سىبايلاس جەمقورلىق كوپتەگەن ەلدەردە ءجيى كەزدەسەتىن ماسەلە.  ونىمەن كۇرەسۋ تۋرالى ءسوز بولعاندا، ءارقاشان ۇكىمەتتىڭ كۇش-جىگەرىن، ياعني top-down دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل – ساتىپ الۋداعى رەيتينگتىك جۇيەلەر، دەكلاراسيالار بويىنشا تالداۋشى جانە زاڭ جوبالارىن سكانەرلەۋ. قازاقستاندا مونەتانىڭ ەكىنشى جاعى، bottom-top جۇيەسى –  ازاماتتىق جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارى تۋرالى وتە سيرەك ايتىلادى.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، بۇل ەكىنشى جارتىسىنسىز جۇيە تولىق جۇمىس ىستەمەيدى.

قازاقستاندا top-down جۇيەسى قالاي جۇمىس ىستەيدى؟

جاقىندا قازاقستاندىق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا تەندەر جەڭىمپازدارى جي الگوريتمىن تاڭداي باستادى. مەحانيزم كەلەسىدەي: رەيتينگ-باللدىق جۇيە 28 بازادان دەرەكتەردى جينايدى، جەتكىزۋشىنىڭ تاجىريبەسىن، سالىق تاريحىن جانە كونكۋرس شارتتارىنا سايكەستىگىن سالىستىرادى. مۇنى قارجى ۆيسە-مينيسترى داۋرەن كەنبەيىل راستادى. ونىڭ پىكىرىنشە، ادامنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارداعى اداممەن بايلانىسى سىبايلاس جەمقورلىققا اكەلۋى مۇمكىن. بۇل ترەكتىڭ ارتىندا قارجى مينيسترلىگى تۇر. ول مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ بۇكىل جۇيەسىن باسقارادى.

شەنەۋنىكتەردىڭ وزدەرى ءۇشىن ەكىنشى ترەك-باقىلاۋ جانە مۇندا ەكى ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندار وينايدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى (انتيكور) –  پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات پەن سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تەرگەۋگە جاۋاپتى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان. 2024 جىلى دەكلارانتتاردىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارىن سالىستىراتىن جانە نەگىزسىز بايىتۋ بەلگىلەرىن ىزدەيتىن رەسەيلىك "پوسەيدون" جۇيەسىن زەرتتەگەن انتيكور بولدى. بۇل قازاقستاندىق جالپىعا بىردەي دەكلاراسيالاۋ جۇيەسىنە ۇقساس لوگيكانى بەيىمدەۋ تۋرالى بولدى.

جاقىن جەردە قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگى (قمق) — پرەزيدەنتتىك مەملەكەتتىك ورگان جۇمىس ىستەيدى، ءبىراق كىرىستەردى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل، ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ جانە تەرگەۋ سياقتى باسقا دا مانداتى بار. رەسمي تۇردە، بۇل ءارتۇرلى مىندەتتەرى بار ەكى ءتۇرلى ۆەدومستۆو — انتيكور شەنەۋنىكتەرگە جانە سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارىنا، قارجىلىق اعىندارعا جانە كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا قارايدى، ءبىراق ەكى قۇرىلىم دا ءبىر ورتالىققا باعىنادى جانە دەرەكتەردى تالداۋدىڭ ۇقساس AI قۇرالدارىنا سۇيەنۋى مۇمكىن.

ءۇشىنشى ترەك – الگوريتمدەر، ولار نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ جوبالارىندا سىبايلاس جەمقورلىق فاكتورلارىن ىزدەيدى، بيۋدجەتتى قىمبات قولمەن ساراپتاماعا ۇنەمدەيدى.

مۇنىڭ ءبارى – كلاسسيكالىق top-down ءتاسىلى: قارجى مينيسترلىگى، انتيكور جانە افم قۇرال جاسايدى، مەملەكەت ونى يەلەنەدى، مەملەكەت ولجالارمەن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن شەشەدى.

جەمقورلىققا قارسى جي جوباسىن جاساۋشى فوردجان، كەبيس جانە ستاركەن زەرتتەۋدى لاتىن امەريكاسىندا وتكىزدى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ مىڭداعان كۇندەلىكتى شىعىن چەكتەرىن فيزيكالىق تۇردە قولمەن تەكسەرە المايتىنىن ايتتى. بۇل ماسەلەنى تەك الگوريتم شەشە الادى.

الەمدىك تاجىريبەدەن مىسال رەتىندە برازيليالىق operation Serenata de Amor جوباسى كەلتىرىلگەن. وندا باعدارلاماشىلار، ەكونوميستەر مەن الەۋمەتتانۋشىلار پارلامەنتشىلەردىڭ شىعىندارىن تالداۋدىڭ اشىق قۇرالىن قۇردى. قازاقستاندا مۇنداي ازاماتتىق جوبالار ازىرگە جوق. تەك قانا مەملەكەتتىك جۇيەلەر بار. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ نەمەسە جۋرناليستەردىڭ مەملەكەتتىك شىعىندارىن بىردەي لوگيكامەن باقىلايتىن تاۋەلسىز open-source جوبالارى تۋرالى ايتا كەتكەن ءجون.

زەرتتەۋلەر ءجي-دىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە فاكتىدەن كەيىن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە الدىن-الا بولجاۋ، دەمەك، الدىن-الا ارەكەت ەتۋ قابىلەتىن راستايدى. بىرنەشە اكادەميالىق جۇمىستار مۇنى ءىس جۇزىندە سىناپ كوردى. برازيليا مەن يتاليادا عالىمدار جەرگىلىكتى بيلىك دەڭگەيىندە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بولجايتىن مودەلدەر جاسادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ تاعى ءبىر توبى ءبىر ۋاقىتتا كىممەن جۇيەلى تۇردە داۋىس بەرەتىنىن تالدادى. بۇل سىبايلاس جەمقورلىققا نەمەسە قارجىلىق سحەمالارعا قاتىساتىن ساياساتكەرلەردى شىعارۋى مۇمكىن. چەحيادا ۇقساس ءتاسىل بيزنەسكە قولدانىلدى: الگوريتم قاي فيرمالاردىڭ ساياساتپەن بايلانىستى ەكەنىن جانە مۇددەلەر قاقتىعىسىن تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجاۋ ءۇشىن كومپانيالاردىڭ داتاسەتىن قۇردى.

باسقا ەلدەردىڭ مىسالى كورسەتكەندەي، AI مودەلدەرى ءارتۇرلى اقپارات جيىنتىعىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرىنە ءتان زاڭدىلىقتاردى تاني الادى. بۇل دەگەنىمىز، پارلامەنتتە داۋىس بەرۋدى، شەنەۋنىكتەرمەن بايلانىستى كومپانيالاردىڭ تىزىلىمدەرىن، جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ شىعىستار تاريحىن تالداۋعا بولادى.

جۇيەدە، ءبىر قاراعاندا، زەرتتەۋشىلەر ماسەلەنى وتە قيسىندى دەپ سانايدى. مەملەكەتتىك سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاساندى ينتەللەكت سىرتقى باقىلاۋشىنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن كۇردەلى جانە مەملەكەتتىڭ وزىنەن باسقا ەشكىمگە ەسەپ بەرمەيدى. ال ازاماتتار، كەرىسىنشە، كوبىنەسە دەرەكتەرگە قول جەتكىزە المايدى جانە تابىلعان بۇزۋشىلىقتى ناقتى ءىس جۇرگىزۋگە جەتكىزۋگە وكىلەتتىگى جوق.

زەرتتەۋشىلەر پارادوكستى اتاپ ءوتتءى –  مەملەكەت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاساندى ينتەللەكتتى نەعۇرلىم كوپ قارجىلاندىرسا جانە باقىلاسا، سوعۇرلىم ول قانداي مودەلدەردى سالۋعا بولاتىنىن شەشەدى جانە bottom-up باستامالارى تاۋەلسىز بولۋى كەرەك باقىلاۋدا بولادى.

وسىلايشا، الەمدىك تاجىريبە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار مەن دەكلاراسيالاردى ماشينادا وقىلاتىن فورماتتا جاريالاۋدى كەڭەس بەرەدى.  تەك سۇرانىس بويىنشا عانا ەمەس؛ تاۋەلسىز ازىرلەۋشىلەر ءۇشىن گرانتتار مەن حاكاتوندار ۇيىمداستىرۋ، وندا جۋرناليستەر مەن ايتيشنيكتەر ءوز قۇرالدارىن مەملەكەتتىك قۇرالدارمەن قاتار قۇرا الادى؛ رەسمي ورگانداردى قۇقىقتىق سالداردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ازاماتتىق جۇيەلەردى ەلەمەۋگە مىندەتتەۋ جانە مەملەكەتتىك سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مودەلدەردىڭ ءتۇسىندىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.