۇزاق بيلىك قۇرعان باسشىلاردىڭ جاسى ماڭىزدى ساياسي فاكتورعا اينالادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قازاقستان قوعامىنىڭ بۇل فاكتوردى قابىلداۋىندا قانداي ايىرماشىلىق بار؟ مۇنى تالقىلاپ، بۇل جايتقا الاڭداپ جۇرگەندەردى بايقادىڭىز با؟
- قازاقستانداعى حالىقپەن سويلەسىپ كورسەڭىز، كەيبىرى نازاربايەۆتان كەيىنگى كەزەڭدى قاتتى ۋايىمدايدى، ەندى ءبىرى پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ قانداي دا ءبىر جولمەن، بەيبىت تۇردە مۇراگەر قالدىرا الاتىنىنا سەنەدى. قازاقستان سياقتى اۆتوريتارلىق جۇيەدە تۇراقتىلىق كوبىنە ليدەردىڭ جەكە باسىنا، ونىڭ ەليتاداعى ىقپالدى كۇشتەر اراسىندا تەپە-تەڭدىك ساقتاي الۋ مۇمكىندىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. كوشباسشىنىڭ اۋىسۋى نەمەسە ايقىن مۇراگەردىڭ بولماۋى بۇكىل جۇيەگە ۇلكەن اسەر ەتۋى مۇمكىن.
- بولجامىڭىز بويىنشا نازاربايەۆتان كەيىنگى كەزەڭ باستالىسىمەن الاۋىزدىق كەسىرىنەن ساياسي ەليتا مۇراگەرگە قاتىستى كەلىسىمگە كەلە الماي، حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ىقپالىمەن بالامالى سايلاۋ وتكىزۋگە ءماجبۇر بولادى. قازاقستاندا ءبىر جىل تۇرىپ، ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن زەرتتەگەن ادامسىز. بۇل ىقتيمال سەناريىڭىزگە نەگىز بولاتىنداي ساياسي جىكشىلدىكتى بايقادىڭىز با؟
- مۇنداي فوكۋس-اناليزدەر ادەتتە ورىندالا بەرمەيتىن بولجاۋلى وقيعالاردى سيپاتتايدى. بولا قالسا، مۇنداي وقيعالاردىڭ زاردابى قيىن بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان بۇل زەرتتەۋدىڭ باستى ماقساتى - «وسىنداي جاعداي تۋا قالسا، قالاي جۇزەگە اسۋى مۇمكىن؟ كەنەتتەن بولعان بۇل وقيعاعا قانداي ەلەمەنتتەر قاتىسۋى ىقتيمال؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ. ەليتانىڭ جىككە ءبولىنۋى تۋرالى وي قازاقستانداعى شىنايى جاعدايدى باقىلاۋدان ەمەس، باسقا ەلدەردەگى احۋالدى سارالاۋدان تۋدى. ساياسي ەليتاداعى الاۋىزدىقتىڭ انىق بەلگىلەرى بايقالماعانىمەن، قازاقستانداعى ساياسي جۇيەنى ىدىراتۋعا ىقپال ەتەتىن ءيىرىم كۇشتەرى بار. اسىرەسە بيلىك ءترانزيتى دۇرىس جۇرمەگەن جاعدايدا بۇل كۇشتەر ۇنەمى ەليتاعا جىكتەلۋ ءقاۋپىن ءتوندىرىپ تۇرادى.
- نازاربايەۆتان كەيىنگى كەزەڭدە وتەتىن پرەزيدەنت سايلاۋىندا كرەملگە قارسى ۇلتشىل ساياساتكەر «مۇحتار قۇنانباي» جەڭىسكە جەتەدى دەپ شامالايسىز. ءدال ءقازىر كوپكە تارتىمدى جەتەكشىسى دە، بولەك ءبىر ساياسي ۇيىمى دا جوق، ەتنيكالىق، يا لينگۆيستيكالىق ۇلتشىلدىق سارىنىمەن سويلەپ جۇرگەن بەلسەندىلەر مۇنداي از ۋاقىت ىشىندە حالىق قولدايتىن ۇلكەن كۇشكە اينالادى دەپ ويلايسىز با؟
- سەنارييدە مەن ايتقان توپتى ۇلتشىل ساياساتكەر قۇرمايدى. ونى جۇيەنىڭ ءوز ىشىندەگى «بيلىك توبى» قۇرادى. قازاقستاننىڭ ەليتاسىندا بىرنەشە بيلىك توبى بار. سول توپتاردىڭ ءبىرى ءبولىنىپ شىعىپ، باسقالارعا مىنەز كورسەتەدى. «بيلىك توبى» ەلدى باسقارا الاتىن، قوعامدى جۇمىلدىرۋ ءۇشىن ۇلتشىلدىق ۇراندارىن قالاي قولدانۋدى بىلەتىن ىقپالدى ءارى باقۋاتتى ادامداردان تۇرادى. ەل ىشىندە ءقازىردىڭ وزىندە نارازىلىق بار، بيلىك توپتارى سول كوڭىل-كۇيدى قوزدىرۋعا تىرىسادى.
- «بيلىك توبى» جايلى كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز؟ شىن ساياسي ومىردە بۇل توپتىڭ باسشىسى مەن ىقپالدى مۇشەلەرى كىم بولۋى مۇمكىن؟ «ۇلتشىلدىق كارتاسىن» قولدانۋ كىمگە ءتيىمدى؟
- كۇرەستى باستاعان ادام جۇرتتى يلاندىرىپ، جۇمىلدىرۋى ءتيىس، بۇل ءۇشىن وعان حالىقتىڭ ويىنان شىعاتىن جاڭا دا قىزىقتى يدەيالار كەرەك بولادى. بولجام سەناريىندە ايتىلعان تۇسپال بويىنشا ەكونوميكالىق داعدارىس پەن رەسەيدىڭ جاعىمسىز ىقپالىنىڭ كەسىرىنەن انتي-رەسەيلىك كوڭىل-كۇي كۇشەيەدى. سول كەزدە كۇرەستى باستايتىن ادامنىڭ بۇل نارازىلىقتى پايدالانۋىنا زور مۇمكىندىك تۋادى.
- بولجام-ساراپتامادا «مۇحتار قۇنانبايدىڭ» جەڭىسى كرەملدىڭ قىرىمداعى سياقتى «ورىستىلدىلەردىڭ مۇددەسىن قورعايمىز» دەگەن جەلەۋمەن سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنا اسكەر كىرگىزەتىنى ايتىلادى. بۇل جاعدايدا پرەزيدەنت مىندەتىن ۋاقىتشا اتقاراتىن سەنات ءتوراعاسى «ءوزىن ءوزى قورعاۋ وتريادتارى» مەن «كىشكەنە جاسىل ادامدارعا» قارسى اسكەر جىبەرۋگە باتپايدى. سول كەزدە بۇكىل قازاقستان اۋماعىندا باستالعان رەسەيگە قارسى نارازىلىق تاجىكتەردى دە جەلپىندىرىپ، ولار دا تاجىكستاندا رەسەي اسكەرىنىڭ ورنالاسۋىنا قارسى شىعادى. ءسويتىپ تاجىكستاندا دا كرەملگە قارسى يدەولوگيا ءورشىپ، ساياسي جاعداي ۋشىعادى. وسى ءبىر «رەسەيگە قارسىلىق بەلدەۋىنە» جانە ءبىر «بۇلىكشى ەل» رەتىندە قىرعىزستاندى دا قوسۋ مۇمكىن بولار ما ەدى؟
- ءيا، وقىرماننىڭ ءويتىپ تە ويلاۋىنا بولادى. قازاقستاندى مىسال رەتىندە العان سەبەبىم، ءقازىر رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى بولاشاقتا بولاتىن كيكىلجىڭدەر تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ءبىراق ولار قالاي بولاتىنى تۋرالى ەشقانداي سەنارييدى كورمەدىم. قايتالاپ ايتامىن، مۇندا مەن قازاقستاندى دا، رەسەيدى دە قارالايىن دەپ وتىرعان جوقپىن، تەك مۇنداي جاعدايدىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسكىم كەلەدى. قازاقستان مەن تاجىكستاندى العان سەبەبىم – ولار بىر-بىرىنەن وتە الشاق ەلدەر. قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسى وتە كۇردەلى بولسا، تاجىكستان – ورتالىق ازياداعى ەڭ وسال دا ءالجۋاز مەملەكەت.
- وسىعان دەيىنگى ساراپتاۋلارىڭىزعا سۇيەنسەك، ورتالىق ازيانىڭ قاي ەلى رەسەيدەن تونەتىن ءقاۋىپتىڭ الدىندا بارىنەن دە دارمەنسىز بولىپ كورىنەر ەدى؟
- ءقازىر قازاقستاندا، باسقا دا كورشىلەس ەلدەردە رەسەي ءقاۋپى تۋرالى وتە كوپ ايتىلادى. مەنىڭشە، بۇل ەلدەردىڭ بارلىعىنا ەڭ ۇلكەن ءقاۋىپ رەسەيدەن دە، قىتايدان دا، سىرتتاعى باسقا فاكتورلاردان دا ەمەس. ەڭ ۇلكەن ءقاۋىپ ەكونوميكالىق داعدارىس، باسقارۋ ماسەلەلەرى، ساياسي لەگيتيمدىلىكتىڭ السىزدىگى سياقتى ىشكى فاكتورلاردان ءتونىپ تۇر. نەگىزىندە رەسەي ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ساقتاۋعا مۇددەلى بولۋى كەرەك. رەسەي ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ وسالدىعىن پايدالانىپ، ولاردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسادى دەپ ويلامايمىن. سەنارييدىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇسى – قازاقستانداعى جاڭا رەجيمنىڭ رەسەيگە قارسى ۇستانىمى جانە مۇنىڭ رەسەي مۇددەسىنە قايشى كەلۋى. ماسەلەن، قىرعىزستاننىڭ مىسالىنا قاراساق، رەجيم رەسەيدەن تەرىس اينالىپ كەتپەسە، رەسەي بۇل ەلدەگى دەموكراتيالانۋدى وزىنە پروبلەما دەپ سانامايدى.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ماسكەۋ–كييەۆ قارىم-قاتىناسىمەن سالىستىرعاندا رەسەي–قازاقستان قارىم-قاتىناسىنىڭ قانداي ايىرماشىلىعى بار؟
- ەڭ اۋەلى، سولتۇستىك قازاقستان – قىرىم ەمەس. ارينە، وندا دا ورىستار كوپ تۇرادى. ءبىراق سيمۆولدىق تۇرعىدان قاراعاندا سولتۇستىك قازاقستان رەسەي ءۇشىن ءدال قىرىم سياقتى ماڭىزدى ءرول وينامايدى. بۇعان قوسا قازاقساننىڭ ىشكى ساياسي جۇيەسى دە مۇلدەم وزگەشە. مۇندا باتىسشىل جانە شىعىسشىل توپتار اراسىندا ۇلكەن الشاقتىق جوق. ونىڭ ۇستىنە، مۇنداعى ەليتا ىشىندە يدەولوگيالىق ءدۇردارازدىق بايقالمايدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى بۇل تۇرعىدا وتە ءتيىمدى بولدى. ەۋرازيا ەكونوميكا وداعىن قاتتى قولداۋ ارقىلى ول رەسەيمەن وتە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعىسى كەلەتىنىن بايقاتتى. قىتايدىڭ باس كوتەرگەنىنە قاراماستان، رەسەي ولاردىڭ ەكونوميكا جانە ەڭ باستىسى – قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ەڭ ماڭىزدى ارىپتەسى بولىپ وتىر. كەي ساراپشىلار «ول (پرەزيدەنت نازاربايەۆ – رەد.) نەگە ەكونوميكالىق قيىندىققا كونىپ، رەسەيگە تىم كوپ جالتاقتايدى؟» دەپ تاڭقالادى. ال ونىڭ پايىمداۋىنشا، رەسەيدەن سىرت اينالسا، ەلىنىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە بىردەن قاتەر تونەدى.
- ماقالاڭىزدا كەيبىر پوست-سوۆەتتىك مەملەكەتتەردەگى ءتۇرلى-تۇستى ريەۆوليۋسيالاردان سوڭ بيلىككە جەتكەن دەموكرات باسشىلاردىڭ «ورىنداماعان ۋادەلەرى» جانە رەسەيدىڭ ايماقتاعى «تۇراقتاندىرۋشى ءرولى» تۋرالى ايتاسىز. بۇل زەرتتەۋ «پوست-سوۆەتتىك ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كرەملشىل اۆتوكرات باسشىلار بيلىكتە وتىرا بەرسە، ولارعا «كىشكەنە جاسىل ادامداردىڭ» اسكەري شابۋىل جاساۋ ءقاۋپى تونبەيدى» دەگەندى مەڭزەپ تۇرعان جوق پا؟
- بۇرىنعى سوۆەت رەسپۋبليكالارى رەسەيگە سىرت اينالسا، قانداي قاۋىپكە ۇشىرايتىنىن سوڭعى وقيعالار كورسەتتى دەپ ويلايمىن. ءبىر جاعىنان قىرعىزستان مىسالىنان كورگەنىمىز - ەلدىڭ سىرتقى ساياساتى رەسەيشىل باعىتىنان اۋىتقىمايتىن بولسا، رەسەي بۇل ەلدەگى رەجيمنىڭ وزگەرۋىنە بالەندەي ءمان بەرمەيدى. ارينە، بۇل – بۇرىنعى سوۆەت ەلدەرىنىڭ بارلىعى ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما، سەبەبى رەسەي وسى ارەكەتى ارقىلى ولاردىڭ ەگەمەندىگىن شەكتەپ تۇرادى.
- سونىمەن بولجام-ساراپتاماڭىزدى وقيتىن ينستيتۋتتار مەن ۇكىمەتتەرگە، سونىڭ ىشىندە گەرمانيا ۇكىمەتىنە، ناقتى نەنى مەڭزەپ، قانداي وي تاستاماق بولدىڭىز؟
- بۇل سەنارييدە ەكى ەلەمەنت: ەليتانىڭ ءبولىنۋى مەن قوعامداعى رەسەيگە قارسىلىق قاتار سيپاتتالادى. باس كوتەرگەن توپ بۇل احۋالدى جاقتاستارىن كوتەرۋ ءۇشىن پايدالانادى. بۇل باس كوتەرۋشىلەر - بيلىككە كەلۋ ءۇشىن وسى نارازىلىقتى مانيپۋلياسيا جاسايتىن ساياسي كاسىپكەرلەر. ازىرگە قازاقستان مەن تاجىكستاندا رەسەيگە قارسىلىق اسا كوپ جايىلا قويعان جوق، ياعني رەسەي ءالى دە بۇل ايماقتا جۇمساق كۇش قولدانا الادى. ءبىراق بۇل جاعداي وزگەرۋى مۇمكىن. رەسەيگە قارسى يدەولوگيا قوعامعا كەڭىنەن تاراعاندا احۋال مۇلدە باسقاشا بولادى. باتىستاعىلار مۇنداي قوزعالىستاردىڭ پايدا بولعانىن قۇپتاماعانىمەن، رەسەيگە نارازىلىقتىڭ كۇشەيگەنىنە قۋانۋى مۇمكىن. مەنىڭ كەڭەسىم - اسىرەسە ساياسي كاسىپكەرلەر مۇنى ءوز ماقساتتارى ءۇشىن پايدالانۋعا تىرىسىپ جاتقاندا مۇنداي قوزعالىستاردى ءتىپتى سيمۆولدىق تۇرعىدان قورعاۋدىڭ وزىنە اباي بولۋ كەرەك.
- سۇحباتىڭىز ءۇشىن كوپ راقمەت!
ينتەرۆيۋ ءماتىنىن اعىلشىن تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارعان - مۇحتار ەكەي ۇلى.
ازاتتىقتان الىندى.
