«بۇگىندە جەمقورلىقپەن كۇرەس كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە اينالدى. قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا كەزدەسەتىن بۇل ارەكەت قىلمىس ەكەنى ايدان انىق. اسىرەسە،  مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمدارىنداعى  لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردىڭ وزدەرىنە تاپسىرىلعان قىزمەت  مۇمكىندىكتەرىن جەكە باستىڭ پايداسى مەن  مۇددەسى  ءۇشىن پايدالانۋى – ءقاۋىپتى. جالپى، جەمقورلىق بۇرىن بولعان با، الەم ەلدەرى ونىمەن قالاي كۇرەسەدى؟ وسى تۋرالى جازساڭىزدار ەكەن» دەپ حات جولداپتى ايشا ەسىمدى وقىرمانىمىز. وسىعان بايلانىستى ق ر مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگىنىڭ باس ساراپشىسى داۋرەن دۇيسەبايەۆتىڭ پىكىرىن بەرگەندى ءجون كوردىك.
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن ءقاۋىپ
تاريحقا كوز جۇگىرتەتىن بولساق، يراك جەرىندە ىرگەسى قالانعان ەجەلگى لاگاش دەپ اتالاتىن مەملەكەتتە ۋرۋكاگينا ەسىمدى پاتشا بولعان. ول شەندىلەردىڭ جەمقورلىققا بوي الدىرۋىن ايىپتاعان ەڭ العاشقى پاتشا رەتىندە ەسەپتەلەدى. ۋرۋكاگينا قىزمەتىن تەرىس پايدالانعان لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردى ۇنەمى باقىلاپ، سىناپ وتىرعان. ءتىپتى، حالىقتى ءتۇرلى جولمەن قورقىتىپ، پارا دامەتىپ كەلگەندەردى جازاعا دا تارتقان. ياعني، مەملەكەتتە پاراقورلىقتى ازايتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋ پروسەسىنە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن.
جالپى، قارت تاريحتا جەمقورلىققا بوي الدىرعانداردى ءتۇرلى جازاعا تارتۋ، پاراقورلىقتى توقتاتۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى قولدانىلعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر كوپ.
ماسەلەن، يۆان گروزنىي حVI عاسىردىڭ ورتاسىندا پاراقورلىققا تىيىم سالعان. وسى «دەرتكە» شال­دىققانداردى ءولىم جازاسىنا كەسۋدى بۇيىرعان. كورشى مەملەكەت قىتايدا دا پاراقورلار ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ وتىرعان. جازانىڭ بۇل قاتاڭ ءتۇرىن ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
1787 جىلى قابىلدانعان اقش كونستيتۋسياسىنا سايكەس، سىبايلاس جەمقورلىق پرەزيدەنتكە سەنىمسىزدىك جاريالانۋعا سەبەپ بولاتىن ەكى قىلمىستىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
سينگاپۋردە سىبايلاستىق جوق
XX عاسىردا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ جاڭا مودەلىن ەنگىزگەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – سينگاپۋر. ماسەلەن، 1965 جىلى تاۋەلسىزدىگىن العان سينگاپۋردە پاراقورلىق ءورشىپ تۇرعان. كەز كەلگەن ماسەلە پارا بەرۋ ارقىلى عانا شەشىلىپ وتىرعان. مىنە، وسىنىڭ بارلىعىنا اتالعان ەلدى بىرنەشە جىل باسقارعان لي كۋان يۋ نۇكتە قويدى. ول ەلدە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋدىڭ جوسپارىن ازىرلەپ، ونى ءىس جۇزىندە ۇتىمدى پايدالانا ءبىلدى. ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭداردى قاتاڭداتتى. سوتتىق جۇيەنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جو­عارىلاتتى. شەنەۋنىكتەردىڭ جال­ا­-
قىلارىن ءوسىردى جانە ولاردىڭ ىس-ارەكەتتەرى رەگلامەنتتەلدى. سىبايلاس جەمقورلىقتى تەرگەۋ بويىنشا دەربەس بيۋرو قۇرىلدى. باستىسى، شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ەسىك اشىپ، ولاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن ءتۇرلى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويدى. اتالعان تىنىمسىز جۇمىستار كوپ ۇزاماي ءوزىنىڭ ناتيجەسىن بەردى. ءقازىر سينگاپۋر الەمنىڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ ۇزدىك وندىعىنا كىرەدى.
سونىمەن قاتار، سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى كۇرەستى دانيا، شۆەسيا، كانادا، فينليانديا، نورۆەگيا، يسلانديا، جاپونيا، گەرمانيا، يزرايل سىندى مەملەكەتتەر تابىستى جۇرگىزىپ كەلەدى. ولار سىبايلاس جەمقورلىقتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن ءقاۋىپ دەپ ەسەپتەيدى.
ماسەلەن، 1995 جىلى ۇلىبريتانيادا نولان كوميسسياسى جەمقورلىقتىڭ الدىن الاتىن 7 قاعيدانى قابىلداعان. ولار: رياسىزدىق. ساتىلماستىق. ادىلدىك. ەسەپتىلىك. اشىقتىق. اردى، ابىرويدى ساقتاۋشىلىق. باسشىلىق. مىنە، وسى قاعيدالار ارقىلى بۇگىنگى تاڭدا ۇلىبريتانيانىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەتتەرى ءوزىنىڭ جەمىسىن بەرە باستاعان.
قازاقستان قالاي كۇرەسەدى؟
ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەتتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن انىقتايتىن «سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس تۋرالى» زاڭىن قابىلدادى. جىلدار ءوتتى، اتالعان ماسەلەگە دەگەن تالاپتار كۇشەيە ءتۇستى. ناتيجەسىندە اتالعان زاڭناما الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ زامان تالابىنا سايكەستەندىرىلگەن تاجىريبەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ قايتا جاڭعىرتىلدى. وسىلايشا، اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» جاڭا زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار، سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ قىلمىستىق-قۇقىقتىق شارالارى بويىنشا قۇزىرەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگىنىڭ جانىنان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ۇلتتىق بيۋروسى قۇرىلدى.
جاڭا زاڭنامادا سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سۋبەك­ءتى­لەرىنىڭ شەڭبەرى ارتىپ وتىر. ياعني، ۋاكىلەتتى ورگاننان بولەك وعان كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور، قوعامدىق بىرلەستىكتەر جانە باسقا دا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار جاتقىزىلعان.
وعان قوسا، زاڭمەن جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ جاڭا مەحانيزمدەرى ەنگىزىلۋدە.
جالپى، جەمقورلىق قايدان تۋادى؟ ول ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستان باستالادى. قوعامدا ءومىر ءسۇرۋدىڭ زاڭدى جولدارى ساقتالسا، ياعني زاڭدار باسشىلىققا الىنسا، جەمقورلىق بولمايدى.
«سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدا «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدى ءوز قۇزىرەتى شەگىندە بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار، ۇيىمدار، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى مەن لاۋازىمدى ادامدار جۇرگىزۋگە مىندەتتى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلىپ قويىلعان. زاڭنىڭ وسى جانە باسقا دا تالاپتارى ساقتالاتىن بولسا، ازا­ماتتاردىڭ زاڭعا دەگەن قۇرمەتى مەي­لىنشە ارتا تۇسسە، وندا جەمقور­لىقتىڭ اۋىزدىقتالاتىنى ءسوزسىز.
گۇلميرا ايماعانبەت، "استانا اقشامى"