|
قازاق ءتىلى |
شالا قازاقتىڭ ءتىلى |
قازاق ءتىلى |
شالا قازاقتىڭ ءتىلى |
|
كىم سەن بە مەن بە ءسىز بە ءبىز بە ۇيلەندىڭ بە سويلەي مە تۇسە مە كەلە مە جۇرە مە ويناماي – اق قويايىق اۋرۋشاڭ اۋرۋشاڭداۋ بۇرىن اقشا اۋدارۋ زالالسىزداندىرۋ زالالى شەگىرۋ، ازايتۋ قالماي قالمادى بولۋى كەرەك جىلتىڭداپ مىندەت قىلما مىندەت قىلىپ بولعان بولعان كەلگەن ايتقان توقتاڭىزشى سول سول عوي ساعان ايتاتىن ءسوزىم بار ۇيرەت ۇيرەتىڭىزشى سالاۋاتتى ءوتىپ بارا جاتىرسىز قاراپ تۇرعانىم عوي ايتقانىم عوي سۇراعانىم عوي ويناعانىم عوي تەز جەتتىم (ماشينامەن) بوس كەلەمىن قاتەلەستى اۋىل بورالداي اۋىلى ىقشام اۋدان «ۆودنيك» ىقشام اۋدانى قالا رەنجىتكەن جوق پا
ىشەتىن سۋسىن جوق پا جەرلەس تۋىسقان تولىق ادام جەرلەس، قالىڭ جاقسى ما تۋىسقان قالىڭ جاقسى ما باسىمدى قاتىرما
قاۋىن – قاربىز جارمەڭكەسى اعايىندى باتىرلار الداما الداپ كەتتى بىردەڭە كەرەك پە
شۋ شىقتى ول ءبىر اۋرە ءۇستازسىز با، ءمۇعالىمسىز بە سۋدىڭ اعىنى ءومىر اعىسى اعىن بيىلعى جىلعى كۇن ءوتىپ بارادى سولاي بەرىڭىز
|
كىم؟ سەن با؟ مەن با؟ سىز با؟ ءبىز با؟ ۇيلەندىڭ با؟ سويلەيدى ما؟ تۇسەدى ما كەلەدى ما جۇرەدى ما ويناماق قوياق اۋىرشاق اۋىرشاقتاۋ بۇرىندارى اقشا اۋدارىمى زارارسىزداندىرۋ زارارى شەگەرىم قاماي قامادى بوۋ كەرەك جىلتيىپ مىندەت قىما مىندەت قىپ بوعان بوعاندى كەگەن، كەگەندى ايتقاندى توقتاپ جىبەرىڭىز سو سو عو سەن دە اڭگىمە بار ۇيرەتسەي، ۇيرەتكىن ۇيرەتكىزىڭىزشى سالاماتتى ءوتىپ بار اتسىز دا قاراپ اتقانىم دا ايتىپ اتقانىم دا سۇراپ اتقانىم دا ويناپ اتقانىم دا تاپيت ەتتىم پاراجنياك كەل اتىرىم كوسياكقا ەنىپ اتىر كەنت بورالداي كەنتى كەنت «ۆودنيك» كەنتى كەنت وبيجايت ەتىپ اتقان جوق پا؟ سۋشنياك جوق پا؟ زەما براتان شكاپ زەما قالايسىن براتان قالايسىن مازگانى كامپاستيروۆايت ەتپەسەي قاربىز فەستيۆالى اعايىندى پاتريوتتار قۇلاققا لاپشانى ىلمە قۇلاققا تەۋىپ كەتتى پروبلەما كەرەك بوپ اتىر ما؟ حايۆاي بوپ اتىر ول ءبىر كانيتەل يا قازاقوۆەدپىن سۋدىڭ اعىمى ءومىر اعىمى اعىم بيىلعى اعىمداعى كۇن ءوتىپ بار اتىر سولاي ۇرا بەرىڭىز |
ۇساقتاپ بەرىڭىز جاقسى جازىپتى جاقسى ىستەيدى ءما ماڭدايى شاشلىق سۇراپ وتىرعان بارا جاتىرسىڭ كىرە بەرەيىك پە ءشاي ىشەيىك پە ءشاي ىشەيىك جۇرەيىك كورەيىك ايتايىق ءبىرىنشىسى مە ەكىنشىسى مە ءۇشىنشىسى مە ءتورتىنشىسى مە ءبىر مە ەكى مە ءۇش پە ءتورت پە بەس پە تانىدىڭ با ۇقتىڭ با ءتۇسىندىڭ بە قۇلايسىڭ قالماسىن ىشكىزۋ ىشكىز ىشكىزە مە ارتقا قاراي ءجۇر تەلەديدار كورسەتپەيدى بىزدىكى بىزدەن بىزگە جولدان وتىرعان تۇرەگەلىپ تۇرەگەل وتكىزەسىز بە (وتكىزەسىڭ بە) دايىنداپ قوياسىز با (قوياسىڭ با) جاتتىعاسىز با (جاتتىعاسىڭ با) المايسىز با (المايسىڭ با) بالدىزىڭمىن دەيدى قايىن اعاڭمىن دەيدى ءقادىرلى ءقادىرلى اعايىن الىپ كەتتىم
ۇيرەنىپ الدىم
ول كەزدە كەتىپ قالعانمىن تەڭگەمەن بولا ما وزىمە ءوزىم كۇلەمىن تاۋسىلدى
كەلەتىن شىعار بول بولشى ال الا سال مەنىڭ داپتەرىم سەنىڭ ءۇيىڭ جيىرما بىرىندە بولمايدى بالاسى كورىپ قويىپ جىلاپ جاتىر
جەتىم |
مايدالاپ ۇرا بەرىڭىز جىندى جازىپتى جىندى ىستەيدى ما ماڭلايى شاشليك سۇراپ اتقان بار اتسىڭ كىرە بىرەك پە؟ ءشاي ىشەك پە؟ ءشاي ىشەك جۇرەلىك كورەلىك ايتالىق ءبىرىنشىسى ما؟ ەكىنشىسى ما؟ ءۇشىنشىسى ما؟ ءتورتىنشىسى ما؟ ءبىر ما؟ ەكى ما؟ ءۇش پا؟ ءتورت پا؟ بەس پا؟ تانىدىن با؟ ۇقتىن با؟ ءتۇسىندىن با؟ قۇلايسىن قاماسىن ءىشتىرۋ ءىشتىر ىشتىرە ما؟ ارتقا قاراپ جۇرسەي قۋالاپ تۇر بىزدەردىكى بىزدەردىكىلەردەن بىزدەرگە جولدا وتىرعان تۇرەگەپ تۇرەگە وتكىزەسىڭىز با؟ قوياسىڭىز با؟ جاتتىعاسىڭىز با؟ المايسىڭىز با؟ بالدىزىڭ بوپ اتىر قايىن اعاڭ بوپ اتىر قادىرمەندى قادىرمەندى اعايىن الىپ كەتكەنسىڭ عوي (وزىنە ايتىپ تۇر) ۇيرەنىپ العانسىڭ ع وي (ءوزىن ايتادى) كەتىپ قالعانسىڭ عوي بولادى ما ءوزىم وزىمە كۇلىپ اتىرمىن تاۋسىلىپ ءبىتىپ قالىپ اتىر كەلتىن شىعار بوش بوشى اشى الا ساشى مەن داپتەرىم سەن ءۇيىڭ جيىرما ءبىرى بومايدى بالاسىنا كورىنىپ قاپ جىلاپ اتىر
ەتىم
|
جوعارىداعى سوزدىكتى وكي وتىرىپ تىلگە كاتىستى كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى.
ءى. شالا قازاكتاردىڭ تىلىندە قازاك ءتىلىنىڭ دىبىس ۇندەستىگى تولىك جويىلعان.ساكتالمايدى: ءۇش پە- ۇش پا،تۇسىندىڭدەر مە-تۇسىندىڭدەر ما، ەرتەڭ بە - ەرتەن با ،كىر مە- كىر ما، سەن بە-سەن با، ءسىز بە ء-سىز با، كەتتىك پە-كەتتىك پا، ت .6
2. قازاق تىلىندەگى سوزدەردىڭ كوپشىلىگىن ۇمىتقان. تىلدەرىندە جوق. ¥مىتىلعان سوزدەردىڭ ورىنىنا باسقا ماعىنا بەرەتىن سوزدەردى قويىپ ايتادى. سوندىقتان كوپتەگەن سوزدەردى شاتاستىرىپ العان.
اعاش - تال، جۇمىرتقا ءتۇقىم،قاپ(مەشوك)-قالتا، ۇل – بالا، بالدىزىم - قايىنىم ت.ب. وسىنىڭ الدىنداعى ماقالادا جازعانىمىزداي، تال- كوپ اعاشتىڭ ءبىر عانا ءتۇرى. ونىڭ ءوزىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. بۇتالاردى دا(شەڭگەل،كاراعان،توبىلعى)تال دەپ ايتا بەرەدى. ءتىپتى ءجيى ايتىلاتىن سوزدەردىڭ ءوزىن تىلدەرىنەن شىعارىپ العان. ءبىر ۇيدە ەكى بالا بار بولسا (ءبىر ۇل ، ءبىر قىز)، ولاردى ءبىر بالا ، ءبىر قىز دەيدى. نەگە ؟ سەبەبى “¥ل” دەگەن ءسوزدى تىلدەرىنەن شىعارىپ العان. ¥مىتقان.“¥ل” دەگەن ءسوزدىڭ ورىنىنا “بالا” دەگەن ءسوزدى قويىپ ايتادى. قىز بالا-بالا ەمەس سياقتى .بالدىزىن-قايىنىم دەپ ايتۋلارى دا سوندىقتان.
3. كەيبىر ۇمىتىلعان سوزدەردىڭ ورىنىنا وزبەكشە سوزدەردى پايدالانادى: سولەم-سالام(وزبەكشە)،سالەمەت پە - سالامات پا؛ سالەمەتسىز بە-سالاماتسىز با، اسسالاۋماعالەيكۇم - اسسالامالەيكۋم؛ و يەردە؛ ءبۇ يەردە؛ گامام؛ و ياقتا، ءبۇ ياقتا ت.ب.
4. سول سيااقتى وزدەرى ويدان شىعارىپ،وزدەرىنىڭ اراسىندا قالىپتاستىرىپ العان سوزدەر دە ۇشىراسادى.بىزگە تۇسىنىكسىز بولعانىمەن ءوز ارا ايتا بەرەدى:
الدىڭعى كۇنى-كەشەن ارعى كۇنى،بۇراندا-بۇرالشا،اۋرۋشاڭ- اۋىرشاق،جانىشتاۋ(جالپايتۋ)- -مايدانداۋ، بىرتىندەپ (ءبىر — بىرلەپ) -بىرىندەپ ت.ب.
5. وسى ويدان شىعارىلعان سوزدەردىڭ اراسىندا وزبەك تىلىندەگى سوزدەردەن وزدەرىنە بەيىمدەپ جاساپ العان سوزدەر دە بايقالادى:
6. قاراپ تۇرىم-قاراپ تۇرىڭ (وزبەكشە)، جەپ وتىرىم-جەپ وتىرىڭ، كورىپ تۇرىم-كورىپ تۇرىڭ، نە دەيسىن-نە دەيسەن، قالايسىن-كالايسەن (قانداقسەن) ت.ب.
دۇرىسى: قاراپ تۇرمىن.جەپ وتىرمىن، كورىپ تۇرمىن،نە دەيسىڭ، قالايسىڭ.
7. سوزدەردىڭ ارىپتەرىن ءتۇسىرىپ ايتۋ،كەرەكسىز جالعاۋلار جالعاپ ايتۋ، كەرىسىنشە جالعاۋى بار سوزدەردى جالعاۋسىز ايتۋ، بەلگىلى ءبىر ارىپتەرىن وزگەرتىپ ايتۋ دا كوپ كەزدەسەدى.
ا. ارىپتەرى ءتۇسىپ قالعان سوزدەر:
كەل اتىر، بار اتىر، كەل اماي، بار اماي، ءجۇر اماي،جاتىن (جاتاتىن)، سومەن، مەمەن، سەمەن، قايتان(قايتادان)، باعاننان(باعانادان) ت.ب.
ب. كەرەكسىز جالعاۋلار جالعانعان سوزدەر: باردىمشى (باردىم)، كەلدىمشى (كەلدىم)، ايتتىمشى (ايتتىم)، بولعاندى (بولعان)، كەلگەندى (كەلگەن)، ءبارعانتۇعىن (بارعان)، كەلگەنتۇعىن (كەلگەن)، بار ما نە(بار ما)، كەلدى ما نە (كەلدى مە)، بەس پا نە (بەس پە) ت.ب.
ۆ. جالعاۋلارى ءتۇسىپ قالعان سوزدەر :
سەن ءۇيىڭ(سەنىڭ ءۇيىڭ)،مەن ءۇيىم(مەنىڭ ءۇيىم)،بالاڭ داپتەرى(بالاڭنىڭ داپتەرى)،مەن اۋىلىم(مەنىڭ اۋىلىم)،ءوزىڭ بالاڭ(ءوزىڭنىڭ بالاڭ)،قاراسۋ موست بار ما؟(قاراسۋدىڭ كوپىرىنەن تۇسەتىندەر بار ما؟).
گ. ارىپتەرى وزگەرىپ كەتكەن سوزدەر:
سەڭكى(سەنىكى)،مەڭكى(مەنىكى)،ماعام(ماعان)، انادار(انالار)، ءبۇدار(بۇلار)، مىنادار(مىنالار)،
ۇردىق(ۇرلىق)ت.ب.
شالا قازاقتاردىڭ قازاق تىلىندەگى سوزدەردى دۇرىس ايتپاي تۇرعانى، سويلەسىپ تۇرعان كەزدە بىردەن بايقالادى.
8.تىلدەرىندە سوزدىك قورى قالماعاندىقتان، سويلەمنىڭ اياعىندا كەلەتىن ءار ءتۇرلى ەتىستىك سوزدەردى ءبىر عانا تۇسىنىكسىز سوزبەن «اتىر» نەمەسە «اتىپتى»دەپ ايتا بەرەدى:
كۇن شىقتى-شىعىپ اتىر(اتىپتى)، كۇن باتتى-باتىپ اتىر(اتىپتى)، تاماعىم اۋىرىپ تۇر-اۋىرىپ اتىر(اتىپتى).
ءوزىنىڭ انا ءتىلىن جاقسى بىلەتىن ادام، ەشقاشان «كۇن شىعىپ جاتىر»، «تاماعىم اۋىرىپ جاتىر» دەپ ايتپايدى. ەندى وسى شالا قازاقتاردىڭ ءتىلى قازاقتىڭ دۇرىس ءتىلىن بۇزدى. ءوزىمىز دە سولاردىڭ تىلىندە سويلەپ سولاردىڭ تىلىندەگى سوزدەرمەن جازا باستادىق. شالا قازاقتاردىڭ تىلىندەگى كەيبىر سوزدەر،تىلىمىزدەگى بار سوزدەردى ىعىستىرىپ شىعارا باستادى. كوپتەگەن سوزدەر وسى ءتىل بۇزىلعان ايماقتاردا،جويىلماسا دا،قولدانىستان شىعىپ كەتتى.
ادامداردىڭ كوپشىلىگى بۇرىنعىداي «سالەمەتسىز بە؟»دەپ قازاقشا امانداسپايدى، «سالاماتسىز با؟» دەپ وزبەكشە امانداسادى. «اسسالاۋماعالايكۇم» دەپ «ع» ءارپىن قويىپ ايتپايدى، «اسسالامالايكۋم» دەپ وزبەكشە ايتادى.
باستالۋى، كورسەتىلۋى، ءتۇسىرىلۋى، شەگەرىلۋى، تارالۋى، ساقتالۋى دەگەن سوزدەر سيرەك جازىلاتىن بولدى. كەز كەلگەن كىتاپتى، گازەت-جۋرنالدى الىپ قاراساڭىز باسىلىمى، تارالىمى، كورسەتىلىمى، ساقتالىمى، شەگەرىلىمى دەپ جازۋلى تۇرادى. ەگەر سوزدەردىڭ بۇزىلۋى وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا، بۇعان توقتاۋ سالىنباسا تىلىمىزدەن ايىرىلاتىنىمىز انىق. كۇننىڭ بۇلتتانعانىن-بۇلتتانىمى، اشىلعانىن-اشىلىمى، جاۋعانىن-جاۋىلىمى، تاماق ءپىسىرۋدى-پىسىرىلىمى، ءشايدىڭ قايناۋىن-قايناتىلىمى، قوسۋ-قوسىلىم، سىزۋ-سىزىلىم، ازايتۋ-ازايتىلىم، كوبەيتۋ-كوبەيتىلىم، جازۋ-جازىلىم دەپ ايتاتىن، جازاتىن كۇندەرگە جاقىنداپ كەلەمىز. ءتىلىن جوعالتىپ العان ادامداردىڭ ءتىلىن «ديالەكتى» دەپ ايتۋعا، ونى وڭتۇستىكتىڭ ديالەكتىسى، سولتۇستىكتىڭ ديالەكتىسى دەپ وقۋلىقتارعا ەنگىزۋگە بولمايدى. «ديالەكتى» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىنىڭ ماعىناسىن دۇرىس ءبىلۋ كەرەك. «ديالەكتى» دەگەن سوز-ەكى قازاقتىڭ ءبىر ءسوزدى بىرەۋىنىڭ دۇرىس (سونىمەن)، ەكىنشىسىنىڭ بۇزىپ ايتۋى(سومەن) ەمەس.تىلىمىزدەگى بار سوزدەردى، ابدەن قالىپتاسقان سوزدەردى تىلىمىزدە جوق سوزدەرمەن الماستىرۋ جاقسىلىققا اپارمايدى. (يەسى-ەگەسى،يە بول-ەگە بول، يەلىك ەتۋ-ەگەلىك ەتۋ ت. ب.)
اۋدارما سوزدەردىڭ دۇرىس اۋدارىلماي جازىلۋى دا (كىتاپتاردا،كوشەدەگى جارنامالاردا)، سونى جازعان ادامداردىڭ تىلدەرىندە سوزدىك قورىنىڭ جوقتىعىنان، قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس ۇندەستىگىن بىلمەۋىنەن. تىلدەرى سوزدىك قورعا باي بولماعاندىقتان، دۇرىس بالاما سوزدەرىن تابا المايدى، نە قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس ۇندەستىگىنە سالىپ جازا المايدى. قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس ۇندەستىگىنە سالىپ ايتۋ ارقىلى، اۋدارماي –اق تىلىمىزگە قانشاما سوزدەردى ەنگىزدىك. باتىڭكە،ءتوپلي، سومكە، پويىز، شوپىر، شەمىشكە، بەدىرە،زاۋىت، تاۋار، ت.ب. ورىس تىلىندە ايتىلاتىن «ودين راز» ، «دۆا رازا» دەگەن سوزدەردىڭ ءوزىن «ءبىر رەز،ەكى رەز» دەپ قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس ۇندەستىگىنە سالىپ ، قازاق تىلىنە ەنگىزدىك. ۆەدرونى-بەدىرە(شەلەك)، سەمەچكانى-شەمىشكە(شاكىلدەۋىك) دەگەننەن ۇتىلعان جوقپىز. كەرىسىنشە تىلىمىزدەگى بار سوزدەرگە (شەلەك، شاكىلدەۋىك) قوسىمشا بالاما سوزدەر ەنگىزدىك. ءتىلىمىزدى بايىتتىق، ءجاڭا سوزدەرمەن تولىقتىردىق. ال قازاق ءتىلىنىڭ كازىرگى جاعدايى مۇلدە باسقاشا. ەندى ءتىلىمىزدى بايىتقاندى قويىپ، تىلىمىزدەگى بار سوزدەردى جوعالتا باستادىق. بار سوزدەردى جوق سوزدەرمەن (تۇسىنىكسىز سوزدەرمەن)، وزبەكشە، ورىسشا سوزدەرمەن ايتۋ، جازۋ ارقىلى ءتىلىمىزدى بۇزا باستادىق. ءتىلدى بۇزىپ سويلەۋ-ونى اياققا تاپتاۋ دەگەن ءسوز، تاپتاۋ دەگەن - جويۋ دەگەن ءسوز.
ەركىن ومار
الماتى قالاسى
