"لاتىش پەن ورىستار تۇرىكتەردەن شىققان" دەگەن ماتەريال بۇرىن 365info.kz سايتىندا شىققان بولاتىن. وزەكتىلىگىن جويا قويماعان ماتەريالدى "قامشى" پورتالى قازاق تىلىنە اۋدارىپ، وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.

لاتۆيادا گالينا شۋكەنىڭ «لاتىشتار تۇرىك بولعان با؟» دەگەن كىتاپ شىققان بولاتىن. ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە داۋگاۆپيلستىڭ فيلولوگى لاتىش ءتىلى كونە تۇرىك تىلىنەن باستاۋ العانىن دالەلدەيدى.

ءبىز ءبارىمىز ازداپ تۇرىكپىز

«ءتىل ءبىلىمى عىلىمىن زەرتتەۋ بارىسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى ادامزات ءبىر تىلدە سويلەپ، پىكىر الماسقانىنا كوز جەتكىزەمىز. مەنىڭشە، الەمگە ورتاق قارىم-قاتىناس ءتىلى تۇرىك ءتىلى بولعان.  تۇرىك ءتىلى بارلىق ءتىلىنىڭ نەگىزى، باستاۋى سياقتى. لاتىش تا، ورىس تا، ءبارىمىز ازداپ تۇرىكپىز سوندىقتان» دەيدى گالينا شۋكە.

ءوز ويىن دالەل ءۇشىن گالينا بىرنەشە مىسال كەلتىرەدى. تۇرىك لاتۆيا اۋماعىنا كىشى ازيادان ەرتە زاماندا كەلگەن. مەزوليت ۋاقىتىندا پايدا بولعان (ب.ز.د. 6 مىڭ جىل بۇرىن) ەكى ەلدى-مەكەن سونىڭ ايقىن دالەلى. بالتيكا ماڭىنداعى بىرنەشە گەوگرافيالىق اتاۋ سول كەزدە تۋىنداعان. لاتۆياداعى Mustkalni «ءسۇيىنشى حاباردى ەستىگەن تاۋ» (muštu تۇرىكشە «جاقسى، جاعىمدى،ءسۇيىنشى حابار، جاڭالىق») دەگەن ماعىنا بەرسە كەرەك. Durupe وزەنى «قوزعالمايتىن وزەن»، سەبەبى تۇرىك تىلىندە durmak «قيمىلسىز قالۋ، قوزعالماۋ»، Balupe وزەنى «بال-وزەن»، bal ءسوزى تۇرىكشە «بال» دەگەندى بىلدىرەدى. Kurma كولىنىڭ اتاۋى تۇرىكتىڭ kurmak — قۇرۋ (kurma — قۇرىلىس) ەتىستىگىنە كەلەدى. لاتىشتىڭ «كروت»-kurmis دەگەن ءسوزى دە سوعان بايلانىستى. Džindžas جەرىنىڭ اتاۋى cinci (قارا كۇشتى شاقىراتىن  ارباۋشى) تۇرىك ءسوزىن ەسكە سالادى. باعزى زاماندا اشەكەي بۇيىمدار كارىپتاستان جاسالعانىن بىلەمىز. كارىپتاس بولسا ماگيالىق كۇشكە يە.

كارىپتاستىڭ لاتىنشا اتاۋى dzintars. مۇنداعى cin (قارا كۇش) جانە ters (كەراعار، قاراما-قارسى) ياعني «قارا كۇشكە قارسى شىعۋشى». لاتىش ءتىلىنىڭ ەتيمولوگيالىق سوزدىگى اتالمىش ءسوزدى –ters: dzinters دەپ بەرەدى.

اتا-بابا ارۋاعىن لاتىشتار veļi دەسە، تۇرىك تىلىندە veli «اۋليە،جەبەۋشى». «اتا-بابا» كونە لاتىشسا urguči. تۇرىكتەردە urgu «بايلانىس»، -či جۇرناعى «ءبىر نارسەگە قاتىستى بولۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى.  Ilģi تۇرىكشە «بايلانىس» رەتىندە اۋدارىلسا، لاتىشتاردا ilģi «اتا-بابا». كونە لاتىشتىڭ ūsiņš قۇدىرەتى تۇرىكتىڭ  us «سانا» سوزىمەن بايلانىستى-اۋ. (ورىستاردىڭ «موتات نا ۋس» دەگەن تۇراقتى تىركەسى «ەستە ساقتاۋ، ساناعا قۇيۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى، ونداعى «ۋس» تا تۇرىكتىڭ us-ىنان شىققان)

لاتىش حالقىنىڭ ەى تانىمال، سۇيىكتى ءارى ۇلتتىق ەسىمى — Jānis.  يان كۇنى دەگەن ۇلكەن مەيرام دا بار. ول كۇنى الاۋ جاعىلادى. تۇرىكتەردىڭ yan ءسوزى yanmak [janmak] — «جانۋ» ءسوزىنىڭ تۇبىرىنەن شىققان.

لاتىشتىڭ Ainاrs، Aigars، Aivars دەگەن ەسىمدەرى تۇرىكتىڭ aj- «اي» دەگەن سوزىنەن باستاۋ الادى. Var تۇرىكشە «بولۋ» دەگەن  ماعىنا بەرسە،  Aivars «ايمەن بىرگە» دەگەن ماعىنا بەرۋى ابدەن مۇمكىن.

لاتىش سوزدىگىندە Aila دەگەن ايەل ەسىمى كەزدەسەدى. تۇرىكتەردە دە Ayla دەگەن ەسىم بار. Sarma دەگەن لاتىش ايەلىنىڭ ەسىمى  sarmak دەگەن ەتىستىككە قاتىستى بولۋى عاجاپ ەمەس. sarmak — «قۇشاقتاۋ»، «قامتۋ، قابىستىرۋ» (sarma — تىس، قاۋىز). اتالمىش ەتىستىك سونىمەن قاتار «قامتۋ، ۇناتۋ» دەگەن انىقتاما دا بەرەدى. Sarma. ەسىمى وسى ماعىنامەن ۇندەس بولۋى مۇمكىن.

تۇرىك تىلدەرىندە  oymak [ojmak] — «اعاشتى جونۋ، ويۋ، كەسۋ» دەگەن ەتىستىك ۇشىراسادى، ونىڭ oyar [ojar] دەگەن فورماسى «اعاش جونۋشى» دەگەندى بىلدىرەدى.. لاتىشتىڭ وjārs دەگەن ەسىمى وسى ەتىستىكپەن بايلانىستى-اۋ. eğilmek ەتىستىگىنەن («بەلگىلى ءبىر ىسپەن، ماسەلەمەن اينالىسۋ، شۇعىلدانۋ») لاتىشتىڭ Egils ەسىمى پايدا بولعان سياقتى. Varis  ەسىمىنىڭ ەتيمولوگياسى «مۇراگەر» دەگەن ماعىنا بەرەتىن تۇرىكتىڭ سوزىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.

«لاتىش ءتىلى، مەنىڭشە، ءاۋ باستا ءبىرىنشى بولىپ تۇرىك تىلىنەن باستاۋ السا، كەيىن وعان كەشتەتىپ ورىس ءتىلى دە  قوسىلادى. عالىمدار جالپى سلاۆيان تىلدەرىنىڭ نەگىزىن ىزدەگەندە ءبارى لاتىش تىلىنە تاپ بولعان. ورىس تىلىندە تۇرىك جۇرناقتارى جەتىپ جاتىر. لاتىش ءتىلى دە، ورىس ءتىلى دە تۇرىك ءتىلىنىڭ نەگىزىندە پايدا بولعان. الايدا لاتىش ءتىلى ورىس تىلىنەن كونەلەۋ بولىپ تۇر. سول سەبەپتى ورىس ءتىلى پايدا بولعان تۇستا تۇرىك تىلىنە ەمەس لاتىش ءتىلىنىڭ لەكسيكاسىنا كوپ سۇيەنگەن. مەن «كونە ەۋروپالىق حالىقتاردىڭ تۇرىك ەتنونيمياسى» دەگەن كىتاپتىڭ اۆتورى، رەسەيلىك عالىم يۋ.ن.دروزدوۆپەن تانىسقان ەدىم. ونىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك، ەجەلدەن جانە ح-حII عاسىرعا دەيىن ەۋروپالىقتاردىڭ دەنى تۇرىك ءتىلدى بولعان. دروزدوۆتىڭ ەڭبەگىمەن تانىسا وتىرىپ، ءوز ويلارىمنىڭ نەگىزدى ەكەندىگىنە كۇمانىم قالمادى» دەيدى گالينا شۋكە.

گوتتار مەن پرۋسستار دا تۇرىكتىلدى حالىق بولعان

«ەۋروپادا ەشقانداي زاماناۋي ەۋروپالىق تىلگە جاتپايتىن ەكى «ءولى» ءتىل بار. ول «گوت» جانە «پرۋسس» تىلدەرى. ەكى ءتىلدىڭ دە تۇرىكتىلدى حالىق بولعانى بۇرىنىراقتا دالەلدەنگەن بولاتىن. Deutsch دەپ اتالاتىن گەرمان حالقى اتاۋىنىڭ ترانسفورماسياعا ياعني وزگەرىسكە، تۇرلەنۋگە ۇشىراۋى وسىمەن ساباقتاس. ەجەلدە گەرمان تايپالارىنىڭ ءبىرى تيەۆتون دەپ اتالعان. لاتىن ترانسكريپسياسىندا ول Teutones دەپ جازىلسا، تۇرىكشە  تەۋتەي (باسىمدىققا يە تايپا دەگەن سەمانتيكامەن) دەپ جازىلعان. X عاسىر باسىندا ول اتاۋ  teutiskus ياعني قاراپايىم حالىق ايتۋىنشا thiutisk دەگەن فورماعا وزگەرەدى. ەۋروپالىق «ءولى» تىلدەر قازىرگى تىلدەردىڭ تۇرىك تىلىنەن باستاۋ الىپ وزگەرىس ۇشىراعان كەزدە پايدا بولعان تىلدەر دەگەن پىكىر نەگىزسىز ەمەس. ەجەلگى گەرماندىق، ەسكى فرانسۋزدىق، كونە ورىس تىلدەرى سياقتى «كونە» تىلدەر تىلدەردىڭ دامۋىنىڭ، وزگەرىسكە قشاراۋىنىڭ سوڭعى فازاسى، كەزەڭى بولعان» دەيدا يۋريي دروزدوۆ.

تەڭگە جانە دينار — دۇنيەجۇزىلىك اقشالار

ەكى تەوريا دا فيلولوگ الەكساندر كوتەلنيكوۆتىڭ «كەيبىر شەتەلدىك تيىندار اتاۋلارىنداعى سلاۆياندىق جانە تۇرىك تۇبىرلەر» دەگەن ەڭبەگىندە دالەلدەنەدى.  «تانگا» («تەڭگە») جانە «دينار» بىرلىكتەرىىھنىڭ قالاي ەۆوليۋسياعا ۇشىراعانىن كورسەتەدى.

اۋدارعان: جازيرا بايدالى