ەستىگەن كەزدە جاعامدى ۇستادىم. جانىم تۇرشىكتى. جاقىن ءبىر تۋىسىمىزدىڭ بالاسى اكەسىنە پىشاق الا جۇگىرىپتى… ەرتەسى ۇيىنە باردىم. ەركىن ەسىك الدىندا ءجۇر ەكەن. كوزىنىڭ الدى ىسىڭكى. جاعى ىشىنە كىرىپ، ازىپ كەتىپتى.
-اسسالامۋعالايكۋم! قال قالاي، ەرەكە؟
-ۋاعالايكۋمۋسسالام! شۇكىر.
ء-يا، نە جاعداي؟
-جاعداي سول: ۇيدە ەشكىم جوق. كىشكەنە ەكى ۇلىمنان باسقاسىنىڭ ءبارى كەتىپ قالىپتى… سول جىندى بالا قۇساپ سەندەلىپ ءجۇرمىن…
-نەدەن باستالدى ءوزى؟
ء-اي، سول باياعى قۋ دۇنيە!.. مىنا كورشىنىڭ ماشيناسىن جاساپ بولىپ، ۇيگە كىرگەم «ءشاي ءىشىپ جىلىنىپ الايىن» دەپ. «نەگە تۇسكى اسقا شاقىرمادى؟» دەگەن ىزالى ويمەن كىرسەم، تاماق جاسالماپتى. مىنەزىم شاپشاڭ سورلى ەمەسپىن بە؟ جارىلىپ كەتتىم. دۇرسە قويا بەردىم جەڭگەڭە. «ماي جوق، سول ءۇشىن جاسامادىم» دەيدى ءباتشاعار. «وۋ، دۇكەننەن نەعىپ اكەلمەيسىڭ وندا؟» دەسەم، «اقشا ءبىتىپ قالعان» دەيدى. «وۋ، 2-3 كۇن بۇرىن عانا بەرىم ەپ عوي» دەسەم، «جوعالتىپ العام» دەيدى! «وۋ، وندا نەعىپ ايتپايسىڭ؟» دەسەم، «قورىقتىم» دەيدى. «وۋ، مەن ادام جەمەيمىن عوي! جاسىرماساي مۇنداي نارسەنى! انا جولى دا ءوستىپ جاسىرام دەپ، ارتى ۇرىس-كەرىس بولىپ ەدى عوي! سول كەزدە دە ايتىپ ەم عوي، «اينالايىن، كاميلا، بىر-بىرىمىزدەن ەشنارسەنى جاسىرمايىقشى! ارى كەتسە، ۇرىسام دا قويام. الدىم بوران بولعانمەن، ارتىمدا ءزىل جوق اداممىن عوي! نە بولسا دا انىعىن، راسىن ايت، ۇرىسپايمىن!» دەپ» دەسەم، بەتىن باسىپ جىلاپ قالعانى! «شىندىعىن ايت» دەپ تۇرعانىم: الدىندا، بۇل بايعۇس باۋىرمال عوي، انا كرەديت العان ءسىڭلىسىنىڭ ارتىن جابام دەپ، اقشامىزدى سوعان بەرىپ جىبەرىپ، تاعى دا «جوعالتىپ الدىم» دەگەن. وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام ەمەس پە؟ كەيىن ءبىلىنىپ قالىپ، ءبىر شۋ بولعان.
-سودان؟
-سودان، «تاعى الداپ تۇر ما؟» دەپ، زىعىردانىم قايناپ تۇرسا، سول ارادا كەلەسى بولمەدەن بالام شىعا كەلمەسى بار ما! كوزى شاتىناپ كەتىپتى! «قويساڭىزشى، اكە! قاندى ءىشىپ بولدىڭىزدار عوي!» دەيدى وزىنشە! «ەي، اقىلسىنباي بار ارى! شالجيىپ جاتىپ-جاتىپ الىپ، ەندى كەلىپ ماعان دىكەڭدەمەكشىمىسىڭ! قۇرت كوزىڭدى!» دەپ، وعان دا باس سالدىم. (مەنىڭ دالادا تىرباڭداپ جاتقانىمدى بىلە تۇرا ۇيىقتاپ جاتقانىنا جىنىم كەلىپ، ءبىر جاعىنان «وياتىپ الايىن تۇيسىكسىز نەمەنى» دەپ ويلاپ كىرگەم.) سويتسەم، «ءوزىڭ قۇرى!» دەمەسى بار ما تۇڭعىشىمنىڭ! قانىم باسىما شىقتى! «نە وتتاپ تۇرسىڭ، ەي، ا؟! جوعال جۇگىر، تاياق جەمەي تۇرعانىڭدا!» دەپ اقىرىپ قالدىم. «ءوزىڭ جوعال! مامامنىڭ قانىن ءىشىپ ءبىتتىڭ عوي!» دەيدى! قانىن ىشىنە تارتىپ سۇرلانىپ العان! «وي، ماماڭنىڭ سەنىڭ..! جوعال كوزىمە كورىنبەي! وي، اكەڭنىڭ!» دەپ، «بەتىن قايتارايىن» دەگەن ويمەن قارمانىپ، جانىمدا تۇرعان كىشكەنە ورىندىقتى جۇلىپ الىپ ۇمتىلدىم. قاشۋ قايدا! سورەدە تۇرعان پىشاقتى الا سالىپ ماعان وقتالعانى! «جارىپ تاستايمىن!» دەپ ايعاي سالعانى! اللا-اي! اللا-اي! قۇداي ساقتادى عوي! وسى كەزدە دالادان امانبەكتىڭ كىرىپ كەلگەنى قانداي ابۇيىر بولدى دەسەڭشى! «ءوي، بۇلارىڭ نە-ەي! استاپىراللا! ءوي، قۇدايدان قورقىڭدار!» دەپ ارامىزعا تۇرا قالدى. قويشى! بىر-بىرىمىزگە ايتپاعان ءسوزىمىز جوق! بالا بولىپ ول قايتپادى، اكە بولىپ مەن توقتامادىم!.. قولىنداعى پىشاعىن سۇقپاسا دا، تىلىمەن جۇرەگىمدى تىلگىلەپ-تىلگىلەپ شىقتى دا كەتتى! ۋھ-ھ… ءقايتىپ ءبىر ورىنىڭدا وتىراسىڭ؟! مەن دە ماشيناما وتىرىپ كەتىپ قالدىم. ارى ءجۇرىپ، بەرى ءجۇرىپ، ساباما تۇسە الماعان سوڭ، مەشىتكە كىرىپ دارەت الىپ، ناماز وقىدىم. سودان ايتەۋىر ارەڭ وزىمە-وزىم كەلىپ ۇيگە كەلسەم، شەشەسى مەن كىشكەنتايلاردى الىپ كەتىپ قالىپتى… ۋھ-ھ… قور بولعانىم-اي، اقجان، قور بولعانىم-اي!..
ەكى قولىمەن باسىن سىعىمداپ ۇستاعان ەركىن ەڭكىلدەپ كەتتى. ەستىگەنىمنەن ەسەڭگىرەپ قالعانداي ابدىراپ مەن تۇرمىن.
-بولدى، بولدى، ەرەكە، سابىر ەتشى…
ء-ىشىم كۇيىپ بارادى! بۇل قالاي بولعانى سوندا؟ ءاي، بالا دەگەن اكە اشۋلانعاندا ايىلىن جيماي ما ەكەن؟ اكەسى ۇمتىلسا، ارقاسىن توسەمەسە دە، قاشىپ كەتپەي مە ەكەن، ا؟ نە بوپ بارادى بۇ جاستار؟! ءاي، ءبىز اكەمىزگە قارسى شىقپاق تۇرماق، بەتىنە باعجيىپ قاراپ كورمەپتىك… اللام-اي!.. وزىمە دە وبال جوق! يت مىنەزىمنىڭ كەسىرى!.. تاربيەدەن جىبەرگەن قاتەلىگىم عوي!.. «جۇمىس-جۇمىس»، «تىرشىلىك-تىرشىلىك» دەپ ءجۇرىپ، بالاعا قارادىق پا؟ قارىنىن تويدىرىپ، كيىمىن بۇتىندەگەنىمىزگە ءماز بولىپ جۇرە بەرىپتىك قوي… ال، ەندى جەمىسىن جە! اقىماقتىعىڭ مەن سالعىرتتىعىڭنىڭ جەمىسىن جە!.. جوق الدە كەزىندە اكەمدى رەنجىتتىم بە ەكەن، ا؟.. يا، جاراتقان يەم، كەشىرە گور پەندەڭدى!..
جانى بايىز تاپپپاعان ەركىن بىرەسە تۇرادى، بىرەسە وتىرادى. اۋزىما ءسوز تۇسپەي مەن تۇرمىن سىلەيىپ. «يا، اللا، بالە-جالاڭنان ءوزىڭ ساقتا! باۋىرىما ءوزىڭ جار بول! بالا-شاعاسىنا يمان بەر، وتباسىمەن بىرىكتىرىپ، تاتۋلىق-بەرەكەڭدى بەرە گور!..» دەپ ىشىمنەن دۇعا جاساپ قويام. ەركىن ءبىراز ساباسىنا تۇسكەن كەزدە:
-قايدا كەتۋى مۇمكىن ولاردىڭ؟ – دەپ سۇرادىم.
-بىلمەيمىن، اقجان. ىزدەستىرىپ، تاۋىپ بەرشى ولاردى. ءبىر بالەگە ۇرىنىپ قالىپ جۇرمەسىن…
-جاقسى.
-«مىنا ارميا دەگەنىڭ دە قيىن-اۋ وسى» دەپ ويلاپ تۇرمىن ءقازىر.
ء-يا-ا…
-«اسكەرگە بارىپ، ىسىلىپ كەلدى عوي. ەندى بۇرىنعى بالالىق-شالالىعىن تاستاپ، ءبىر جاعىما شىعادى عوي» دەگەن ەم. بايقايمىن: قايتا بۇرىنعىسىنان بۇزىلىڭقىراپ كەلگەن بە؟.. قارا كۇشكە كوپ سەنەتىن سياقتى… دورەكىلىك پەن مەنمەندىگى ارتىپتى… نامازىن دا قويىپ كەتىپتى… ايتەۋىر تەمەكى مەن اراقتان امان سياقتى… ءوزىنىڭ دەگەنى بولۋى كەرەك سياقتى بۇنىڭ ويىنشا… انا جولى «ءتىلىمدى الا قويمادىڭ» دەپ، سارداردى ۇزىنىنان ءتۇسىردى. سول كەزدە ءبىراز سوزگە كەلىپ قالعانبىز… تۇنىمەن قاڭعىپ كەلەدى دە، تۇسكە دەيىن ۇيىقتايدى. العاشىندا «ەركەلەپ جۇرگەنى عوي، دەمالسىن» دەپ ءمان بەرمەپ ەم. قاراسام: اسكەردەن كەلگەنىنە ەكى-ۇش اي وتسە دە، ۇمتىلعان بالانىڭ ءتۇرىن بايقامادىم؛ قايتا قىدىرۋى مەن ۇيقىسى مولايىپ بارادى. «قاشانعى ءبۇيتىپ جۇرمەكسىڭ؟» دەگەنىمدە، «ويناپ جۇرگەمىز جوق!» دەپ قورس ەتە قالعان. سول كەزدە-اق تىكسىنىپ قالعام… ءقازىر جۇمىستىڭ تابىلا قويۋى قيىن ەكەنىن بىلەم، ءبىراق ارەكەت كەرەك قوي!.. «ازامات بولىپ ورالدى ما» دەسەم، ازعىنداپ كەلگەن بە؟.. سونىڭ ىرقىنان شىعا الماي كەتىپ وتىر شەشەسى دە. وزىمشە «قاتتى ۇستايمىن» دەپ، ول بايعۇستى دا جاسقانشاق قىلىپ جىبەرگەن قۇشايمىن عوي… باسقاسىن كۇتسەم دە بالامنان بۇنى كۇتپەگەن ەكەم… قارعاپ جىبەرە جازدادىم عوي اۋەلى! اللا-اي! اللا-اي! شۇكىر ەتەم: ونداي قاتەلىكتەن ساقتاپ قالدى جاراتقان يەم… ءاي، قۇلىنىم-اي، كۇيدىردىڭ-اۋ، كۇيدىردىڭ! قايتەيىن… اقجان، ول سەنى سىيلايدى. تاۋىپ سويلەسشى!
…ەكى-ۇش كۇننەن كەيىن تاۋىپ، سويلەستىم. دۋمان جاقتى پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتىر ەكەن. سول ماڭدا، كوشەدە كەزدەستىك. جاڭبىر سەبەلەپ باستاعان. ماشيناما قىسىلا كەلىپ جايعاستى.
-اسسالامۋعالايكۋم، اعا!
-ۋعالايكۋمۋسسالام! قالايسىڭ، قازىبەك؟
-بولادى، اعا. وزدەرىڭىز؟
-شۇكىر. ءيا؟ ايت اڭگىمەڭدى. نە جاعداي بولدى؟
-نە ايتاتىنى بار، اعا؟ ءبارى سول باتيانىڭ كەسىرى…
-ايتا بەر. مەن سەنى ۇرىسايىن دەپ كەلگەم جوق. جاعدايدىڭ ءمان-جايىن بىلەيىن، اقىلداسايىن دەپ كەلدىم. قىسىلماي ايتا بەر.
-مازانى ابدەن الىپ جىبەردى… «تاماقتى تىنىش وتىرىپ ءىشىپ، تىنىش ۇيىقتايىق» دەپ كەتىپ قالدىق…
-ە-ەە… اكەڭە نەعىپ جۇگىرىپ ءجۇرسىڭ؟ سونى ءتۇسىندىرشى.
-وي، ىزىڭ-ىزىڭ ەتىپ قاندى ءىشىپ ءبىتتى عوي! مامامدى ابدەن قورقىتىپ العان! ۇرسادى دا جاتادى!.. ۇيىقتاپ جاتقام، تاعى دا سول باياعى باتيانىڭ ايعايىنان ويانىپ كەتتىم. «نە بوپ قالدى؟» دەپ شىقسام، مامام جىلاپ وتىر! جانىم اشىپ كەتتى… الدىندا دا ءسويتىپ جىلاتقانىن كورگەم! وي جىنىمنىڭ كەلگەنى-اي!..
-سودان؟
-سودان سول! اراشا ءتۇستىم ماماما… مەنى بوقتاعانىمەن قويماي، ورىندىقپەن ۇرماقشى! سونان كەيىن پىشاقتى الۋعا تۋرا كەلدى!.. ءاي، انا امانبەك اعا كەلىپ قالماعاندا، بىلمەيمىن نە بولاتىنىن!.. ءبارى تەك سونىڭ ايتقانىنداي بولۋى كەرەك وعان سالساڭ! ءبىز دە جىگىت بولدىق قوي! ارميانى دا كوردىك! ولاي ىستەۋگە بولمايدى عوي، اعا! قاندى ءىشىپ ءبىتتى!..
-م-مم… مامامدى قورعادىم دە…
ء-يا. ماحانعا كۇن كورسەتپەيدى عوي! ابدەن باسىنىپ العان! ءويتىپ قور قىلمايمىن مەن!
-ە-ەە… تۇسىنىكتى. وندا، قازتاي، ەندى مەنى تىڭدا.
ء-يا؟
-بۇل ءومىردىڭ سىناق ەكەنىن، اللا تاعالانىڭ ءبىزدى ءتۇرلى جاعدايلارعا سالىپ سىنايتىنىن بىلەسىڭ. قۇران اياتتارىندا «سەندەردى جاقسى-جامان كۇيگە سالىپ سىنايمىن» دەمەي مە؟
ء-يا… – جاقتىرىڭقىراماي، ءبىراق جۋاسي ءتىل قاتتى.
-كەلەسى ءبىر اياتتا «ءبىرىڭدى ءبىرىڭ ارقىلى سىنايمىن» دەيدى جاراتۋشى يەمىز. ياعني، جانىمىزدا جۇرگەن ادامدار ارقىلى سىنالامىز: ولاردىڭ كەي قىلىقتارى ۇنامايدى، كەيدە رەنجىتەدى، كەيدە ساتىپ كەتەدى… سول سياقتى اتا-انامىز دا بىزگە سىناق بولۋى مۇمكىن. مىسالى ۇيلەنەيىن دەگەن قىزىڭدى جاقتىرمايدى، ناماز وقىعانىڭا قارسى بولادى، اۋىرىپ قالادى، جۇمىسسىز قالادى، ءتىپتى (قۇداي بەتىن ارى قىلسىن!) كاپىر بولۋى مۇمكىن؛ ءتىپتى الجىپ، جىندى بوپ قالۋى دا مۇمكىن… مۇمكىن عوي؟
-مۇمكىن.
-نە ىستەيمىز سوندا؟ ادام رەتىندە، مۇسىلمان رەتىندە نە ىستەۋىمىز كەرەك؟..
-سابىر ەتۋ كەرەك…
-دۇرىس. سابىر ەتۋ كەرەك جانە شۇكىر ەتۋ كەرەك! قۇراندا «ماعان جانە اتا-انالارىڭا شۇكىر ەتىڭدەر» دەيدى. ول نە دەگەن ءسوز؟ «اتا-اناڭدى تاڭداي المايسىڭ. سوندىقتان اللا ءناسىپ ەتكەن اكە-شەشەڭە رازى بول! ولار قانداي كىسىلەر بولسا دا، وزىڭە ءتيىستى مىندەتىڭدى اتقار! ويتكەنى اركىم اۋەلى ءوزى ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى!» دەگەن ءسوز… اتالارىمىز نە دەگەن؟ ەڭ قيىن سىناق ول كىسىلەردىڭ الجىپ كەتۋى عوي! اقىل-ەسى ورنىندا ەمەس، ىسىندە دە، سوزىندە دە تامتىق جوق؛ استىنا جىبەرىپ قويىپ جاتا بەرسە… قانداي قيىن، ءا؟! ءبىراق اتالارىمىز نە دەيدى؟ «قارتتار ۇيىنە وتكىزىپ تاستاپ قۇتىل» دەي مە؟ جوق! «اتا-اناڭ جىندى بولسا، بايلاپ ب ا ق!» دەيدى!.. ال سەنىڭ اكەڭ جىندى ما؟.. اۋرۋ ما؟.. كاپىر ما؟.. جۇمىس ىستەمەي، ماسىل بولىپ الدى ما؟.. جو-وق. راس، دەنساۋلىعى سىر بەرىپ ءجۇر. ءبىراق وسى كۇنگە دەيىن ءبارىڭدى اسىراپ كەلەدى عوي!.. سەگىز بالانى باعۋ وڭاي دەيمىسىڭ؟.. «اتا-انانىڭ ءقادىرىن بالالى بولعاندا بىلەسىڭ» دەگەن، كەيىن تۇسىنەسىڭ، قازتاي…
ءبىر قىزارىپ، ءبىر بوزارعان قازىبەكتە ءۇن جوق. «ايتقانىمدى ءسىڭىرىپ السىن» دەپ ءبىراز ءۇنسىز وتىردىم. جاڭبىر توگىپ تۇر.
-ەسىڭدە مە؟ ءبىر كەزدەسىپ، سەندەرمەن اڭگىمەلەسكەندە، يبراحيم پايعامباردىڭ (ول كىسىگە اللانىڭ سالەمى بولسىن!) اكەسى جايلى ايتىپ ەك قوي؟
-ەمىس-ەمىس ەسىمدە، اعا…
-ول كىسىنىڭ اكەسى ءجاي عانا كاپىر ەمەس، پۇتتاردى جاساپ، سولاردى ساتىپ، سونىمەن كۇن كورگەن ادام ەدى. تۋرا جولعا شاقىرعان بالاسىن «مەن سەنى تاسپەن ۇرىپ ولتىرەم!» دەگەن قاتىگەز كىسى ەدى. سونداي ادامعا يبراحيم پايعامباردىڭ قالاي قايىرىلىپ، قالاي سويلەگەنىن بىزگى ۇلگى ەتپەدى مە اللا تاعالا؟ نە دەپ ەدى بالاسى كاپىر اكەسىنە؟ «اكەشىم! مەن ءسىزدى شايتانعا ىلەسىپ اداساسىز با دەپ قورقام. اكەتايىم مەنىڭ، ماعان تۋرا جول كورسەتىلدى، ماعان ىلەسىڭىزشى…» دەمەپ پە ەدى؟ «اكە» دەگەن جوق، قايتا-قايتا «اكەشىم! اكەتايىم!» دەگەن! قانداي ادەپ، ا؟!.. – از ۇنسىزدىكتەن سوڭ ءسوزىمدى جالعادىم.
-ەندى اڭگىمەنىڭ توتەسىنە كوشەيىك. اكەڭە جەككورىنىشپەن قارايتىنداي، ول ساعان نە جاماندىق ىستەپ ەدى؟.. جالپى، سەنىڭ اكەڭ كىمنەن كەم ەدى؟ ماس بولىپ مازالارىڭدى الدى ما؟ بىرەۋلەر قۇساپ شەشەلەرىڭمەن قوسىپ ساباعان با ەدى؟ ءوزى ءلايلىپ، سەندەردى اش قالدىرىپ پا ەدى؟ جوق الدە ەكى كۇننىڭ بىرىندە اۋزىنان اق يت كىرىپ، قارا يت شىعىپ، بوقتاپ جاتۋشى ما ەدى؟ ايتشى!
-جوق…
-راس، مىنەزى جەڭىلدەۋ شىعار، اشۋى تىز ەتپە شىعار؟ ءبىراق «جەل تۇرماسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەمەكشى، اشۋعا سەبەپ جوق دەيسىڭ بە؟ اكەنىڭ قالاۋىن ەمەۋرىنىنەن ءبىلىپ جاتقان بالا قايدا؟.. ءوزىڭدى اكەڭنىڭ ورنىنا قويىپ كورشى. بالاڭ ەسەيىپ، ەر جەتىپ، اسكەري مىندەتىن وتەپ ۇشقان ۇياسىنا ورالىپ جاتىر. «بويى ءوسىپ، دەنەسى تولىعىپ ازامات بولىپتى؛ ءبىر جاعىما شىعىپ، تيىنىمدى تەڭگە، قۇلىنىمدى قۇنان قىلادى؛ اۋىرتپالىعىمدى الىپ، ابىرويىمدى اسپانداتادى» دەپ مارقايىپ وتىرسىڭ. «ابدەن دەمالىپ السىن، بىزگە ەركەلەگەنى عوي» دەپ، بالاڭنىڭ ءبىر اي، ەكى اي تۇنىمەن قىدىراپ، كۇنىمەن ۇيىقتاعانىنا دا كەڭدىكپەن قارادىڭ. «جۇمىس ىزدەپ شارشاپ ءجۇر عوي، ءبىر جەرگە ورنىقپاعان سوڭ، كوڭىلى دە ورنىندا ەمەس» دەپ، قاباعىن اشىپ سويلەسپەيتىنىن دە اقتاپ الدىڭ. ءبىراق، ۇيقىسىنان تۇرعانىن كورىپ، كومەككە شاقىرعانىڭدا لىپ ەتىپ كەلە قويماسا، كەلگەنىمەن كەكجيگەنى كوبىرەك بولسا، اشۋىڭ كەلە مە، جوق پا؟!.. تۇرعان جۇمىسىنان بىر-ەكى اي بولماي جاتىپ شىعىپ كەتىپ جاتسا، كۇندىز جۇمىس ىزدەۋدىڭ ورنىنا شالجيىپ ۇيىقتاپ جاتقانىن كوزىڭ كورسە، جىنىڭ كەلە مە، كەلمەي مە؟!.. ال ەندى «قولعاناتىم، ارقاسۇيەرىم، ازاماتىم» دەپ جۇرگەن بالاڭ بەتىڭنەن الىپ، توسىڭە شاۋىپ جاتسا، جاعاڭا جارماسىپ، پىشاق كەزەنسە، قانداي كۇيدە بولار ەدىڭ، قازتاي؟! ءسال ويلانشى…
باسىن ارى بۇرىپ العان قازىبەك كۇرسىنىپ بارىپ:
-مەن ماماما اراشا تۇسەيىن دەپ ەم… – دەدى اقتالعان داۋىسپەن.
ء-اي، قازتاي-اي… ولاي اراشا تۇسپەيدى عوي… ءالى-اق، اللا ءناسىپ ەتىپ، ءۇيلى-باراندى بولىپ جاتساڭ، كورەسىڭ: ايەل كىسىلەردىڭ وزىنە ءتان ءبىر وسالدىعى بولادى. «قيسىق قابىرعادان جاراتىلعان» دەگەنى سول. بىزگە، ەركەكتەرگە ۇقسامايدى ولار. ويىڭنان شىعا قويماعاننان كەيىن كەيدە پەندەلىكپەن قاتتىراق مامىلە جاساپ قوياسىڭ. ءبىراق ارتىنشا ەركەلەتىپ، ەمىرەنىپ دەگەندەي، تۇزەپ الاسىڭ ول قاتەڭدى. كەيدە كۇندىز ۇرىسقانمەن، جۇرەك جاراستىعى، جار توسەگى دەگەن نارسەلەر بار، تاڭەرتەڭگىسىن تاتۋلاسىپ تۇرىپ كەتەسىڭ… «ەرلى-زايىپتىنىڭ اراسىنا ەسى كەتكەن تۇسەدى» دەپ اتالارىمىز بەكەر ايتقان دەيسىڭ بە؟ ءۇي بولعان سوڭ، ىدىس-اياق سىلدىرلايدى. ءبىراق سىندىرىپ الماۋ كەرەك…
ء-بىراق، اعا، ءوزىڭىز ايتىپ ەدىڭىز عوي ««ەر ادامنىڭ ەڭ جاقسىسى – جۇبايىنا جاقسى قاراعانى» دەگەن حاديس بار» دەپ. اكەم بولسا…
-ارينە، مەن اكەڭنىڭ كەشەگى قىلىعىن «تولىق دۇرىس» دەپ اقتاپ وتىرعان جوقپىن… اناڭ ەكەۋىنىڭ بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىنا قانشا بولدى؟
-تاك… 25 جىلداي بولىپتى.
-مىنە، كوردىڭ بە؟ ەگەر سەن ويلاعانداي، ءوزىڭ كۋا بولعان ەكى-ۇش جاعدايداعى اكەڭنىڭ اشۋلى قىلىعىنا قاراپ ويلاپ قالعانىڭداي، اكەڭ ناشار ادام بولسا، قور قىلىپ جۇرگەن بولسا، وسىنشا جىل ادام بىرگە تۇرا ما؟.. بوپتى دەيىك، ايىنا 2-3 مارتە ۇرىسىپ قالسىن. الايدا 27 كۇن تاتۋ ءجۇر ەمەس پە؟!.. قايتالاپ ايتام، قازتاي، اناعا ولاي اراشا تۇسپەيدى. اكەسى مەن اناسىنىڭ جاراستىعىن ويلاعان بالا ولاي اراشا تۇسپەيدى…
-قاراپ تۇرايىن با سوندا؟ الدە كورمەگەنسىپ ءوتىپ كەتۋىم كەرەك پە ەدى؟
-قاجەت بولسا، ياعني سەنىڭ ارالاسقانىڭ وت ۇستىنە ماي قۇياتىنىن ءتۇسىنىپ تۇرساڭ، ۇندەمە، ءتىپتى كورمەگەنسى! ارينە، شاتاققا اراشا، كۇناعا توقتام كەرەك! ءبىراق، قالاي؟ ماسەلە – وسىدا. اراشاڭ ارازدىقتى ارتتىرتپاۋى كەرەك، جاعدايدى شيەلەنىستىرمەۋى كەرەك! كىشىلىكپەن، ءوز ورنىڭدى ءبىلىپ، كەرەك بولسا، سول ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن ەكشەپ بارىپ اراشا بول!.. ءوزىڭ ويلاشى: سەنىڭ سول كەزدەگى ارەكەتىڭ دۇرىس بولدى ما؟.. سەن اكەڭنىڭ ورنىندا بولساڭ، بالاڭنىڭ سول اراشاسىنا رازى بولار ما ەدىڭ؟.. ايتشى.
-جوق…
-ارينە، رازى بولمايسىڭ! كىندىگىڭنەن شىققان پەرزەنتىڭ پىشاق الا جۇگىرسە، قالاي رازى بولاسىڭ؟! سەن رەنجىمە، قازتاي. سەنى ول ارەكەتىڭ – اراشا ەمەس، انا الدىنداعى پەرزەنتتىك قامقورلىق تا ەمەس، مەنمەندىكتىڭ، اشۋعا جەڭىلگەن زور كەۋدەنىڭ اقىماقتىعى عانا! اسكەردە ءجۇرىپ سەمىرىپ كەتكەن ساسىق كەۋدەنىڭ دالباساسى، جاستىقتىڭ ماستىعى، ءناپسىنىڭ وزىمشىلدىگى عانا!..
قازىبەك تومەن قاراعان قالپى قىپ-قىزىل بولىپ كەتتى. اشۋدان گورى اقىلدىڭ اسەرى ەكەنىن سەزىپ وتىرمىن.
-مەن ساعان ءبىر اڭگىمە ايتىپ بەرەيىن. ەراسىل اعاڭنىڭ ايتقانى. تۋرا سەنىڭ جاعدايىڭا ۇقسايدى. ءبىراق، ءسال باسقاشا. جاقسىلاپ تىڭدا. «اسكەري بورىشىمدى وتەپ كەلگەن كەزىم ەدى» دەيدى اعاڭ…
«اسكەري بورىشىمدى وتەپ كەلگەن كەزىم. دوس-جاران مەن اعايىن-تۋىستىڭ، اسىرەسە اتا-انانىڭ ءقادىرىن شەتتە ءجۇرىپ تۇسىنەدى ەكەنسىڭ… ساعىنىپ جەتتىم! ءبىراق كوپ ۇزاماي، الىپ-ۇشقان كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلدى. اكەم ءىشۋىن ءالى قويماپتى. سول باياعى ادەتى: ماس بولسا بولدى، شەشەمدى قۋالايدى دا جۇرەدى… ءبىر كۇنى كەشكىسىن دوسىمىزدىڭ تۋعان كۇنىنە بارايىن دەپ جينالىپ جاتقام. سىرتتان جەڭەشەم جۇگىرىپ كىردى. ءوڭى ءورت سوندىرگەندەي.
-ويبۋي، قۇداي-اي، انا اكەڭ تاعى ماس! ءقايتتىم ەندى؟!..
ايتىپ اۋىز جيعانشا اكەم دە كىرىپ كەلدى. تۇردەن ءتۇر جوق. القام-سالقام. كىرە سالا «وي، شەشەڭدى…!» دەپ اناما باس سالعانى! ول كىسى سىرتقا قاشىپ شىعىپ كەتپەكشى بولىپ ەدى، شاپ بەرىپ ۇستاپ الىپ، ءبىر قولىمەن قويىپ-قويىپ جىبەردى! ءاي، مۇنداي جىنىم كەلمەس! قاپسىرا قۇشاقتاپ الدىم دا اكەمدى الىپ ۇردىم. ۇستىنە شىعىپ، تىپىر ەتكىزبەي باسىپ الدىم. قايدان شاماسى كەلسىن، قولىنان كەلگەنى: جەتى اتا-جەتى پۇشتىمنان تارتىپ بوقتاپ جاتىر. «ءاي-ي، كورسەتپەگەنىڭ قالمادى-اۋ، اكە!..» ىزام كەلىپ نىعىرلاپ-نىعىرلاپ قويام. ءسويتىپ وزىمشە ايىزىمدى قاندىرىپ جاتقان كەزىمدە بەتىمە كەلىپ شاپالاقتىڭ تيگەنى! قاراسام: انام!
-ەي، كورگەنسىز! اكەڭە قول كوتەرەيىن دەدىڭ بە؟! تەكسىز بە ەدىڭ، ا؟ وڭباعان! – شاپالاقپەن تارتىپ-تارتىپ جىبەردى! ەكى كوزىم اتىزداي بولىپ، نە ىستەرىمدى بىلمەي قالدىم.
-جىبەر دەيمىن ساعان! اقىماق!
-كەشىرىڭىز! كەشىرىڭىز، جەڭەشە… – ساسقانىمنان اتىپ تۇردىم.
-جوعال كوزىمە كورىنبەي!
-مەن سىزگە اراشا ءتۇسىپ…
-بۇيتكەن اراشاڭ قۇرسىن! مەن ساعان ءوستىپ اراشا ءتۇس دەدىم بە؟! ەل-جۇرت ەستىسە نە دەيدى؟! قۇدايدان قورىقپايمىسىڭ، ا؟! ەي، ساناسىز، بۇل سەنىڭ اكەڭ عوي!.. شىق ۇيدەن، اقىماق!
-كەشىرىڭىز! – ۇرىن-پەرىن ۇيدەن اتىپ شىقتىم…»
«ەرتەسى اكەمنەن كەشىرىم سۇرادىم. سودان بەرى اكەمنىڭ بەتىنە قاراماۋعا تىرىسىپ كەلەم…» دەيدى اعاڭ…
كوزىنە جاس ۇيىرىلگەن قازىبەك كىرپىگىن قايتا-قايتا قاعا بەردى.
ء-وزىڭ دە بىلەسىڭ: اتاڭ جەڭەشەم قايتىس بولعان سوڭ، «ءقادىرىڭدى بىلمەپپىن، كەش مەنى» دەپ تالاي جىلادى… شىنىمەن، اعامدى قالاي قادىرلەگەن، ءا؟ اتاڭا نالەت سول اراقتىڭ كەسىرىنەن جەڭەشەم 20 جىل بويى ءسويتىپ قاشىپ-پۇسىپ ءجۇردى عوي… سوندا، جاڭاعى ارەكەتىن قالاي تۇسىندىرەمىز؟.. ويتكەنى، جەڭەشەمىزدىڭ بويىنا بالا كەزىندە سونداي تاربيە سىڭىرىلگەن… ويتكەنى، ەر ازامات ءۇشىن جۇماقتىڭ ەسىگى – انانىڭ تابانىنىڭ استىندا بولسا، ايەل كىسى ءۇشىن – ەرىنىڭ رازىلىعىندا… اپاڭنىڭ مىنەزىنە بايىپتاپ قاراساق، ءبىز ايتىپ جۇرگەن «سابىر، شۇكىر، كەشىرىم، تاعدىرعا رازىلىق» دەگەن كەرەمەت قاسيەتتەردىڭ بارلىعى بويىندا بولعان ادام. مىسالى، ول كىسى – بىردە-بىر اتاسىنىڭ نەمەسە قاينىلارىنىڭ اتىن تۋرا اتاماعان ادام؛ جاسى ۇلكەنگە سالەمىن سالعان، ەر ادامنىڭ الدىن كەسىپ وتپەگەن، بارىمىزگە «اينالايىن، قاراعىم» دەپ مەيىرىن توگىپ وتكەن، قولىنداعىسىن تاراتىپ بەرگەنشە جانى ءجاي تاپپايتىن كەرەمەت كىسى ەدى! سول مىنەزىنىڭ سەبەبىنەن بولار: ەراسىل اعاڭ ناماز باستاعان سوڭ، «اتا-اناما جەتكىزەيىن» دەگەن نيەتپەن بارىپ، ايتقانىندا، ەش سوزگە كەلمەستەن «پارىز بولسا، ۇيرەتىڭدەر، قارعام» دەپ، سول كۇنى-اق نامازعا جىعىلعانى!..
ءسال وتىرىپ، اڭگىمەنىڭ تۇيىنىنە كوشتىم.
-جارايدى، وتكەن ءوتتى دەيىك. قازىرگى مىنا قىلىعىڭ اكە-شەشەڭدى شاتتاندىراتىن قىلىق پا؟ ءبولىپ الىپ كەتكەندەگى ماقساتىڭ نە؟ اناڭدى جەسىر، ءىنى-قارىنداستارىڭدى ءتىرى جەتىم قىلۋ ما؟.. ءوشىڭدى الىپ جاتسىڭ با؟ وشتەسەتىندەي نە بولىپ ەدى؟ كىمنىڭ كىناسى كوبىرەك: اكەڭنىڭ بە، سەنىڭ بە؟.. «اكە ۇرىسسا بالاعا ول دا – دوستىق، بالا ۇرىسسا اكەگە جاراسا ما؟» دەپتى عوي اباي حاكىم. ۇرىسسا، ءوز اكەڭ ۇرىستى! ارى-بەرىدەن كەيىن، سول ۇرىسقا لايىق بولىپ قالعانىڭ ءۇشىن ۇرىستى!..
قازىبەكتە ءۇن جوق. مويىنداپ وتىر. شەكەسىن ۇستاي بەرەدى…
-قازتاي، ءوزىڭ بىلەسىڭ: «اللانىڭ رازىلىعى – اتا-انانىڭ رازىلىعىندا، اللانىڭ اشۋى – اتا-انانىڭ اشۋىندا» دەگەن عوي پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ الايھي ءۋا ءساللام). بىلە بىلسەڭ، اتا-اناعا قارسى شىعۋ، ولارعا ازار بەرۋ – ۇلكەن كۇنا… انا ءبىر ساباقتا ايتقان شاكارىم اتاڭنىڭ ولەڭى دە ەسىڭدە بولار: «تابىلدى ءوز بويىمنان ەكى دۇشپان، ءبىرى – ىشتەن بولعاندا، ءبىرى – تىستان» دەگەن.
ء-يا…
-ەندەشە، دۇشپاندارىڭا جەم بولما! ناپسىڭە «جونىڭە ءجۇر» دە دە، اكەڭنەن كەشىرىم سۇرا… قاتەلىك – قايتالاماۋ ءۇشىن، ساباق الۋ ءۇشىن بەرىلەدى… بۇنى دا «اللانىڭ ءبىر ەسكەرتۋى» دەپ ءبىل… وسى اڭگىمەمىزدىڭ ءوزىن «اللانىڭ راقىمى، مەيىرىمى» دەپ ءتۇسىن… شۇكىر ەت… ءتاۋباعا كەل… قىسقاسى، اكەڭنىڭ الدىنا كەشىرىم سۇراپ بار. اقىلىڭ بار جىگىتسىڭ عوي… «ۇلىم بار!» دەپ ماقتانسىن، «ازاماتىم!» دەپ مەيىرلەنسىن!.. «اتاڭا نە قىلساڭ – الدىڭنان سول شىعادى!» دەگەندى دە ەسىڭنەن شىعارما، قازتاي… ال، جاقسى، اللا جار بولسىن!..
-جاقسى… راحمەت، اعا!.. – قول الىسىپ قوشتاستىق.
ر.S. قۇدايعا شۇكىر! تاتۋلاستى…
العاداي ءابىلعازى ۇلىنىڭ اسىل ارنانىڭ سايتىنداعى جازباسىنان
