التىنشى شاقىرىلىمنىڭ ەكىنشى سەسسياسىنا بىلەك سىبانا كىرىسكەن ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى وسى اپتادا العاشقى ۇكىمەت ساعاتىنا قاتىستى. وندا ەكونوميكالىق ءوسىم مەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى ماڭىزدى ماسەلە تالقىلاندى. جيىندا ق ر ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشiمبايەۆ «نۇرلى جولدىڭ» جەتىستىگىن ايتىپ بەردى، - دەپ جازادى Qamshy.kz Turkystan.kz.
ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ اق-قاراسىن انىقتاعىسى كەلگەن 36 دەپۋتات الدىن الا تىزىمگە جازىلىپ، ءمينيستردى ءۇش جارىم ساعات سۇراقتىڭ استىنا الدى. قۋاندىق بيشiمبايەۆتىڭ بايانداماسىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ تەتىگى سانالاتىن ءبىرقاتار سالالاردىڭ بۇگىنگى احۋالى تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى دە قوزالدى. جاقىندا اقوردادا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ق ر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ارنالعان «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ونىڭ اياسىندا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى تارتقاننان كەيىن قازاقستاندىقتارعا 10 سوتىق جەر بەرۋ قاراستىرىلعان. اتالعان باعدارلاماعا قازىرگى يپوتەكالىق جانە تۇرعىن ءۇي جيناق تەتىكتەرى ەنگىزىلەتىن بولادى. پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ، «نۇرلى جەر» بويىنشا يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردى قايتارۋ تەتىگى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قابىلداناتىندىعىن ايتقان-دى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا 350 مىڭنان استام ادام تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇر. ال باسپانا سالۋ ءۇشىن جەر العىسى كەلەتىندەردىڭ سانى ميلليونعا جەتتى. ۇكىمەت ساعاتىندا دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ كەرەكتىگىن ايتقان. ماجىلىسمەننىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتىك باعدارلاما وپەراتورلارى قاراجاتتى تەڭ بولە بىلمەگەندىكتەن الاڭداۋعا نەگىز بار. ماسەلەن «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق تۇرعىن ءۇي-جيناق جۇيەسى ارقىلى 30 ملرد تەڭگە الىپ، بىلتىر جوسپارلانعان 2 مىڭ پاتەردىڭ ورنىنا 3700-دەن استام باسپانا وتكىزگەن. ال ۇلتتىق قوردان بۇدان 4 ەسە كوپ، ياعني 115 ملرد تەڭگە بولىنگەن «بايتەرەك» حولدينگى قاراجاتتى تولىق كولەمدە يگەرمەگەن.
ايتا كەتەرلىگى، «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا 100 مىڭ جەر تەلىمى بەرىلەدى. بۇل رەتتە اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى ناقتى ءۇش باعىتتا ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. بىرىنشىدەن، يپوتەكا ارقىلى جاڭا باسپانانى ساتىپ الۋ شارالارىنا باسىمدىق بەرىلمەك. ەكىنشىدەن، ءتۇرعىنۇي جيناق جۇيەسى بويىنشا حالىقتى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسى جالعاسا بەرەدى. وسىنىڭ اياسىندا الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان ازاماتتار ءۇشىن ايماقتىق تۇرعىن ءۇي قورلارىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ۇشىنشىدەن، جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلماق. باعدارلاما اياسىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن بەرىلگەن جەر تەلىمدەرىنە دە ينجەنەرلىك جەلىلەر تارتۋ قاراستىرىلعان.
̶ ينجەنەرلىك جەلىلەر تارتىپ، جەكەمەنشىك تۇرعىن ءۇي سالاسىن دامىتۋ وسى سالانىڭ باستى باعىتى بولماق. وسى جۇمىسقا قوسىمشا ينۆەستيسيا تارتۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماقتى ازايتا الامىز. سوندىقتان بۇل باعىتتار جاڭا باعدارلامادا كورىنىس تاباتىن بولادى، ̶ دەدى ق.بيشىمبايەۆ. ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا، «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ بارلىق ءۇش باعىتى بويىنشا ينفراقۇرىلىمدى بارىنشا دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. 2015-2016 جىلدارى وسى ماقساتقا 151،8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. سونىڭ ارقاسىندا 2016-2017 جىلدارى 101 مىڭعا جۋىق جاڭا جەر تەلىمدەرىنىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمى دايىن بولماق. بۇدان بولەك، وسى ۋاقىتقا دەيىن بەرىلگەن 57،4 مىڭ جەرگە ينجەنەرلىك جەلىلەر تارتىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قوسىمشا 43،5 مىڭ جاڭا  جەر تەلىمىن دايىنداۋعا مۇمكىندىك بار. 2017 جىلى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ شارالارىنا تاعى 84 ملرد تەڭگە جۇمسالادى، ̶  دەيدى قۋاندىق بيشiمبايەۆ.
ءوز سوزىندە نۇرتاي سابيليانوۆ ەلدى مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق شەشىلمەگەنىن ايتتى. ونىڭ ەسەبىنشە، كەي وڭىرلەردە سۋمەن جابدىقتاۋ نەبارى 20 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ول ازداي، جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ 40 پايىزىنىڭ مۇلدەم توزىعى جەتكەن. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءقازىر قۇنى 100 ملرد تەڭگەنىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جوبالارى دايىن. بۇل ماقساتقا بيىل 640 ميلليون تەڭگە بولىنسە، كەلەر جىلعا شامامەن 20 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر.
ۇلتتىق قور قاتاڭ قاداعالاۋدا

ۇكىمەت ساعاتىندا كوپشىلىك نازارىن اۋدارعان ماسەلە  ̶  قازاقستاننىڭ بەرە­شەگى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترi قۋاندىق بيشiمبايەۆ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتiك بورىشى 10،9 ترلن تەڭگەگە جەتكەنىن جانە ونىڭ بۇدان ءارى ءوسۋiنە جول بەرمەيتىنىن ايتتى. ايتا كەتەرلىگى، 2008 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 2،2 ملرد دوللاردى قۇراعان. سوڭعى ءتورت جىلدا قارىز 8 ەسەگە وسكەن. ءتىپتى بۇل مەديسينا جانە ءبىلىم سالاسىنا بولىنەتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىندارىنان دا كوپ. بۇل تۋرالى پارلامەنت ماجىلىسىندە دەپۋتات امانجان جامالوۆ مالىمدەدى.
̶  مەملەكەتتىك قارىزدىڭ بىردەن ارتىپ كەتۋى بيۋدجەتكە قىسىم كورسەتەدى. اسىرەسە، بۇل ۇلتىق قور قارجىسىنا ايتارلىقتاي ءقاۋىپ توندىرەدى. مىسالى، ۇلتتىق بانك مۇناي باعاسى 35-30-25-20 دوللار بولعان جاعدايداعى ەكونوميكانى دامىتۋ تۋرالى سەنارييدى دايىندادى. ال وسىنى ەسكەرەتىن بولساق جانە دوللار 360 تەڭگەنى قۇراسا، قور قارجىسى بار بولعانى بەس جىلعا جەتەدى، – دەدى ماجىلىسمەن. قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك جانە مەملەكەت تىكەلەي كەپىل بولاتىن قارىز 32  ميلليارد دوللاردان اسادى. بۇل سومانى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا اينالدىرعاندا 11 تريلليون تەڭگە. ونىڭ ۇستىنە الداعى ءۇش جىلدا بيۋدجەتكە تابىس تەك تەڭگەمەن تۇسەدى دەپ جوسپارلانۋدا. ال ۇكىمەت حالىقارالىق بانكتەردەن العان قارىزدى دوللارمەن قايتارۋى كەرەك. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمبيەۆ بۇنى كەڭ كولەمدە ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
̶  ءقازىر شىنىمەن قارىز دەڭگەيى وسكەن، ءبىراق بۇل مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كەتكەن شىعىن مەن كىرىستىڭ تومەندەۋى ەسەبىنەن ارتىپ وتىر. ۇەم الدىنا مەملەكەتتiك بورىشتىڭ ءوسۋiنە جول بەرمەۋ مiندەتiن قويادى. بۇگiنگi كۇنi قازاقستاننىڭ مەملەكەتتiك بورىشى الەمنiڭ باسقا ەلدەرiمەن سالىستىرعاندا تومەن دەڭگەيدە. 2016 جىلدىڭ 1 شiلدەسىندەگi جاعداي بويىنشا جيىنتىق مەملەكەتتiك بورىش 10،9 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل – 2016 جىلعى جIو-گە شاققاندا 24،6 پايىز، ونىڭ iشiندە iشكi بورىش جIو-گە شاققاندا 13،5 پايىز جانە سىرتقى بورىش جIو-گە شاققاندا 11،1 پايىز، ̶  دەدى ول. ونىڭ ايتۋىنشا، 2017-2019 جىلدارى مەملەكەتتiك بورىشتى قولايلى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشiن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعىن 2017 جىلى 1،2 پايىزعا، 2019 جىلعا قاراي 1،0 پايىزعا دەيiن تومەندەتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل رەتتە مينيسترلىك ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن باسقارۋدىڭ جاڭا كونسەپسياسىن دايىنداۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. اتالعان كونسەپسيانى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتاپ، ۇكىمەت قاراۋىنا ۇسىنۋ جوسپارلانىپ وتىر.
مەملەكەت قارىزىن قايتارۋ ماقسا­تىندا 2018 جىلدان باستاپ ۇلتتىق قوردان تارتىلاتىن قارجى قىسقارتىلماق. قازىناداعى قاراجاتتى ۇنەمدەۋگە كوشۋدىڭ ءمانى تىكەلەي مۇناي باعاسىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر.
̶  مۇناي باعاسى تومەندەپ تۇرعاندا كەلەشەك ۇرپاق ءۇشiن ۇلتتىق قوردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بiزدiڭ نەگiزگi بولجامىمىز بويىنشا ۇلتتىق قوردان ءبولiنەتiن ترانسفەرتتەردiڭ جىل سايىنعى كولەمi ءتۇسiمدەردi 2017 جىلى 1،4 ترلن تەڭگەگە جانە 2018-2019 جىلدارى 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرادى. ناتيجەسiندە، ۇلتتىق قور اكتيۆتەرiنiڭ كولەمiن 2015 جىلعى 63،4 ملرد دوللاردان 2019 جىلى 50،7 ملرد دوللارعا دەيiن قىسقارتۋعا الىپ كەلۋi مۇمكiن. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق قوردان قوسىمشا قاراجات تارتىلمايدى. الدىمەن 2018 جىلدان باستاپ قارجى قىسقارا باستايدى. بiز ەكونوميكانىڭ جەكە ينۆەستيسيالار مەن كاسiپكەرلiكتi دامىتۋعا نەگiزدەلگەن iشكi مۇمكiندiكتەرiن پايدالانامىز، ̶ دەيدi مينيستر.
العا باسقان اۋىلشارۋاشىلىعى

2016 جىلدىڭ سەگىز ايىندا قازاقستاندا ءجىو ءوسىمى 0،3%-دى قۇراعان. ق ر ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، 2016 جىلدىڭ العاشقى 5 ايىندا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تومەندەۋىنەن كەيىن، ماۋسىم ايىنان باستاپ، ەكونوميكانىڭ وڭ ءوسىمى تىركەلدى. اعىمداعى جىلعى 8 ايدىڭ ناتيجەسى بويىنشا ءجىو ءوسىمى 0،3%-دى قۇراپ وتىر. مينيستر بۇل ءوسىم ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ داعدارىسقا قارسى شارالارى، «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنعان ءىس-شارالاردىڭ ارقاسى ەكەندىگىن ايتتى. ق.بيشىمبايەۆ اتاپ كورسەتكەنىندەي، ءوسىم قارقىنىنىڭ باياۋلىعىنا قاراماستان، قازاقستانداعى اxۋال سەرىكتەس-مەملەكەتتەرگە قارا­عان­دا جاقسىراق. اسىرەسە، ەلدىڭ كوسە­گەسىن كوگەرتىپ وتىرعان سالا  ̶  اۋىل­شارۋاشىلىعى. قازاقستاندا اۋىل­شا­رۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمى 4،9 پايىزعا ۇلعايعان. ق ر ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا، وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا ءوسىم كورسەتكىشى 12 پايىزدى قۇراسا، ال مال شارۋاشىلىعىندا بۇل كورسەتكىش 2،3 پايىزعا ارتقان. بۇل سالاعا تارتىلعان  ينۆەستيسيا كولەمى دە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا  6،1 ملرد تەڭگەدەن 12،7 ملرد تەڭگەگە وسكەن. ۆەدومستۆونىڭ اقپاراتىنشا، نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيسيالاردىڭ جالپى كولەمى 4،3 ترلن تەڭگەنى، ونىڭ ىشىندە ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن استامىن – 1،5 ترلن تەڭگەنى مەملەكەتتىك ينۆەستيسيالار مەن ۇلتتىق حولدينگتەر قاراجاتى قۇرادى. تىكەلەي شەتەل ينۆەستيسيالارىنىڭ اعىنى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا بەس ەسە  ̶ 5،7 ملرد اقش دوللارعا دەيىن ۇلعايعانى تاعى بار. ەكونوميكالىق ءوسۋ كوبىنە شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلار ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلۋدە.
̶  اعىمداعى جىلعى 8 ايدىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوسۋى 0،7 پايىزدى قۇرادى. مەتاللۋرگيا ونىمدەرى (8،3 پايىزعا)، تاماق ونىمدەرى (3،8 پايىزعا)، مۇناي وڭدەۋ (0،6 پايىزعا)، پلاستماسسا (2،4 پايىزعا)، سونداي-اق فارماسيانىڭ (2،5 پايىزعا) ءوندىرىسى ءوستى. سونىمەن قاتار، ەكسپورت قۇرىلىمىندا دا شيكىزات ەمەس تاۋارلار ۇلەسى ۇلعايعان. وڭدەلۋى جوعارى ونىمدەردىڭ ەكسپورتى ءوستى. تاماق ونەركاسىبى  حيميالىق تىڭايتقىشتار  توقىما ماتەريالدارىن ءوندىرۋ، دايىن مەتالل بۇيىمدار ءوندىرۋ ءوستى، – دەدى ول.
مينيستر كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك، وڭىرلىك بولىنىستە ونەركاسىپتىڭ ءوسۋى 9 وڭىردە جانە تومەندەۋى 7 وڭىردە بايقالىپ وتىر. ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ ەداۋىر ءوسۋى وڭتۇستىك قازاقستان(4 جارىم پايىز)، اقمولا (4،2 پايىز) جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا (4،1 پايىز) بايقالادى. ال مۇناي ءوندىرۋدىڭ قىسقارۋى ەسەبىنەن قىزىلوردا (10،6 پايىز) جانە ماڭعىستاۋ (3،9 پايىز) وبلىستارىندا، تەمىر (16،3 پايىز) جانە قۇرامىندا التىنى بار رۋدالاردى ءوندىرۋدىڭ ازايۋى ەسەبىنەن قوستاناي وبلىسىندا (4،1 پايىز) ونەركاسىپتىڭ ەداۋىر تومەندەگەنى بايقالادى.

ەركەجان جۇماتاي