كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قىتايعا جۇمىس ساپارى شەڭبەرىندە قحر ءتوراعاسى سي سزينپينمەن كەزدەسىپ، ءبىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلادى، - دەپ حابارلايدى Qamshy.kz "ەگەمەن قازاقستانعا" سىلتەمە جاساپ.
جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتوراعاسى سي سزينءپيننىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن G-20 («ۇلكەن جيىرمالىق») سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن وسى ەلدىڭ حانچجوۋ قالاسىنا كەلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جۇمىس ساپارى ءساتتى باستالدى. حالقىمىز ءۇشىن قاسيەتتى سانالاتىن جۇما كۇنى بولعان قازاقستان پرەزيدەنتى مەن قحر ءتوراعاسىنىڭ كەزدەسۋى ادەتتەگىدەي دوستىق راۋىشتە ءوتتى. بۇعان دەيىن سان مارتە كەزدەسىپ، ەكى جاققا قاتىستى كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشىپ، ءوزارا سەنىم مەن سەرىكتەستىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ جۇرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ پەن قحر ءتوراعاسى سي سزينپين بۇل جولى دا ىنتىماقتاسا جۇمىس ءىستەپ، اراداعى تاتۋلىقتى ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەكپىن بەردى.
تاراتا ايتار بولساق، كەلىسءسوز بارىسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ، ونىڭ ىشىندە ساۋدا-ەكونوميكا، ينۆەستيسيا، كولىك-ترانزيت، وتىن-ەنەرگەتيكا، سونداي-اق، مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ پەرسپەكتيۆالارىنىڭ كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. بۇدان بولەك، ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى وڭىرلىك جانە حالىقارالىق كۇن ءتارءتىبىن-
دەگى ءبىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ سي سزينپينگە قىتايعا جۇمىس ساپارىمەن كەلۋگە، سونداي-اق G-20 سامميتىنە قاتىسۋعا شاقىرعانى ءۇشىن العىس ايتتى.
– جۇڭگو ۇيىمعا كۇردەلى كەزەڭدە ءتوراعا بولدى. سىزدەر ءازىرلەگەن كۇن ءتارتىبى دامۋدىڭ قازىرگى كەزەڭىندە وتە وزەكءتى. بۇگىندە G-20-نىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە ءمان بەرۋى بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى، – دەدى قازاقستان باسشىسى.
سونىمەن قاتار، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ىنتىماقتاستىق ورنىققان جىلداردا قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىنداعى سەنىمءنىڭ ايتارلىقتاي نىعايا تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىزدىڭ بايلانىسىمىز مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستىڭ ۇلگىسى بولا الادى. ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكءتىڭ ۇلگىلى مودەلىن قۇرىپ، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردىك. قازاقستان مەن قىتايدىڭ ۇكىمەتتەرى قول جەتكەن كەلىسىمدەر قورىتىندىسى بويىنشا العا قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ جۇمىسىمەن بەلسەنە اينالىسۋدا. بيىل ءبىز قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن، ال كەلەسى جىلى ەلدەرىمىز اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن بولامىز، – دەدى ەلباسى.
سي سزينپين ەلىمىزدىڭ جاھاندىق ۇندەسۋگە ەلەۋلى ۇلەءسىن قوسىپ كەلە جاتقانىنا ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ، قازاقستاننىڭ ءوڭىردىڭ جانە بۇكىل الەمنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اتاپ ءوتتى.
– بىلتىر وسى ۋاقىتتا بەيجىڭدە ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىز ءوتىپ، ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا كەزەڭى تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراسياعا قول قويىلعان بولاتىن. ءقازىر بارلىق سالاداعى ەكىجاقتى سەرىكتەستىك قارقىن الىپ كەلەدى، ونىڭ ودان ءارى دامۋى جولىنداعى مىندەتتەر ايقىندالدى. ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ورناعانىنا كەلەسى جىلى 25 جىل تولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ، ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىكتى ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋ قاجەت. سونداي-اق، بىرلەسكەن كۇش-جىگەر ارقىلى ادالدىق، ءوزارا سەنىم، اۋىزبىرشىلىك جانە ءوزارا كومەك رۋحىنداعى قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرا وتىرىپ، ستراتەگيالىق ۇيلەسىمدى، ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتە ءتۇسۋ كەرەك، – دەدى قحر ءتوراعاسى.
تاراپتار الداعى سامميت الەمدىك ەكونوميكانىڭ بۇدان ارعى دامۋ جولدارىن ايقىنداۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ، جاھاندىق ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا قوزعاۋشى كۇشىنە اينالادى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن ءبىلدىردى.
جالپى، قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ساۋاتتى ءارى ساليقالى جۇرگىزىلۋى ەكى جاقتىڭ ءوزارا سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەي كەلەءدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ءساتتەرىنەن باستاپ ەلىمىز قىتايمەن تاتۋ كورشى بولۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقاردى. وسى ماقساتتاعى جۇزەگە اسىرىلعان شارالاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك ماڭىزى زور. بۇل ورايدا، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ، كەلەر ۇرپاقتىڭ قامى ءۇشىن اتقارىلعان وسىناۋ قاجىرلى قىزمەت ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن وياتپاي قويمايدى.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ قىتايعا دەگەن قاتىناسىن تاۋەلءسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق بىردەن ايقىنداپ بەردى. بۇل ءبىز ءۇشىن ءساتتى قادام بولعانىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. وسىلايشا، ەلباسىنىڭ قىتايمەن اراداعى ۇزاق مەرزىمدى تاتۋ كورشىلىك، دوستىق جانە ءوزارا ارىپتەستىك قاتىناستاردى قولداپ، كەڭەيتە ءتۇسۋى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلىن بيىككە كوتەردى.
قازىرگى تاڭدا جۇڭگو قازاقستاندى سەنىمدى سەرىكتەس ەل رەتىندە قاراستىرادى. 1992 جىلدان باستاپ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ورناتىلعان ديپلوماتيالىق بايلانىستاردىڭ، بارىس-كەلىستىڭ ءناتيجەسىندە قول جەتكىزىلگەن تابىستار تۋرالى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. بۇل جەتىستىكتەر ساياسات، ەكونوميكا، مادەني-رۋحاني جانە باسقا دا سالالار بويىنشا انىق بايقالادى. ماسەلەن، ءبىر عانا 2013-2015 جىلدار ارالىعىندا تاراپتار اسا ماڭىزدى 72 قۇجاتقا قول قويىپتى. بۇلاردىڭ ءبىرقاتارى جالپى قۇنى 56،7 ملرد دوللاردى قۇرايتىن كوممەرسيالىق باعىتتاعى قۇجاتتار. سول سياقتى، ۇكىمەتارالىق، پارلامەنتارالىق بايلانىستار دا ءوز جۇيەسىن تاپقان. اسىرەسە، ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتىڭ اۋقىمى وسە ءتۇسۋدە. قىتايدىڭ ستاتيستيكالىق ءمالىمەتىنە سۇيەنە سويلەسەك، 2015 جىلى قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 14،2 ملرد دوللاردى قۇراعان.
ەنەرگەتيكا، اتوم ەنەرگەتيكاسى، ينۆەستيسيا، قارجى، جۇك تاسىمالداۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى، مادەني-رۋحاني سالالار بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار دا جەتكىلىكتى. ماسەلەن، سوڭعى جىلدارى قىتايعا قازاقستان استىعىن جەتكىزۋ كولەمى ارتىپ كەلەدى. ناقتىلاي ايتقاندا، 2013 جىلى جۇڭگوعا ەلىمىزدەن 90،9 مىڭ توننا بيداي جونەلتىلسە، 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 251،1 مىڭ تونناعا كوبەيگەن. ال 2016 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ايلارى ارالىعىندا ەلىمىزدەن قىتايعا 261،6 مىڭ توننا بيداي ەكسپورتتالعان. بۇل ايتىلعان مىسالدار ەكى مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ تەڭ جاعدايدا ءارى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى.
سونىمەن، كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن 4 قۇجاتقا قول قويىلدى. ولار:
– 2004 جىلعى 17 مامىرداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكiمەتi مەن جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكiمەتi اراسىندا قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىعى ءجونiندەگi كوميتەت قۇرۋ تۋرالى كەلiسiمگە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما؛
– «نۇرلى جول» جانە «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باعدارلامالارىن ۇشتاستىرۋ ءجونىندەگى ىنتىماقتاستىق جوسپارى؛
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ساپانى قاداعالاۋ، ينسپەكسيا جانە كارانتين جونىندەگى باس باسقارماسى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنا ەكسپورتتالاتىن جىلقى تۇقىمداس جانۋارلار ءۇشىن قويىلاتىن كارانتين جانە دەنساۋلىعىن قورعاۋ تالاپتارى جونىندەگى حاتتاما؛
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ساپانى قاداعالاۋ، ينسپەكسيا جانە كارانتين باس باسقارماسى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنا ەكسپورتتالاتىن سويا بۇرشاعى پارتيالارىنا قويىلاتىن فيتوسانيتاريالىق تالاپتار جونىندەگى حاتتاما.
ءبىز وسى ارادا «نۇرلى جول» جانە «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باعدارلامالارىن ۇشتاستىرۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق جوسپارىنا قاتىستى مالىمەت بەرە كەتەيىك. قۇجاتقا قازاقستان تاراپىنان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق ءبيشىمبايەۆ، ال جۇڭگو جاعىنان دامۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ ءتوراعاسى سيۋي شاوشي قول قويدى. اتالعان جوسپار ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى، ينفراقۇرىلىم، ينۆەستيسيالار جانە ساۋدا، ونەركاسىپ، كولىك جانە تۋريزم سالالارىنداعى ەكىجاقتى قاتىناستاردى ايتارلىقتاي كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاراپتار اۆتوجولدار سالۋعا جانە قازاقستان اۋماعىنداعى اۆتوجول ينفراقۇرىلىمدارىن جاڭعىرتۋعا، سونداي-اق، قحر – ەۋروپا جانە كەرى باعدار بويىنشا تەمىرجول ماگيسءترالىن سالۋ مەن جاڭعىرتۋعا كاسىپورىنداردىڭ قاتىسۋىن بەلسەندى تۇردە كوتەرمەلەۋگە نيەتتى. ودان باسقا، قۇجات ەكى ەلدىڭ اۋماعىندا، سول سياقتى ءۇشىنشى ەلدەردە لوگيستيكالىق تەرمينالداردى دامىتۋدا كاسىپورىندارعا قولداۋ كورسەتۋدى كوزدەيدى، ال ءۇشىنشى ەلدەر قازاقستان مەن قىتايدىڭ ەكسپورتتىق-يمپورتتىق الەۋەتىن ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى.
سونىمەن بىرگە، جوسپار بويىنشا تاراپتار اۋەجايلارعا ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى قۇرىپ، اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا، اقپارات الماسۋ ءۇشىن بىرلەسىپ الاڭدار قالىپتاستىرۋعا جانە ەكى ەلدەگى اۋە كومپانيالارىنىڭ بيزنەس جۇرگىزۋى ءۇشىن قولايلى ورتا جاساۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋعا نيەت ءبىلدىردى. ونىڭ ۇستىنە، اتالعان قۇجات ساۋدا سالاسىن كەڭەيتۋدى، ساۋدا قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋدى، ساۋدا اۋقىمىن ۇلعايتۋدى، سونداي-اق، ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىندا جوعارى تەحنولوگيالى ونىمدەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى.
قول قويىلعان جوسپار شەڭبەرىندە، قازاقستان مەن جۇڭگو يندۋستريانىڭ جاڭا بۋىن بيوتەحنولوگياسى، ەنەرگيانىڭ جاڭا كوزدەرى جانە جاڭا ماتەريالدار سياقتى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا نيەتتى. ەكى مەملەكەت ينجينيرينگ تەحنيكاسى مەن اۆتوموبيل ونەركاسىبىن ءوندىرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق اۋقىمىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق، قۇجات تۋريزم مەن كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى سالاسىنداعى ينفراقۇرىلىمدى سالۋ اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي، الداعى 4-5 قىركۇيەك كۇندەرى قىتايدىڭ حانچجوۋ قالاسىندا G-20-نىڭ سامءميتى وتەدى. وعان 27 مەملەكەتتەن باسشىلار مەن بۇۇ، دسۇ باستاعان ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جەتەكشىلەرى قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. قازىرگى تاڭدا حانچجوۋ قالاسى شەتەلدىك قۇرمەتتى قوناقتاردى قارسى الۋ ۇستىندە.
نەگىزىنەن، G-20 ءسامميتى بۇعان دەيىن 10 رەت ۇيىمداستىرىلعان. مىنە، ەندى «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» 11ء-شى ءسامميتى ۇيىمنىڭ 2015-2016 جىلدارداعى ءتوراعاسى سانالاتىن جۇڭگو جەرىندە وتپەك.
G-20 ءسامميتى وتەتىن حالىقارالىق «ەكسپو» ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى 8 ايدا اياقتالىپتى. اۋماعى 15 مىڭ شارشى مەتردى الىپ جاتقان عيمارات انادايدان كوز تارتادى.
جۇڭگو جاعىنىڭ وسىناۋ القالى جيىندى وتكىزۋگە بارىنشا دايىندالعانى انىق بايقالادى. بۇعان ءبىز حانچجوۋ قالاسىن ارالاپ، قاراپايىم تۇرعىندارمەن اۋدارماشى ارقىلى تىلدەسكەنىمىزدە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. شاھاردىڭ قاراپايىم حالقىنا دەيىن G-20 جيىنىن ناسيحاتتاۋدا. 4 مىڭداي ستۋدەنتتەن قۇرالعان ەرىكتىلەر توبى جيىندى ۇيىمداستىرۋعا بەلسەندى تۇردە كومەكتەسۋدە. ولار ءسامميتتىڭ تابىستى اياقتالاتىنىنا، ونىڭ ءوز ەلدەرىنىڭ بولاشاعىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنىنە سەنىممەن قارايدى.
اينالانىڭ بارلىعى «G20-CHINA-2016» جازۋى بەينەلەنگەن دۇنيەلەرگە تولى. قوعامدىق كولىكتەرگە، كورنەكى جەرلەرگە، ءتىپتى، تۇرعىنداردىڭ كيىمدەرىنە دەيىن اتالعان بەلگى جاپسىرىلعان.
قىتايدىڭ كونە شاھارلارىنىڭ ءبىرى، چجەسزيان پروۆينسياسىنىڭ ورتالىعى 8 ميلليون تۇرعىنى بار، بۇگىندە الەم كوز تىگىپ وتىرعان حانچجوۋ قالاسىندا ءتارتىپ بارىنشا كۇشەيتىلگەن. ۆيزالىق ءتارءتىپ وزگەرىپ، سونىڭ سالدارىنان مۇندا قىدىرىپ كەلەتىندەر سانى ازايعان كورىنەدى. كولىك قوزعالىسى ءبىرشاما شەكتەلگەن. جۇك كولىكتەرى قالاعا سامميت بىتكەنگە دەيىن كىرگىزىلمەيدى. ءبىراز دۇكەندەر مەن مەيرامحانالار جابىلعان. 1 ميلليونداي تۇرعىن ۋاقىتشا باسقا جاققا كوشىرىلىپتى. ال جاڭا وقۋ ماۋسىمىنىڭ باستالۋ مەرزىمى 7 قىركۇيەككە شەگەرىلگەن. بۇل جاعدايلاردىڭ بارلىعى حالىققا قولايسىزدىق الىپ كەلگەنىمەن، ولار الەمدىك دەڭگەيدەگى جيىننىڭ ماڭىزىن ۇعىپ، تۇسىنىستىكپەن قاراۋدا.
جولدىباي بازار، «ەگەمەن قازاقستان» – حانچجوۋدان (جۇڭگو)
