1ء-ىنشى جەلتوقساندا ۇلكەن ەكرانعا تابيعي اپاتتىڭ ءبىرى "جەر سىلكىنىسى" جايلى فيلم جارىققا شىعادى. فيلم ارمەنيادا 1988 جىلى 7ء-ىنشى جەلتوقساندا ورىن العان قورقىنىشتى وقيعا جەلىسىندە تۇسىرىلگەن. وسى اپاتتىڭ سالدارىنان سپيتاك، لەنيناكان، كيروۆاكان، ستەپاناۆان قالالارى جانە تاعى 300-دەن استام ەلدى مەكەندەر زارداپ شەگىپ، جەرمەن-جەكسەن بولعان. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا، 25 000-نان استام ادام قازا تاۋىپ، 19 000 تۇرعىن مۇگەدەك بولىپ، ال 514 000 ادام باسپاناسىز قالعان. بۇل اپات الەم حالىقتارىنىڭ جاعاسىن ۇستاتىپ، سونداي-اق بارلىق ۇلت وكىلدەرىن بىرىكتىردى.
ەكرانعا دايىندالعان ادەبي شىعارمانىڭ ۇزاقتىعى 4 جىلعا سوزىلدى. بۇل فيلمدەگى دەرەكتەر قۇجاتتامالىق حرونيكالار مەن تاريحتار جانە دە ءدال سول جەر سىلكىنىسىن ءوز كوزىمەن كورگەن كۋاگەرلەر: دارىگەرلەر جانە تجم قىزمەتكەرلەرى، ۇيىندىلەردى تازارتۋ شارالارى بريگاداسىنىڭ جەتەكشىلەرى، ءۇيىندى ارسىنان ءتىرى قالعان جانداردىڭ اڭگىمەلەرى نەگىزىندە تۇسىرىلگەن.
ارمەنيادا ورىن العان قاسىرەتتىڭ كۋاگەرلەرىنىڭ ءبىرى Halyk Bank باسقارما ءتورايىمى. وسىعان بايلانىستى ءۇمۋت شاياحمەتوۆا "كازاحستانسكايا پراۆدا" تىلشىلەرىمەن سول مەزەتتەگى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. ول ءوز ەركىمەن رۋدن قۇتقارۋ جاساعىنىڭ قاتارىندا بولىپ، لەنيناكان قالاسىن ۇيىندىلەردەن تازارتۋ شارالارىنا قاتىسقان.
***
ماسكەۋدەن كوپ ۇزاماي-اق ستانسيالاردىڭ بىرىندە پويىزدا جاسىرىنعان ستۋدەنتتەردى كەنەتتەن تاۋىپ الادى. ەكەۋى قازاق جانە ەكەۋى ارميان ۇلت وكىلدەرى، ەريەۆانعا باعىت العان پويىزعا ءمىنىپ الىپ، ودان ارى لەنيناكانعا جەتۋدى ماقسات ەتكەن. ولار 1988 جىلى جەلتوقساندا بولعان جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن ءۇيىندىنىڭ استىندا قالىپ، قالا تۇرعىندارى قايعىدان قان جۇتىپ جاتقاندىعىن ەستىپ، ادامدارعا قول ۇشىن بەرۋگە اتتانعاندار بولاتىن.
لۋمۋمبا پ. اتىنداعى حالىقتار دوستاستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنەن ەرىكتىلەردى جيناۋ جۇمىستارى باستالىپ، ءجۇز ۇل بالادان جاساقتالعان توپ قۇرالدى. ال قىز بالالاردى قۇتقاۋشىلار قاتارىنا قوسپادى. ءبىراق، سول كەزدەردە كەي ءبىر نازىك جاندار بۇل قويىلعان تالاپ، شەكتەۋگە كونبەي، قۇتقارۋشىلار قاتارىنا قوسىلۋعا تالپىنىپ جاتتى.
- ليلي ەرالييەۆامەن جانە ەكى ارميان قۇربى قىزدارىممەن قۇتقارۋشىلاردى پويىزعا شىعارىپ سالىپ جاتقاندار كەيىپ تانىتىپ، پويىز ىشىنە ءالدى ءبىر كۋپەگە كىرىپ كەتتىك – دەپ، Halyk Bank باسقارما ءتورايىمى ءۇمۋت شاياحمەتتوۆا ەسىنە الدى. بۇل ايتقىسىز قاسىرەت بىزدەر ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الىپ جۇرگەن ساتتە ورىن العان بولاتىن. ەسىمدە، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس عيماراتىندا بارشامىزدى جيناپ ايتقان بولاتىن، بىزدەردىڭ جاڭالىقتان ەستىپ جۇرگەنىمىز، ول وندا بولىپ جاتقان جاعدايدىڭ بارلىعى ەمەس دەپ. وسىدان كەيىن اپات بولعان جەردەگى ۇيىندىلەردى تازارتۋعا قۇتقارۋشىلار جاساعىن جيناۋدى باستاعان ۋاقىتتا قىز بالالاردى قۇتقارۋشىلار قاتارىنا قوسپاي قويدى. ءبىراق بىزدەردى، 19-جاستاعىلاردى توقتاتا قويمادى.
ءار ۇرپاقتىڭ، مۇمكىن، وزىنە قاتىستى قيىنشىلىقتارى بار شىعار. ءدال سونداي ساتتەردە كەي بىرەۋلەر «بۇنىڭ ماعان قاتىسى جوق»، دەيتىن بولسا، ءبىرى جاي عانا قول ۇشىن بەرەدى. بۇنداي ادامداردى قالاعانىڭىزشا اتاساڭىز بولادى – اقىلسىز، رومانتيكتەر، ەسەرسوقتار. ءبىراق ءدال وسىلار الەمدى وزگەرتەدى.
- مەن بالالىق شاعىمدا ەرلىككە، تاباندىلىققا وسى ءتارىزدى قاسيەتتەرگە قۇمار بولاتىنمىن، - دەپ مويىندادى ءۇمۋت بولاتحان قىزى. باستاپقىدا ۆالەنتينا تەرەشكوۆادان كەيىنگى ەكىنشى ايەل-عارىشكەر بولامىن دەپ ارمانداعانمىن. ءبىراق عارىش الەمىنە سۆەتلانا ساۆيسكايا اتتانعاننان سوڭ، مەنىڭ ارمانىمنىڭ ءمانىسى قالمادى. ودان كەيىن مەن ويلادىم: ەگەر سوعىس بولاتىن بولسام وندا مەن پارتيزاندار قاتارىنا قوسىلار ەدىم دەپ. مۇمكىن مەن سوۆەت ادەبيەتتىن كوپ وقىعان شىعارمىن...
ءقازىر، جىلدار وتكەن سوڭ، جاسالعان باتىل قىلىقتارعا قاراپ، سول كەزەڭدەگى جالىنداعان جاستاردىڭ مىقتىلىعى مەن سول ۇرپاقتىڭ تاربيەلىگىن بايقايسىڭ.
- قۇتقارۋشىلار توبىنىڭ مۇشەلەرى ول جاقتا ءتىپتى سونشالىقتى قايعىنىڭ بار ەكەندىگىن بولجاعاندا ەمەس. ءبىز لەنيناكانعا كىردىك: اينالادا قيراعان ۇيلەر، ۇيلەردىڭ تەك الدىڭعى نەمەسە ارتقى قاقماڭدايلارى عانا قالعان، ولاردىڭ ارعى جاقتارىندا مولالار، مولالار جانە دە مولالار ءتىپتى ءۇيىلىپ قالعان... جانتۇرشىگەرلىك جاعداي، - دەپ سول مەزەتتەگى سەزىنگەن سەزىمدى ەسىنە الىپ ايتا وتىردى. ستۋدەنتتەر ارناپ اسكەري شاتىرلاردى تىگىپ بەردى. ارمەنياداعى سول كەزدەگى اۋا-رايى دا وتە سۋىق بولدى. كۇنى – ءتۇنى ەتىكپەن عانا ءجۇرىپ، قانداي جىلى نارسە بولسا سونى ۇستىمىزگە جامىلىپ ۇيىقتاي سالاتىنبىز. ءبىراق، ءبىر جاعىنان سۋىق بولعانى دا ءساتتى بولدى – ەگەر كۇن جىلى بولعاندا جۇقپالى اۋرۋلاردان قۇتىلۋ مۇمكىن بولماس ەدى. بىرگە كەلگەن ۇل بالالار تاڭ اتپاستان ۇيىندىلەردى اقتارىپ، مەرت بولعانداردى ىزدەۋگە كەتەدى، ال بىزدەر ولارعا تاماقتارىن ازىرلەپ وتىرامىز. ەسىمدە قالعان ەڭ قورقىنىشتىسى – مەكتەپ عيماراتى: قاڭقاسى قۇلاماعانمەن ءىشى تولعان ءۇيىندى. سول ۇيىندىگە قۇلاعان قابىرعانى ءبىزدىڭ ۇلدار كوتەرگەندە استىندا تولىقتاي ءبىرىنشى سىنىپ بۇلدىرشىندەردىڭ مەرت بولعانىن كوردىك...
ءدال وسىنداي جاعدايدىڭ ءوزىن ەسكە ءتۇسىرۋدىڭ ءوزى وتە اۋىر – ونىڭ ۇستىنە مەرت بولعان تۋعان-تۋىستارىن تاۋىپ الىپ، بوزداعان جانداردى كورىپ، ولار جايلى ايتۋدىڭ ءوزى قيىندىق تۋعىزادى ەكەن. ايتۋىنشا، ءبىرىنشى كۇنى كەلە سالىپ بىردەن سۇمدىق جاعدايدى كورگەندە كەي قاتارىمىزداعى قۇتقارۋشىلار ءۇش كۇن بويى سويلەي الماي جۇرگەندەر بولعان. بۇل قايعىلى وقيعا قۇتقارۋ شارالارىنا بارعانداردىڭ جانىنا سىزاق سالعانىمەن، ءومىر قۇندىلىقتارىن باعالاۋعا تۇسىنىك بەردى.
20 جىل وتكەن سوڭ لەنيكادادا كومەك كورسەتكەنى ءۇشىن ارمەنيا ۇكىمەتى ءۇمۋت شاياحمەتوۆاعا العىسىن، ماقتاۋىن تارتۋ ەتتى. ءبىراق بۇل تاريح جايلى بىلەتىندەر ءالى كەزگە دەيىن از عانا.
ونىڭ ايتۋىنشا، مىنەزى جانە تاربيەنىڭ بارلىعى اتا-انانىڭ قالىپتاستىرعان جانە انانىڭ اق سۇتىمەن دارىعانى دەپ تۇسىنەدى.
- مەنىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىما اتا-انامنىڭ ۇلكەن ۇلەسى بار، - دەپ اتاپ ءوتتى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اكەم – بولاتحان كۋلجانۋلى تايجان، كاسىپقوي ديپلومات. مەن ۇيدە قىزداردىڭ ۇلكەنىمىن جانە اكەم ماعان ۇلكەن سەنىم ءبىلدىردى. مەن ءوزىمىز تۇراتىن اۋلانىڭ جانە سىنىبىمدا ءاردايىم كوشباسشى بولاتىنمىن. كوپ جاعداي دا ۇل بالالارمەن كوپ وينايتىنمىن جانە سوتقار بولاتىنمىن. كوپشىلىگى مەنىڭ وزات وقۋشى ەكەنىمدى ەستىپ تاڭعالاتىن. اكەم مەنى ماسكەۋگە بارىپ وقيسىڭ دەپ ۋاجدەمەلەيتىن. ءبىزدىڭ جانۇيامىز وسۋگە تالپىنۋعا جانە ءاردايىم ءبىرىنشى بولۋعا تالپىنىپ تۇراتىن.
ءۋمۋتتىڭ اتا-اناسى ديپلومات بولاتىن، سوندىقتان وعان ەرتە باستان وزدىگىنشە بولۋعا تۋرا كەلدى. ولار شەتەلدەرگە اتتانعان ۋاقىتتا، ونى جاقىندارىنىڭ نەمەسە دوستارىنىڭ جانۇياسىندا قالدىرۋعا تۋرا كەلگەن. كىشكەنتاي عانا قىز ەرتە باستان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جانە ءوز ءوزىن ۇستاي ءبىلۋدىڭ نە ەكەنىن تۇسىنە ءبىلدى. ەندى ول تەك وزىنە عانا ءۇمىت ارتتى. ۋمۋت ەسەيگەن ۋاقىتتا، ول اتا-اناسىمەن بىرگە ءجۇرىپ ەلشىلىكتەردەگى مەكتەپتەردە ءبىلىم الىپ ءجۇردى.
- مەن ءارتۇرلى جانۇيالاردى، ءارتۇرلى مادەنيەتتەردى كورىپ ءوستىم،- دەپ ايتىپ ءوتتى. بۇل مەنىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىما اسەرىن بەردى. ونىمەن قوسا مەن وزدىگىممەن ءوسىپ، قانداي جاعداي بولماسا دا كەز كەلگەن ۋاقىتتا بالالارىمدى اسىراۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىم.
شاياحمەتوۆانىڭ بيازىلىعى، قاتتىلىعى ىسكەر جۇمىسقا، ءىرى كومپانيا جەتەكشىلەرى مىنەزىنە ساي كەلەدى.
- اكەم ماعان جۇيەلىكتى، ويدى تالداۋدى ۇيرەتتى. ەگەر كىتاپ وقىپ وتىرسا، ول ءاردايىم ءبىر نارسەنى بەلگىلەپ جانە ورنالاسقان جولاعىن سىزىپ كورسەتىپ وتىراتىن. ول مەنىمەن كوپتەگەن ۋاقىتىن وتكىزىپ، ءار تۇرعىداعى كوزقاراسپەن تالداۋ ارقىلى نەمەسە باسقا دا ءبىر حالىقارالىق جاعدايلاردى مىسالعا كەلتىرۋ ارقىلى ۇيرەتەتىن. انام – قۋاتتى، قايراتتى بولاتىن. ول كىسى ماسكەۋ جەڭىل ونەركاسىپ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان، ينجەنەر. وتە ادەمى، اشىق، مىنەزى جايساڭ، ايەل ادامعا كەرەكتى اقىلى بار، جاقسى بايبىشە، جان-تانىمەن بالالارىن سۇيەتىن انا. مەنىڭشە، مەن ءارقايسىسىنىڭ تەك جاقسى جەرلەرىن وزىمە قامتىدىم دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ۋنيۆەرسيتەتتە ول جوعارىلاتىلعان شاكىرتاقىعا وقىعان. التى جىل بويى جاتاقحانا تۇرعان.
- ماعان ءومىردىڭ بەرگەن سىيى بولار ءسىرا، سەبەبى، مەن ءار ەلدىڭ ءتۇرلى مادەنيەتىمەن، ءتۇرلى تىلدەرمەن جانە ولاردىڭ تاريحتارىمەن كەزىكتىم. ستۋدەنتتىك ءومىر – بۇل ادامدى دەربەستىككە ءاربىر جاساعان ارەكەتتەرگە جاۋاپتى بولۋدى ۇيرەتەدى.
3ء-ىنشى كۋرستا ول تۇرمىسقا شىقتى. مۇمكىنشىلى بولعان ساتتەن باستاپ ولار كىشكەنتاي ۇلىمەن امەريكاعا اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋگە كەتتى. ودان كەيىن بىرگە مۆا-عا تاپسىردى. وزىنە جات ەلدە تۇرۋدىڭ ءوزى تاعى دا ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرى بولدى.
- وتە قيىن بولدى – ءبىز كەز كەلگەن زاتقا ۇنەمدەيتىنبىز، - دەپ ەسىنە الدى شاياحمەتوۆا. اتا-انامىز كومەكتەسپەيتىن، جولداسىم جانارماي بەكەتىندە قوسىمشا ەڭبەك ەتىپ كۇنىنە 5 دوللار الاتىن. ال دەمالىس كۇندەرى تاۋلىگىنە 10 ساعات جۇمىس ىستەدى. ونىڭ تاپقان تابىسى تەك ءبىر اپتالىق ازىققا عانا جەتەتىن. امەريكا مەنىڭ ومىرگە دەگەن كوزقارسىمدى قاتتى وزگەرتتى. اقش-قا دەيىن مەن ءومىرىمدى ءبىر عانا كەيىپتە جوسپارلاعان ەدىم، ءبىراق نارىق مۇلدەم باسقا نارسە جانە وعان بەيىمدەلۋ قاجەت بولىپ شىقتى. ەگەر ءبىز جاڭا جۇيەگە بەيىمدەلىپ ۇلگەرسەك ءومىر سۇرەمىز، ال ەگەر ولاي بولماسا وندا قاجەتسىز بولىپ قالاتىنىمىزدى تۇسىندىك.
1996 جىلى ەلگە ورالعان ساتتە جاڭا ماسەلەلەر كۇتىپ تۇردى – بارلىعى تاپشىلىقتا بولدى. تۇرمىستىق قيىندىقتار بولدى - بىردە جارىق نەمەسە بىردە گاز بولمايتىن.
- ءبىراق بىزدەر بۇل ۋاقىتتى مۇمكىندىكتەر ءساتى دەپ ەسەپتەدىك: جاڭا ەكونوميكا ىرگەسى قالاندى، بارلىعى وزگەردى، دەپ سانايدى. جانە بىزدەر – جاڭا تالاپ جانە بىلىمىمىزبەن – ەلىمىزگە قاجەت بولدىق. مەن ABN AMRO بانككە قىزمەت اتقارۋعا باردىم، جولداسىم مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاستى.
وعان ءاردايىم جاقسى ادامدارمەن جۇزدەسۋ جاعىنان جولى بولدى. گوللاندتىق ABN AMRO-دا مىقتى شەتەلدىك مەنەدجمەنت بولدى، ول قازاقستاندىق مامانداردى قابىلداۋعا كوپ ەڭبەگى سىڭگەن. ولاردىڭ قۇرامىندا بۇگىنگى تاڭدا تانىمال قارجىگەرلەر تيمۋر يساتايەۆ، ماگجان اۋەزوۆ، الينا الدامبەرگەن كىرگەن. ABN AMRO توبىندا ول جۇمىستاعى مانسابىن تەز قۇردى، 28 جاسىندا زەينەتاقى اكتيۆتەرى بويىنشا باسقارما كومپانياسىن باسقاردى.
ءوزىنىڭ تولىق بىلىكتىلىگىمەن بولىسۋگە Halyk Bank كورپوراتيۆتىك سەكتورىن دامىتۋعا كەلگەن ساتتەن باستاپ مۇمكىنشىلىگى بولدى. ءوزىنىڭ ءتيىمدى بانكير ەكەنىن كورسەتە وتىرىپ، شاياحمەتوۆا 2009 جىلى باسقارما ءتورايىمى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل ۇسىنىستى قابىلداۋ ارقىلى ونى وسى ۋاقىتقا دەيىن باسقارعان گريگوريي مارچەنكومەن سالىستىراتىنىن ءتۇسىندى. سول كەزدەگى ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ بولعانىنا قاراپ ول جاسىرماي-اق باستاپقىدا ءسال قورىققانىن ايتىپ ءوتتى.
- مەن تولىقتاي تاۋەكەلدى ەسكەرەتىن اداممىن. ەگەر ماقسات قويساڭ، وعان جەتەتىندەي ەڭبەك ەتۋ كەرەك. باستىسى بارلىعىن وزىڭنەن باستاۋ كەرەك. سوندىقتان، مەن وزىمە جانە قىزمەتكەرلەرىمە بىردەي تالاپ قويامىن. بانك باسشىسى رەتىندە ەڭ العاشقى باسپاسوز-ماجىلىسىنە بارا جاتقان ءساتىم ءالى ەسىمدە. مەنى حاريزمالىق تىلگە شەشەن جەتەكشى گريگوريي الەكساندروۆيچپەن تەڭەيدى دەپ كەلەمىن، جانە سالىستىرعان دۇنيەنىڭ بارلىعى مەنى تومەن جاعىنان كورسەتەدى دەپ ويلادىم.
وتكەن جەتى جىلدىڭ ناتيجەلەرىنە، وزگەرگەن جەتىستىكتەرگە قاراپ شاياحمەتوۆا توبىنىڭ نارىققا دۇرىس قادام باسقانىن دالەلدەيدى. قازىرگى تاڭدا حالىق قازاقستانداعى ەڭ تابىستى بانك جانە وسى كورسەتكىشتەرىمەن تمد ەلدەرىنىڭ كوشباسشىسى. ەندى وزىنە سەنىمدى شىنشىل جانە سۇحباتقا اشىق شاياحمەتوۆانىڭ قاتىسۋىمەن وتەتەتىن مەرەكەلەرگە باسپا ءسوز وكىلدەرى دە ۇلكەن ىنتىزارلىقپەن بارادى. ونىڭ كوپشىلىك الدىنداعى سۇحباتى كوپ جاعدايدا جاڭعىرىپ جاتادى، بۇل دەگەنىمىز ۋمۋت شاياحمەتوۆا كوپتەگەن سۇراقتارعا تەك ءوزىنىڭ ويىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي، شىنشىل كوزقاراستاعى ويىن بىلدىرۋدەن قورىقپايدى.
ءوزىنىڭ تىعىز جۇمىس كەستەسىنە قاراماستان قوعامدىق جۇمىستارعا دا ۋاقىت تابادى: الماتى ىسكەر ايەلدەر كەڭەسىمەن جۇمىسىن بايلانىستىرادى، قازاقستان كوركەم گيمناستيكا فەدەراسياسىنا باسشىلىق ەتەدى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ قارجى سەكتورى پرەزيديۋمىنىڭ كوميتەتىن باسقارادى، حالىقارالىق UnionPay International وڭىرلىك كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ 2016 جىلعى ماۋسىمىندا سايلاندى. UnionPay International وڭىرىنە شىعىس ەۋروپا، ورتالىق ازيا، رەسەي جانە كاۆكاز جاتادى. وسىلاردىڭ بارلىعىنا قالاي ۋاقىت تابادى – ۇلكەن كولەمدەگى اقشا تاسقىنىن قالاي باسقارادى، كوپتەگەن مەكەمەلەردە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ، ولاردىڭ دامۋ جانە ساياسي ستراتەگيالارىن باسقارۋ، تىلشىلەرمەن سۇحباتتاسا ءجۇرىپ، وتە جاقسى كورىنۋ ونىڭ قولىنان قالاي كەلەدى؟
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇرىنعىداي ءوزىنىڭ ارىپتەستەرىنىڭ قوداۋىمەن، ۇستازدارىنىڭ ونىڭ ىشىندە ديرەكتورلار كەڭەسىن باسقاراتىن الەكساندر پاۆلوۆقا سۇيەنەتىنىن ايتتى.
ءبىز ونىمەن كەشقۇرىم قوشتاستىق. ونى ۇيڭندە جانۇياسى جانە 8 جاسار قىزى كۇتۋدە. ونىڭ ءوزىنىڭ بالالارىنا لەنيناكانعا بارعاندىعى جايلى ايتتى ما ەكەن، سونى سۇرادىم. بىرنەشە ساتكە ويلانىپ تۇردى دا:
- بۇل سونداي ەسكى جانە تەك ماعان ءتيىسىلى تاريح
- ال ەگەر ولار ءسىز ءتارىزدى ءدال وسىنداي ارەكەتكە بارار بولسا؟
- مەن ۋايىمدار ەدىم، بىراق تۇسىنىكپەن قارايمىن... ولاردىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىن قالايمىن. ولار ءوز ارەكەتىنە جاۋاپتى، تارربيەلى جانە سىپايى.
- ءسىز كوپ جاعدايعا قول جەتكىزدىڭىز. تاعى قالارىڭىز بار ما؟
- ءشۇباسىز. كوزدەگەن ماقسات ءاردايىم بولۋ كەرەك، ناقتى ماقسات بار كەزدە، ءومىر سۇرۋگە، جۇمىس ىستەۋگە جانە وعان جەتۋگە دەگەن قۇلشىنىس بولادى. ولار بىزدەردى ءبىر قالىپتا ساقتايدى جانە سول ارقىلى جۇمىستان ءلاززات الاسىڭ.
