تۇركيادا ىسكە اسپاي قالعان توڭكەرىس ارەكەتى انكارا مەن باتىستىڭ اراسىن اشا ءتۇستى. ناتو-عا مۇشە ەلمەن قاتىناستىڭ شيەلەنىسۋى تاياۋ شىعىستاعى ايماقتىق قاۋىپسىزدىككە، سيرياداعى داعدارىسقا، گەوساياسي تەپە-تەڭدىككە سالقىنىن تيگىزەدى، - دەپ حابارلايدى Qamshy.kz ازاتتىققا سىلتەمە جاساپ.
تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان شىلدەدەگى مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساۋ ارەكەتىنە بار كىنانى ءقازىر اقش-تا تۇرىپ جاتقان ءدىندار فەتحۋللا گۇلەنگە ارتادى. بولماي قالعان توڭكەرىس ارەكەتىنىڭ سالدارى تۇركيانىڭ باستى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىنا ءالى اسەر ەتىپ جاتىر.
گۇلەن قوزعالىسىمەن بايلانىسى بار دەگەن كۇدىكپەن 80 مىڭعا جۋىق ادام مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى جۇمىستارىنان شىعارىلعان، سونىڭ ىشىندە ءبىلىم مينيسترلىگىندە 45 مىڭ ادام قىزمەتتەن كەتكەن. 2015 جىلى تۇركيا بۇلارعا «گۇلەنشىل تەرروريستەر ۇيىمى» (FETO) دەپ ات قويىپ، تەررورلىق ۇيىم قاتارىنا قوسقان. ادىلەت ءمينيسترى بەكير بوزداگتىڭ سوڭعى مالىمەتى بويىنشا، 18 مىڭعا تارتا ادام رەسمي تۇردە تۇتقىنعا الىنعان، ونىڭ ۇستىنە تاعى 6 مىڭ ادام ءالى قاماۋدا وتىر.
Reuters اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، تۇركيانىڭ تۇرمەلەرى كىسىگە تولىپ، سوتتاعى ىستەر سانى كوبەيىپ كەتكەن. بيىلعى كوكتەمدە ەلدە 188 مىڭ ادام قاماۋدا جاتقان، بۇل – تۇرمەلەردىڭ قابىلداۋ مۇمكىندىگىنەن 8 مىڭعا كوپ. شىلدەدەگى بۇلىكتەن سوڭ تاعى ونداعان مىڭ ادام قامالىپ، اباقتىلار اۋزى-مۇرنىنان شىعا تولعان.
قامالعانداردىڭ 3 مىڭى – پروكۋرورلار مەن سۋديالار، ياكي ەلدىڭ سوت-قۇقىقتىق جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ 20 پايىزى ءىستى بولىپ جاتىر، سونىڭ كەسىرىنەن سوتتاردا ءالى قارالماعان ىستەر جينالىپ قالعان. پرەزيدەنت ەردوعان مۇنى تەك «مۇزتاۋدىڭ ۇشار باسى عانا» دەپ اتادى، دەمەك كۇدىكتىلەردى تۇتقىنداۋ ءالى دە جالعاسۋى مۇمكىن.
جالپىلاما ايىپتاۋلار
ەردوعان ەلدى تۇتاس باقىلاۋىنا الۋعا تىرىسىپ جاتقان تۇستا ۇكىمەتتىڭ ساياساتىن سىناعان كەز-كەلگەن ادام ونىڭ قۇرىعىنا ءىلىنۋى مۇمكىن. توتەنشە جاعداي تۋرالى ەرەجەگە سايكەس (ونى تەك پرەزيدەنت جاريالاي الادى) قۇقىق ورگاندارى ەش دالەل كورسەتىپ، ايىپ تاقپاستان كەز-كەلگەن ادامدى 30 كۇنگە دەيىن قاماۋدا ۇستاي الادى.
قازىرگى ۋاقىتتا 77 جۋرناليست تۇرمەدە وتىر، ولاردىڭ 42ء-سى بولماي قالعان توڭكەرىسكە قاتىسى بار دەپ ايىپتالعان. قاماۋداعى جۋرناليستەر سانى بۇدان دا كوپ بولۋى مۇمكىن، سەبەبى ايماقتارداعى تىلشىلەردىڭ تۇتقىندالۋى كوبىنە-كوپ جاريا بولا بەرمەيدى. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، تەرگەۋشىلەر قامالعانداردان جازعان ماقالالارى، twitter جەلىسىندەگى جازبالارى جانە كىتاپتارى تۋرالى عانا سۇراعان، ءبىراق ەشقايسىسى ولاردىڭ بولماي قالعان توڭكەرىسكە قاتىسىن دالەلدەيتىن ايعاقتار كەلتىرمەگەن. ولارعا «گۇلەنشىل تەرروريستەردى قولدادى» جانە «توڭكەرىس ارەكەتىن اقتادى» دەگەن سياقتى جالپىلاما ايىپتار تاعىلعان. گۇلەنمەن ەشقانداي قارىم-قاتىناسى بولماعانىنا قاراماستان، ۇلتى كۇرد تىلشىلەر دە قامالىپ جاتىر.
بۇل وقيعاعا دەيىن تۇركياداعى ساياساتكەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرى، شەنەۋنىكتەر گۇلەننىڭ «باتاسىن» الۋعا اسىعاتىن. دەمەك، كەز-كەلگەن ساياسي پارتيانىڭ كەز-كەلگەن مۇشەسىن «گۇلەنشىل تەرروريستەرمەن» بايلانىسى بار نەمەسە ونىڭ مۇشەسى بولدى دەپ ايىپتاۋعا بولادى. ماسەلەن، 2013 جىلى ستامبۋلداعى گەزي باعى مەن تاكسيم الاڭىنداعى ۇكىمەتكە قارسى نارازىلىقتاردى باسىپ-جانشۋعا اتسالىسقان ستامبۋلدىڭ بۇرىنعى گۋبەرناتورى حۋسەين اۆني مۋتلۋ FETO-نىڭ مۇشەسى دەپ ايىپتالىپ، تۇتقىنعا الىندى، تەرگەۋ بارىسىندا ول ءوزىنىڭ 2012 جىلى گۇلەنمەن سويلەسكەنىن ايتقان.
قامالعان جۋرناليستەر مەن وزگە دە كىسىلەر ادۆوكات تابا الماي قينالىپ جاتىر، سەبەبى ادام قۇقىقتارىن قورعايتىن زاڭگەرلەردىڭ كوبى تۇتقىندالدى جانە ءبىرازى قاشىپ ءجۇر. تۇركيادا ادۆوكاتتار وزدەرى قورعاعان ادامداردىڭ قىلمىستارى ءۇشىن تۇتقىندالۋى مۇمكىن، ال بۇل ادام قۇقىقتارى قاعيداسى مەن ادىلەت ينستيتۋتىنىڭ ەرەجەلەرىنە تۇبىرىمەن قايشى كەلەدى.
تۇركيادا قوعامنىڭ ءتۇرلى بولىكتەرىن قامتىعان، ءىشىنارا تاۋەلسىز اقپارات قۇرالدارى بولعان. ەردوعان بيلىكتى قولىنا شوعىرلاندىرىپ، جەكە-دارا كوشباسشىعا اينالعالى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەركىندىگى شەكتەلىپ، پىكىرلەر اۋقىمى تارىلا باستادى. «شەكاراسىز تىلشىلەر» ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، تۇركيا 2015-2016 جىلدارداعى «باسپا ءسوز ەركىندىگى» رەيتينگىندە 184 ەلدىڭ ىشىندە 151-ورىن العان. توڭكەرىس ارەكەتىنەن كەيىن جاعداي ءتىپتى ۋشىقتى. 27شىلدەدە ەردوعان اكىمشىلىگى شىعارعان جالعىز جارلىقتىڭ پارمەنىمەن 130-دان اسا اقپارات قۇرالى (تەلەارنالار، جۋرنالدار، گازەتتەر، اقپاراتتىق پورتالدار، ت.س.س.) جابىلدى. ولاردىڭ اراسىندا گۇلەن قوزعالىسىنا قاتىسى جوق ۇيىمدار دا بار.
باتىس ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كوبى سىنعا العان بۇل ساياسي قىسىمنىڭ تۇركيا مەن باتىستىڭ اراسىن الشاقتاتىپ جىبەرەتىن ءتۇرى بار. توڭكەرىس ارەكەتى ەردوعان ءۇشىن «ىزدەگەنگە سۇراعان» بولدى، سونى سىلتاۋراتىپ ول اسكەردى «باندا» مەن «ۆيرۋستان» تازارتۋعا مۇمكىندىك الدى. الايدا، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردان تەك گۇلەنشىلەر ەمەس، باسقا توپتاردىڭ وكىلدەرى دە الاستالىپ جاتقان ءتارىزدى.
سيريا ماسەلەسى
وتكەنگە كوز سالساق، ەردوعاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا «اداسۋى» 2013 جىلدان باستالعان. ول كەزدە پرەمەر-مينيستر قىزمەتىن اتقارعان ەردوعاندى 2013 جىلدىڭ مامىرىندا اقش اق ۇيدە سان-سالتاناتپەن قارسى الدى. الايدا، راۋشان گۇل باعىندا بىر-بىرىنە جىلى لەبىز ارناعان باسشىلار باستى ماسەلە – سيريا داعدارىسى بويىنشا ورتاق بايلامعا كەلە المادى. سول ساپاردان ەكى اپتا وتكەننەن سوڭ ستامبۋلدىڭ گەزي باعىنداعى ايگىلى دەمونستراسيالار باستالدى. ەردوعاننىڭ نارازى جۇرتتى پوليسيا كۇشىمەن باسىپ-جانشۋى بۇكىل الەمنىڭ، سونىڭ ىشىندە اقش-تىڭ جانە باسقا دا باتىس ەلدەرىنىڭ قارسىلىعىن تۋعىزدى. رەفورماشىل بولىپ كورىنىپ، ۇنەمى جىميىپ جۇرەتىن ەردوعاننىڭ بەت-بەينەسى بىردەن وزگەرىپ، ول اۆتوريتار ءارى يسلامشىل كەرىتارتپا باسشىعا اينالىپ شىعا كەلدى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ جۇزبە-جۇز كەزدەسۋ كەزىندەگى سىني پىكىرىن ەلەمەگەن ەردوعان سيريادا پرەزيدەنت باشار اسادقا قارسى كۇشتەردىڭ بارلىعىن، سونىڭ ىشىندە جيھادشىلاردى دا قولداۋ ساياساتىن جالعاستىرا بەردى.
سيريا داۋىن رەتتەۋ، اسادتىڭ تاعدىرى، يم-گە قارسى ارەكەت ەتۋ، سيرياداعى كۇرد توپتارىن تىنىشتاندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى اقش پەن تۇركيا اراسىنداعى ارازدىق كۇشەيە بەردى. 2015 جىلعى 7 ماۋسىمداعى سايلاۋدا ەردوعاننىڭ ادىلەت جانە دامۋ پارتياسى (اكر) كوپشىلىك داۋىس جيناي الماعاننان كەيىن عانا تۇركيا ۇكىمەتى اقش باستاعان كواليسيانىڭ يم-گە قارسى وپەراسيا ۇيىمداستىرۋىنا رۇقسات بەرىپ، ينجيرليك اۋە بازاسىن اشتى.
الايدا، بۇل تاتۋلىق ۇزاققا سوزىلعان جوق. انكارا تۇركيا، اقش جانە ەۋرووداق تەرروريستىك ۇيىم دەپ تانىعان «كۇردىستان جۇمىسشىلار پارتياسىمەن» (ركك) سوعىستى ۇدەتتى. تۇركيانىڭ سيرياداعى كۇردتەر توبى (PYD) مەن ونىڭ اسكەري قاناتىنا (YPG) قاتىستى قاتاڭ ساياساتى وزگەرگەن جوق. ال اقش ولاردى تەررورلىق ۇيىم دەپ ەسەپتەمەيدى، ءتىپتى ولاردى يم-گە قارسى كۇرەس ستراتەگياسىنداعى باستى ويىنشىلار دەپ سانايدى. ەردوعان «جاقسى تەرروريست»، «جامان تەرروريست» دەگەن بولمايدى» دەپ، PYD مەن ركك-نى بولە-جارا قاراماۋدى ۇسىندى. ەردوعان اقش پەن باتىستان قولداۋ كۇتكەن، الايدا اقش تۇركيانىڭ اۋە بازاسىن پايدالانا وتىرىپ، سيرياداعى كۇردتەرگە كومەگىن ءتىپتى ۇلعايتتى.
ەردوعاننىڭ سيرياعا قاتىستى ساياساتىن تۇرىك قوعامى ەشقاشان قولداعان ەمەس. سيرياداعى جاعداي ۋشىعىپ، ميلليونداعان بوسقىن باس ساۋعالاپ، تۇركيا جەرىنە وتكەندە ەردوعان ۇستانىمىنىڭ كەمشىلىگى انىق ءبىلىندى. سوندا دا جەكەمەنشىگى بار، مەملەكەتتىگى بار بارلىق اقپارات قۇرالدارىن باقىلاۋىندا ۇستاعان ەردوعانعا قارسى شىعۋشىلار تابىلمادى. ول تۇركيانىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتان بىرتىندەپ وقشاۋلانىپ كەلە جاتقانىنا كىنالىلەر رەتىندە سيريا پرەزيدەنتى اسادتى، ەگيپەت باسشىسى ءال-سيسيدى، يزرايل پرەمەرى نەتانياحۋدى جانە يراننىڭ يسلام ريەۆوليۋسياسىن قورعاۋ كورپۋسىنىڭ كومانديرى سۇلەيمانيدى ايىپتاپ، حالىقتى وسىعان يلاندىرا ءبىلدى.
تۇركيانىڭ ءوز ىشىندە بيلىكتى تۇتاستاي قولىنا السا دا، ارلى-بەرلى قۇبىلىپ، دەموكراتياعا قارسى ساياسات جۇرگىزگەن، باتىسقا قارسى مالىمدەمەلەر جاساعان ەردوعان باتىس پەن شىعىستاعى وداقتاستارىنان الشاقتاي باستادى. ءتىپتى كارى قۇرلىققا وتەتىن بوسقىندار تاسقىنىن ازايتۋ ءۇشىن ەۋروپا ەلدەرىمەن كەلىسىمگە كەلسە دە، ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى ايتارلىقتاي وسە قويمادى. توڭكەرىس جۇزەگە اسپاي، ەردوعان ورنىنا قايتىپ كەلگەلى باتىس ەلدەرىنىڭ بىردە-بىر باسشىسى انكاراعا ات باسىن بۇرعان جوق. مۇنى تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى دە ءجيى ايتادى.
يم-گە قارسى كۇرەس
انكارانىڭ ىشكى پروبلەمالارى ازداي، يم (ق ر اۋماعىندا قىزمەتىنە تىيىم سالىنعان ۇيىم – رەد.) بىلتىردان بەرى تۇركيا اۋماعىندا تەررورلىق شابۋىلدار جاساي باستادى. توڭكەرىس ارەكەتىنەن ەكى-اق اپتا بۇرىن ستامبۋلداعى اتاتۇرىك اۋەجايىندا جارىلىس بولدى.
15شىلدەدەن سوڭ تۇركيانىڭ ونسىز دا ءالسىز ساياسي جۇيەسى ودان سايىن شاتقاياقتاپ قالدى. توڭكەرىس ارەكەتىنەن بەرى ءبىر اي ءوتتى، ەندى ەردوعاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدايتىن كەزى كەلدى. ەڭ الدىمەن ول دەموكراتيا ينستيتۋتتارىن، وپپوزيسيالىق توپتاردى، بيلىكتەگى تەجەۋ جانە تەڭگەرۋ مەحانيزمدەرىن قيراتۋدى دوعارۋى ءتيىس. ەگەر ول سول اۆتوريتارلىق سۇرلەۋمەن كەتە بەرەتىن بولسا، وندا تۇركيا ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدا كەرى كەتىپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار السىرەپ، ەلدى تۇراقسىزدىق جايلاۋى مۇمكىن.
ەردوعاننىڭ ءساتسىز توڭكەرىس ارەكەتىنەن سوڭ وزىنە قولداۋ كورسەتە قويماعان اقش پەن ەۋرووداققا وكپەلى ەكەنى انىق بايقالادى. مەملەكەتتىك اقپارات قۇرالدارى مەن مينيسترلەردىڭ «بۇل توڭكەرىستىڭ ارتىندا اقش تۇر» دەپ اشىق مالىمدەۋى جانە وسى پىكىردى ءالسىن-السىن قايتالاۋى تۇركيا مەن باتىس اراسىنىڭ وتە قاتتى ۋشىققانىن اڭعارتادى. اقش جانە ەۋرووداقپەن وداقتاس ەلدىڭ امەريكاعا، باتىسقا قارسى ءزىلدى مالىمدەمەلەرى قاشانعا دەيىن جالعاساتىنىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. فەتحۋللا گۇلەننىڭ پەنسيلۆانيادا تۇرۋى وسى تەكەتىرەستىڭ ەڭ ءبىر تۇيتكىلدى تۇسى بولىپ وتىر.
گۇلەندى ەلگە قايتارا الماسا، ەردوعان ۆاشينگتون مەن بريۋسسەلدەن سىرت اينالىپ، ماسكەۋ جانە تەگەرانمەن دوستاسا ما؟ رەسەي مەن يران باتىستىڭ ورنىن الماستىرا الا ما؟ تۇركيا شىنىمەن باتىسپەن اراداعى جۇزدەگەن جىلدىق تىعىز بايلانىستى ءۇزىپ، ناتو-مەن 70 جىلدىق وداقتاستىقتان باس تارتقىسى كەلە مە؟
ءقازىر تەلەارنالار جاڭالىقتارىندا دا، تۇركيانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى شايحانالاردا دا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ جۇرگەندەر كوپ.
(يلحان ءتانيردىڭ ماقالاسى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى).
