ادام ءومىرى تاقتاداي تەگىس بولمايدى. ءتۇرلى جولداردان وتەدى، باسىنان نەبىر وقيعالاردى كەشىرەدى، سىناقتارعا تاپ بولادى. ال، سىناقتاردىڭ ەڭ ۇلكەنى – اۋىر دەرتكە شالدىعۋ. بۇنداي سىناقتى ءار ادام ءارقالاي قابىلدايدى. ءبىرى دەرتىمەن كۇرەسۋدى ءجون كورسە، ەندى ءبىرى دەرتىنەن ايىقپاستاي كورىنىپ. ومىردەن كۇدەرىن ۇزەدى. جان قينالىسىنا شىداماي، ولىمگە اسىعۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. اۋىر دەرتكە شالدىعىپ، مەرزىمىنەن بۇرىن جەڭىل تۇردە جان تاپسىرسام دەيتىندەر ءۇشىن كەيبىر مەملەكەتتەردە ارنايى ءادىس قولدانىلادى ەكەن.

بىرنەشە جىلدان بەرى الەمدى «ەۆتانازيا» اتتى تەرمين جاۋلاپ كەلەدى. گرەك تىلىنەن اۋدارعاندا ευ- «جاقسى» + θάνατος «ءولىم» دەگەن ماعىنانى بەرەتىن بۇل تەرمين ەل اراسىندا «جەڭىل ءولىم» اتتى اتاۋمەن تانىلىپ كەتتى. سونىمەن، ەۆتانازيا – ايىقپاس دەرتكە شالدىققان ناۋقاستىڭ ءولىمىن جەڭىلدەتۋ نەمەسە ءومىرىن توقتاتۋ دەپ اتالادى. عىلىمدا ەۆتانازيانىڭ ەكى ءتۇرى بار: ءپاسسيۆتى ەۆتانازيا – اۋرۋدى مۇلدەم ەمدەمەۋ، بەلسەندى ەۆتانازيا – ارنايى پرەپاراتتاردى قولدانۋ ارقىلى ءولىمىن تەزدەتۋ.

ەۆتانازيا ماسەلەسى العاش XVI عاسىردا فرەنسيس بەكوننىڭ «جەڭىل ءولىمدى» تاڭداپ، ءوز ومىرىمەن قوشتاسقان ساتىنەن بەرى تالقىلانىپ كەلەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ەۆتانازيا ادىسىمەن ءومىرىن قيعانداردىڭ سانى ارتا ءتۇستى.

ال، حح عاسىردا ەۆتانازيا تەرمينى بۇكىل ەلدى جايلادى. سودان بەرى، كەيبىر مەملەكەتتەردە اۋىر سىرقاتقا شالدىققاندار ەۆتانازيا ءادىسىن پايدالانىپ كەلەدى.

گيپپوكرات انتىنداعى «مەن سۇراپ كەلگەندەرگە ەشقاشان ولتىرەتىن ۋلى قوسپالاردى بەرمەيمىن جانە ولاردى جاسايتىن جولدى ەشكىمگە دە كورسەتپەيمىن» دەگەن جولدار ونىڭ ەۆتانازياعا قارسى كەلگەندىگىن كورستەدى.

ال سوكرات، پلاتون، اريستوتەلدەردىڭ پىكىرى گيپپوكراتقا قاراما-قايشى. ولار «جەڭىل ءولىمدى» قولداپ، «بۇل ءادىستىڭ ءولىم اۋزىندا جاتقاندارعا پايداسى بار» دەپ ەسەپتەدى. سوكراتتىڭ ءوزى «سيكۋتا» اتتى ادام اعزاسىنا زياندى ۋدى ءىشىپ، وز-وزىنە قول جۇمساۋ ارقىلى ومىرىمەن قوشتاسقان.

قازىرگى ۋاقىتتا ەۆتانازيا ويىن پايدالاناتىن مەملەكەتتەر سانى ارتىپ كەلەدى. تەك ءولىمدى تەزدەتەتىن دارى-دارمەكتەردى پايدالانۋ ەكى دارىگەردىڭ بىرلەسىپ وتىرىپ قابىلداعان شەشىمىنەن كەيىن رۇقسات ەتىلەدى. جانە بۇل شەشىمدەر مىندەتتى تۇردە جوعارعى سوتتا قارالۋ ءتيىس.

ەۆتانازيانى پايدالاناتىن مەملەكەتتەر

ەۆتانازيا ءادىسىن 2002 جىلى زاڭدى تۇردە راسىمدەگەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى نيدەرلاند بولدى. ول مەملەكەتتە ەۆتانازيانى پايدالانۋدىڭ وزىندىك شارتتارى بار: ادام اسا قاتەرلى دەرتكە شالدىققان بولۋى ءتيىس جانە شەشىمدى ناۋقاستىڭ ءوزى قابىلداۋى كەرەك. «ءومىر ءسۇرۋدى جەدەل توقتاتۋ نەمەسە وز-وزىنە جەڭىل تۇردە قول جۇمساۋ» تۋرالى زاڭ نيدەرلاندتا 2002 جىلدىڭ كوكتەمىندە قابىلداندى. زاڭ قابىلدانعالى، ءولىم سۇراپ ءوتىنىش ايتىپ كەلگەندەردىڭ سانى 15%-عا كوبەيگەن. ناۋقاستار جاسى 12 جاستان باستالادى ەكەن. زاڭ بويىنشا، 12 مەن 16 جاستاعى جاسوسپىرىمدەر اتا-انالارىنىڭ رۇقساتىمەن عانا ەۆتانازيانى پايدالانا الادى.

ەۆتانازيا ءادىسىن پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا شۆەيساريا دا كوش باستاپ تۇر. بۇل ەلدە ەۆتانازيامەن اينالىساتىن ارنايى «ديگناتيس» اتتى كلينيكا بار ەكەن. كلينيكاعا شۆەيساريالىقتاردان بولەك، شەت ەل ازاماتتارى دا ءولىم سۇراپ كەلەتىن كورىنەدى. كوبىنە ونداي وتىنىشپەن كەلەتىن ادامداردىڭ ماقساتى ءبىر – ەمگە قۇر بوسقا اقشا شاشپاۋ. ەگەر دە پاسيەنتتىڭ رۇقساتىنسىز وعان ءولىمىن جەدەلدەتەتىن دارىلەر ىشكىزىلسە، زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتىلادى.

نيدەرلاندىدان سوڭ 2002 جىلى ەۆتانازيانى زاڭداستىرۋدى بەلگيا دا قولىنا الدى. 2012 جىلدىڭ اقپانىندا بەلگيا بالالار ءۇشىن ەۆتانازيانى زاڭداستىرۋدى ءبىرىنشى بولىپ باستاعان.

اقش-تا دا ەۆتانازيانى زاڭداستىرۋ جونىندە وتىنىشتەر ايتىلعان. ناتيجەسىندە 4 شتاتتىڭ سوتى رۇقساتىن بەردى. ال بىرنەشە ايماعىندا زاڭسىز دەپ تانىلعان. ورەگون شتاتىنىڭ دارىگەرلەرى 1997 جىلدان باستاپ پاسيەنتتەرگە ءولىمدى جەدەلدەتەتىن پرەپاراتتاردى پايدالانۋعا رۇقسات ەتە باستادى. ورگەگون اقش-تاعى «لايىقتى تۇردە ءولۋ» زاڭىن قابىلداعان العاشقى شتات بولدى. ورەگوننان كەيىن ۆاشينگتون، ۆەرمونت جانە مونتانا شتاتتارى ەۆتانازيانى زاڭداستىرۋدى ماقۇلدادى.

2014 جىلدىڭ ماۋسىمىندا فرانسيانىڭ جوعارعى سوتى ەۆتانازيانىڭ مەديسينادا پايدالانۋىنا رۇقسات ەتتى.

ليۋكسەمبەرگكە ارنايى پرەپاراتتاردى قابىلداۋ ارقىلى ءوز-وزىن ولتىرۋگە 2009 جىلدان باستاپ رۇقسات بەرىلدى. «دارىگەرلەردىڭ ار-وجدان بوستاندىعىنا قۇقىعى» دەپ كورسەتىلگەن ەۆتانازيا ءادىسى بەلگيانىڭ زاڭىنا ۇقساس كەلەدى. وسى جىلدىڭ شىلدەسىندە ەۆتانازيا ادىسىمەن وز-وزىنە قول جۇمساعان 79 جاسار وۆيدۆيا گونزالەس ەسىمدى ازاماتتىڭ ەسىمى انىقتالدى.

قازىرگى ۋاقىتتا بۇنداي زاڭدى قابىلداۋ گەرمانيادا دا قاراستىرىلۋدا.

ەندى ەۆتانازيا ادىسىنە ءبىزدىڭ ەلدىڭ كوزقاراسى قانداي؟ زاڭ نە دەيدى؟

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2009 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقاتۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىنىڭ 141-بابىنا سايكەس ەۆتانازياعا جول بەرىلمەيدى. ق ر كونستيتۋسياسىنىڭ 1-بابىنا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى». 15-باپتا «ەشكىمنىڭ ءوز بەتىنشە ادام ءومىرىن قيۋعا حاقىسى جوق» دەلىنسە، 12-باپتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىنا سايكەس ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپىلدىك بەرىلەدى» دەلىنگەن. وسى باپتارعا سۇيەنسەك ەۆتانازيا قازاقستان زاڭىنا قايشى كەلەدى.

بۇل جونىندە زاڭگەر ايزات مۇساعۇلوۆا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى:

«ەۆتانازيا دەگەنىمىز – اۋرۋدىڭ بەتى بەرى قارامايتىن جاعدايلاردا داۋاسىز ناقاستىڭ ءوز ءولىمىن جەدەلدەتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قانداي دا ءبىر ىس-ارەكەتپەن نەمەسە قۇرالدارمەن، ونىڭ ىشىندە دارىلىك نەمەسە وزگە دە زاتتاردى ەنگىزۋ ارقىلى، سونداي-اق، ونىڭ ومىرىنە دەم بەرىپ تۇرعان جاساندى شارالاردى توقتاتۋ ارقىلى قاناعاتتاندىرۋ بولىپ تابىلادى. ءبىراق، «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» ق ر 2009 جىلعى 18 قىركۇيەكتەگى N 193-IV كودەكسىنىڭ 141-بابىندا «ەۆتانازيانى جۇزەگە اسىرۋعا تىيىم سالىنادى» دەلىنگەن. سونداي-اق، ەل كونستيتۋسياسىنىڭ 15-بابىندا «اركىمنىڭ ءومىر سۇرۋگە قۇقىعى بار. ەشكىمنىڭ ءوز بەتىنشە ادام ءومىرىن قيۋعا قاقىسى جوق» دەپ انىق جازىلعان».

قازاقستان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى ساليدات قايىربەكوۆ: «ءبىزدىڭ ەلىمىزدە  «ەۆتانازيا» تاقىرىبى توڭىرەگىندە ءارتۇرلى قارسى ارگۋمەنتتەر قالىپتاسقان. ءتىپتى، ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىز دە ەۆتانازياعا قارسى. ال كەلەسى ءبىر ناقتى ارگۋمەنت  ول – دارىگەر ءرولى. گيپپوكرات انتىن قابىلداپ، اق حالات كيگەندەردىڭ  بارلىعى دا كەز كەلگەن جاعدايدا دا، كەز كەلگەن اۋرۋمەن سوڭىنا دەيىن كۇرەسۋى كەرەك. ايتپەسە، دارىگەرلەرگە دەگەن تەرىس كوزقاراس قالىپتاسادى. نەمەسە ءدىن تۇرعىسىنان قارايىق. قازاقستان حالقىنىڭ 90%-ى يسلام جانە حريستيان ءدىنىن ۇستانادى. ال بۇل ەكى ءدىن دە ەۆتانازيانى ادام ءولىمى رەتىندە، كۇنا ەسەبىندە قاراستىرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى بويىنشا «حالىق – مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى»، - دەپ پىكىرىن ءبىلدىردى.

ال ەۆتانازياعا شاريعات ۇكىمى نە دەيدى؟

دىنىمىزدە كىسى جانىن الماق تۇرماق، جىبىرلاعان جاندىككە دە زيان تيگىزۋگە بولمايدى. ادامنىڭ ءومىرى قانداي اۋىرتپالىق بولماسىن، ساقتالىنۋى ءتيىس. يسلامدا ءولىم ارقىلى قيىندىقتان قۇتىلۋ دەگەن ۇعىم جوق. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «نيسا» سۇرەسىنىڭ 29-اياتىندا: «وز-وزدەرىڭدى ولتىرمەڭدەر! راسىندا اللا سەندەرگە ەرەكشە مەيىرىمدى» دەلىنگەن. دەمەك، اللانىڭ بەرگەن ءومىرىن ەشكىمنىڭ جاساندى تاسىلدەرمەن قۇرتۋعا حاقىسى جوق. سونداي-اق، «باقارا» سۇرەسىنىڭ 195-اياتىندا: «وزدەرىڭدى ءوز قولدارىڭمەن قاۋىپ-قاتەرگە سالماڭدار. جاقسىلىق ىستەڭدەر. شىن مانىندە اللا يگىلىك ىستەۋشىلەردى جاقسى كورەدى» دەپ كورسەتىلگەن. ەگەر ناۋقاس ادام دارىگەردەن ءوزىن اجالىنان بۇرىن و دۇنيەگە اتتاندىرۋدى سۇراسا، ول ءوزىن ولتىرگەنمەن تەڭ. بۇنىڭ ۇلكەن كۇنا ەكەنىن تۇسىنەتىن دارىگەر وزگە ادامنىڭ اجالىن ءوز موينىنا الۋدان باس تارتارى انىق. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ) «اللانىڭ حارام ەتكەن نارسەلەرىنە پەندە بوي ۇسىنبايدى»، - دەپ ەسكەرتىپ كەتكەن.

اللا تاعالا قۇراندا: «وز-وزدەرىڭدى ولتىرمەڭدەر (جانە سوعان اپاراتىن بۇزىقتىققا بارماڭدار). راسىندا (سىزدەردى بۇعان تىيعان) اللا سەندەرگە ەرەكشە مەيىرىمدى» («نيسا» سۇرەسى، 29-ايات)، دەيدى.

2015 جىلدىڭ 16 مامىرىندا مەككە قالاسىنىڭ ءپاتۋا شىعارۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى باس قوسىپ، اۋىر دەرتكە شالدىققان ناۋقاستاردى ەۆتانازيا ادىسىمەن ولتىرۋگە تىيىم سالدى.

مۇسىلمان حالقىنىڭ دارىگەرلەرى ناۋقاستىڭ ءوزى نەمەسە تۋىستارى «جەڭىل ءولىم» ادىسىمەن ءوتىنىش ايتىپ كەلگەن جاعدايدا، مۇنداي قادامعا بارمايدى. ەگەر ناۋقاستىڭ ميى جۇمىس ىستەمەي، ءولىم ۇستىندە جاتقان بولسا، كەڭەس مۇشەلەرى وندا ول ناۋقاسقا قانداي دا ءبىر ەم قابىلداماۋعا رۇقسات بەردى. سونداي-اق، دارىگەر ناۋقاستىڭ جانىن امان الىپ قالۋ ماقساتىندا قانداي دا ءبىر دارى-دارمەك قولدانۋىنا بولادى. «سەبەبى، اللا تاعالا ۋاقىتشا بولسا دا ادامنىڭ ءومىرىن دارىگەردىڭ سەپتىگىمەن ۇزارتۋى مۇمكىن» دەيدى ءپاتۋا شىعارۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى.

دەنساۋلىق – اللانىڭ بىزگە جىبەرگەن جالعىز اماناتى. ءبىز وزىمىزگە امانات ەتىپ تاپسىرىلعان كەز-كەلگەن دۇنيەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىز، ونى ساقتايمىز، ءبۇلدىرىپ الماۋعا بارىنشا تىرىسامىز. ولاي بولسا، دەنساۋلىعىمىزدى دا ءدال سولاي كۇتكەنىمىز ابزال.

ءومىردى سىيلايتىن دا اللا، قايتارىپ الاتىن دا اللا. سول سەكىلدى كەز-كەلگەن اۋرۋدى جىبەرەتىن دە اللا، اۋرۋدان تولىعىمەن ايىقتىراتىن دا اللا.  يسلامدا ادام بالاسى قانداي اۋىر دەرتكە شالدىقسا دا، بار جاعدايعا سابىرلىق تانىتادى. ولىمگە اسىعۋدان گورى، ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسى بيىك تۇرادى. اللانىڭ قۇدىرەتىنە دەگەن سەنىمى مول بولسا، ومىردەن ءۇمىتىن ۇزبەيدى. 

گۇلىم جاقان