احمەت بايتۇرسىن ۇلى – قازاق حالقىنىڭ ار-وجدانى.

– نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

رايحان اپاي ساحىبەكقىزىمەن بىلتىرعى جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ 12-cىندە، «الاش وردا» مەملەكەتى قۇرىلعانىنا 99 جىل تولعان كۇنى تانىستىق. ءبىز ول كۇنى ءبىر توپ الاششىل جاستار الاش قايراتكەرى، ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءوزى تۇرعان، بىرنەشە جىل ءومىرىن وتكىزگەن، كيەلى ۇيدە الاش ارىستارىنا، قازاقتىڭ XX عاسىردىڭ باسىنداعى ينتەلليگەنسياسىنىڭ رۋحتارىنا قۇران باعىشتاۋعا بارعان ەدىك.

بۇعان دەيىنگى ماقالامىزدا جازعانداي، مەملەكەت قاراۋىسىز، تيەسىلى قوعامدىق قوردىڭ كومەگىنسىز ءومىر ءسۇرىپ تۇرعان بايتۇرسىن ۇلى ءمۇراجاي-ۇيى وسى رايحان ساحىبەك قىزىنىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي كۇتىپ باپتاۋىنىڭ ارقاسىندا 22 جىل بويى حالىققا قىزمەت بەرىپ تۇر. مۇراجاي اشىلعان كۇننەن بەرى قاراي تالاي شەندى باس سۇقسا دا، احاڭنىڭ ءىزى قالعان ۇيگە تەك 2005 جىلى مەملەكەتشىل تۇلعا يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قانا قامقورلىق كورسەتكەن. ول بيىل الاش-وردانىڭ 100 جىلدىعى اياسىندا 27 قاڭتاردا ەكىنشى رەت بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ۇيىنە كەلىپ كەتتى.

1 اقپان كۇنى استانادا «الاش وردانىڭ 100 جىلدىعىن» مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ تۋرالى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ باسقارۋىمەن ۇكىمەتتىك جيىن دا ءوتتى. ارنايى كەڭەس بارىسىندا يمانعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ اڭداتۋ سوزىنەن كەيىن كۇن تارتىبىندەگى قارالاتىن نەگىزگى ماسەلە – احمەت بايتۇرسىن ۇلى مۋزەيىن مەملەكەتتىك مەنشىككە  الىپ، مارتەبەسىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ، عالىمنىڭ 10 تومدىق شىعارمالار جيناعىن شىعارۋ جانە دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ جونىندە مادەنيەت مينيسترلىگىنە تاپسىرمالار بەردى.  جيىندا، يمانعالي نۇرعالي ۇلى الدىمىزداعى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا عاسىر تولاتىن الاش اۆتونومياسى جانە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ اتىلعانىنا 80 جىل، ۇلاعاتتى ۇستاز احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 145 جىلدىعىنا دايىندىقتى جەدەل باستاۋدىڭ قاجەتتىگىن ايتتى.  ال ەڭ وزەكتى ماسەلە – احمەت بايتۇرسىن ۇلى مۋزەيىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىپ، ونى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ ءالى دە شيەلەنىسىپ تۇر. ۇكىمەت تاراپىنان قانداي دا ءبىر كەدەرگى جوق، كەرىسىنشە بارلىق مۇمكىندىكتەردى قاراستىرىلىپ جاتىر. احاڭ مۋزەيى قۇزىرىنا قارايتىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ بۇگىنگى باسشىسى سەرىك سامىرات ۇلى مادەني مۇرالارعا تىكەلەي جاۋاپتى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە پەيىلسىزدىك تانىتىپ وتىر.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تاعىلىم ءۇيى رەتىندە تانىلعان مۋزەيى – قازاق حالقىنىڭ يگىلىگى، مەملەكەتىمىزدىڭ ماقتانىشى...

احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەملەكەتتىك ءىرى قايراتكەر، تاريحي تۇلعا بولعاندىقتان، رايحان ساحىبەك قىزىنىڭ، بولماسا سەرىك بايتۇرسىنوۆتىڭ جەكە مەنشىگى ەمەس. قازاق حالقىنىڭ يگىلىگى، مەملەكەتىمىزدىڭ ماقتانىشى. قازاق جۇرتى تايلى-تاياعىمەن عالىم رەفورماتوردىڭ الدا كەلە جاتقان 145 جىلدىعىنان بولەك، ۇلت مۇددەسىنە ارىمەن قىزمەت ەتكەن تاريحي تۇلعانىڭ كوزىندەي بولعان وسىناۋ تاريحي ماڭىزى زور عيماراتىن مەملەكەتتىڭ اسىل قازىناسى، رۋحاني بايلىعى دەپ ۇلىقتاسا قازاق ءۇشىن قۇربان بولعان احاڭ ءارۋاعى الدىندا ۇرپاقتىق پارىزىمىزدىڭ وتەمى ورىندالعان بولار ەدى-اۋ.

رايحان ساحىبەك قىزى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تاقىرىبىنا 1994 جىلى كەلدى. رەسمي تۇردە راسىمدەلىپ جۇمىس ىستەۋى 1996 جىلدان باستالادى. ونىڭ ءوزى قوعامدىق نەگىزدە. 20 جىلدان اسا جۇمىس ىستەگەندە مۋزەي قاجەتتىلىكتەرىن قارجىلاندىرۋعا نەمەسە بايتۇرسىن ۇلى شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ مەن زەرتتەپ دامىتۋعا قانداي دا ءبىر قارجى بولەتىندەي قوعامدىق قور مۇمكىنشىلىگى بولعان جوق. قوعامدىق قوردىڭ قۇرىلتايشىسىنىڭ ءبىرى رەتىندە جانىنا باتاتىن دۇنيە دە وسى!

بۇعان دەيىنگى ماقالامدا مۋزەي نەگە مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنبادى دەپ ماسەلە كوتەرگەن ەدىم. وسى ماقالادا ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىنا دە زەر سالايىن.

مۋزەيدىڭ مەملەكەت قاراۋىنا وتپەي، حالىق يگىلىگىنە جۇمىس ىستەمەي تۇرۋىنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋىس ۇرپاعىنىڭ قۇلىقسىزدىعىندا جاتقانداي كورىنەدى.  سۇراستىرىپ بىلسەك، 2000 جىلدارى مۇراجايدىڭ قاراۋسىز قالعان كەزدەرى بولىپتى. سول تۇتسا رايحان ساحىبەك قىزى شاراسىزدىقتان مۋزەيگە بارا دا الماي قالعان.

الماتىدان بايتۇرسىن ۇلى تۇرعان ءۇيدى مۇراجاي رەتىندە ۇرپاعىنا تەگىن بەرگەن مەملەكەت بولاتىن. ەندى سۇراۋسىز قالدىرعانداي بولىپ تۇر. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۇراجاي ءۇيى مەملەكەتتىك، تاريحي-الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا كىرەدى. ال، مۇنداي عيمارات ءجىتى قاداعالاۋدا بولۋ كەرەك.  شىعارماشىلىق جۇمىستاردى زەرتتەۋدە ەشقانداي توقىراۋدىڭ جوق ەكەنى بەلگىلى. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مۇراجايىن ىندەتە زەرتتەپ، وعان جاڭاشا كوزقاراسپەن كەلگەن قازىرگى عالىمداردىڭ ىشىندە بىردە ءبىر ادام جوق ەكەنى قىنجىلتادى.

بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى مۇراجاي قوعامدىق نەگىزدەگى شارۋالاردى اتقارىپ كەلە جاتىر. اتاپ ايتقاندا بىرنەشە كۇن بۇرىن عانا وسى كيەلى ۇيدە «قامشى» پورتالى الاش ارىستارىنا اس بەردى. وعان رايحان ساحىبەك قىزى قۋانا قولداۋ كورسەتتى.

قوعامدىق نەگىز دەگەننىڭ ءوزىن جالپاق جۇرت تۇسىنە بەرمەيدى. قوعامدىق نەگىز – تەگىن قىزمەت.  قوعامدىق نەگىزدە ءبارىمىز دە قىزمەت اتقارۋىمىز مۇمكىن. ءبىراق ءدال وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا كەز كەلگەن ادام كۇيزەلىسكە ۇشىرايدى. مۇراجايدىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتىنىڭ ءوزىن جىلدار بويى تولەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. قوعامدىق قوردان ايلىق المايتىن، قوعامدىق قور ونىڭ جۇمىسىن قاجەتتى دەڭگەيىندە العا جۇرگىزە المايتىن بولسا، ول ارتقا شەگىنىپ، ءوزىنىڭ جارعىسىندا جازىلعان دۇنيەنى جۇرگىزە الماعاندىقتان ءوز تاراپىنان مۇراجايدى مەملەكەتكە نە سىيعا تارتۋى كەرەك، نە كوزدەگەن ماقساتىن اشىپ ايتىپ، احمەتتى ۇلتتىڭ يگىلىگىنە اينالدىراتىن جولعا ءوزى ۇرپاق رەتىندە مويىنداۋى كەرەك.

الاش ارىستارىن ۇلىقتاۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق، «يمانعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ رەسەيگە ەلشى بولىپ تاعايىندالۋىنان جۇمىس تۇرالاپ قالادى» دەگەن ويدان اۋلاقپىز. يمەكەڭ قازاققا رۋحاني سەرپىن اكەلەتىن تولعاقتى باستامانى كوتەرىپ، ماڭىزدى تاپسىرمانى قاجەتتى وكىلەتتىلىكتەرگە دايىنداپ كەتتى. الاش پارتياسىن، ۇلت زيالىلارىنىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ – ءبىر يمانعاليدىڭ موينىنا ارتىلىپ قويىلعان جۇك ەمەس، بۇل باجايلاي بىلگەن جانعا «ەڭكەيگەن كارىدەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن» الاش مۇراسىن زەردەلەۋ مەن ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ، الاش مۇراتىن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى دەپ ۇعىنۋ، بابالار اماناتىنا ادال بولۋ ۇرپاقتىق پارىزىمىز. ونى ءوز دارەجەسىندە اتقارۋ بارشامىزعا، ونىڭ ىشىندە ەل تىزگىنىن ۇستاعاندارعا ءتىپتى ۇلكەن سىناق! ال،

مۋزەي-ۇيگە العاش بارعاننان بەرى ءجيى باس سۇعامىز. قار قالىڭ جاۋعان كۇندەردە رايحان ساحىبەك قىزىنىڭ قولىنا كۇرەك الىپ مۋزەي اۋلاسىن تازالاپ جۇرگەنىنە تالاي رەت كۋا بولدىق. احمەت بايتۇرسىن ۇلى الاشىن ارداقتاسا، رايحان يماحانبەت احاڭ تۇرعان ءۇيدى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ كەلەدى.

بۇگىنگى كۇن، 1967 جىل، 9-ناۋرىز – احمەتتانۋشى، احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءمۇراجاي-ۇيىنىڭ ديرەكتورى رايحان يماحانبەتتىڭ تۋعان كۇنى عانا ەمەس، 1917 جىل، 9 ناۋرىزدا «الاش» گازەتىندە ن.كۇزەمباي ۇلىنىڭ «ۇرانىم - الاش!» اتتى ولەڭى جاريالانعان كۇن؛  1910 جىل، 9 ناۋرىزدا ا.بايتۇرسىن ۇلى ورىنبورعا كەلدى. اعارتۋشى ءومىرىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. وسى ورايدا رايحان ساحىبەكقىزىنا زور دەنساۋلىق، ۇزاق عۇمىر تىلەي وتىرىپ، ول كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالاعان بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ۇيى ەڭسەلەنە بەرسىن دەيمىز!

نۇرعالي نۇرتاي