ساناۋلى كۇننەن سوڭ جەر جاھاندى ەرەكشە جىلۋعا، ادامزاتتى مەيىرىم-شۋاققا بولەيتىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ءاز-ناۋرىز مەرەكەسى تويلانادى. ناۋرىز – تەك قازاق جۇرتشىلىعى عانا ەمەس، كۇللى تۇركى الەمى ءۇشىن ايرىقشا مەيرام. حالقىمىز ىقىلىم زاماننان وسىناۋ كۇندى ەرەكشە سەزىممەن قارسى العان. قىستىڭ قىسپاعىنان قۇتىلىپ، جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ، جىڭىشكەنىن ۇزىلەر شاعىندا، جان-جانۋار كوككە، بارشا جۇرتتىڭ اۋزى اققا ىلىنگەن ۋاقىتقا جەتكەن كوپشىلىك جاراتقانعا شۇكىرلىك ايتىپ، مەرەكە قىلعان. ازدى-كوپتى وكپە-رەنىشى بار اعايىن قۇشاق جايىپ، باۋىرلاستىقتى نىعايتقان. ايتۋلى مەرەكە قازاق ەلىنە تاۋەلسىزدىك اتتى ءقادىرلى ۇعىممەن بىرگە كەلدى. ءتىل مەن ءدىل، ءدىن مەن مادەنيەتىمىزدىڭ قايتا ورالۋى بارشاعا زور قۋانىش ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن، قوعامدا قالىپتاسقان، حالىق تانىمىندا تالايعى زامان ورنىققان ءسالت-داستۇر، ادەت-عۇرىپتارعا قاتىستى ەل ىشىندە ءار الۋان وي تۋدىرىپ، سىڭارەزۋ پىكىر تاراتۋشىلار قاراسى دا جوق ەمەس. ەلىمىزدە ءدىني سەنىمدى وزگەشەلەۋ ورنەكتەگىسى كەلەتىن كەيبىر ادامدار ناۋرىز مەرەكەسىن دە مانسۇقتاۋعا كوشكەندەي. وسىعان بايلانىستى بۇل كۇننىڭ شىعۋ تاريحى، ءمان-ماعىناسى مەن بۇگىنگى بولمىسى تۋرالى ءدىن ماماندارىنىڭ وزدەرىنەن بىلگەندى ءجون سانادىق.
مۇحيتدين يسا ۇلى، «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى:
ءاز ناۋرىزدى، كورىسۋدى پارسىنىڭ ءدىني مەيرامى دەيتىن ادامدار بار. بۇحاريدان باستاپ كۇتۋبۋ تيسعانىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇركى جۇرتىنان بولعان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز كەشەگى كۇنگە دەيىن كۇللى مۇسىلمانعا، سونىڭ ىشىندە اراب ەلدەرىنە، وسمانلىعا ءدىن ۇيرەتىپ كەلگەن. سول سەبەپتى، ولار پارسىنىڭ پۇتقا تابىنۋشىلىق مەيرامىن تويلاعان ەمەس. كورىسۋ – سوناۋ ىقىلىمنان عۇنداردان، ساقتاردان بەرى ءتىپتى ودان ارىدەن بار عۇرىپ. ويتكەنى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز بۇگىنگىدەي قىستى كۇنى "كۆارتيراعا" تىعىلىپ الىپ جاتپاعان. ولار مىناۋ ۇشى قيىرى جوق كەڭ دالانى يەمدەنىپ ەركىن جاتقان. قىس ايلارى، اسىرەسە، كۇن سۋىق جاقتاردا التى ايلاپ بىر-بىرلەرىن كورە الماي، سودان قىستان امان شىققانى ءۇشىن كورىسەتىن بولعان. بۇرىنعىلار كوكتى ۇستاعان ءبىر تاڭىرگە شۇكىرشىلىك ايتسا، كەيىنگى مۇسىلمان بابالار سول كوكتى ۇستاعان ءبىر ءتاڭىر بولعان اللاعا شۇكىرشىلىك ەتكەن. اماندىق سۇراسقان. اماندىق سۇراسۋ – پايعامباردىڭ سۇننەتى. بۇل سول كوكتەمنىڭ العاشقى كۇندەرىندە بولاتىن بولعان. جاڭا جىل، جاڭا ءومىر بولىپ باستالعان. قۇرانداعى «اللانىڭ ولگەن سوڭ قايتا قالاي تىرىلتەتىنە قاراڭدار» دەگەن ماحشار كۇنىن ەسكە الاتىن بولعان.
ال وسى جاڭا كۇن، جاڭا كوكتەم كەيىنگى عاسىرلاردا "ناۋرىز" بولىپ پارسىشا اتالىپ كەتكەن. ياعني پارسى مادەنيەتىنىڭ ءبىر كەزدەگى اسەرىنە بايلانىستى ءسىز بەن ءبىزدىڭ وقىپ جۇرگەن "سالات" ياعني، پارسى تىلىندە "ناماز"، ۇستاعان ساۋم – ورازامىز دا پارسىشا اتالىپ كەتكەن. ەگەر بۇل ادامدار ناۋرىزدىڭ پارسىشا اتالعانىنا قارسى بولسا، وندا ناماز بەن ورازاعا دا قارسى شىقسىن قاۋقارى جەتسە. اڭگىمە اتىندا ەمەس، زاتىندا. ولاردىڭ ايتىپ وتىرعانى – پارسىلاردىڭ "ناۋرىزى"، ول وت جاعىپ وتتان سەكىرۋ، وتقا تابىنۋ مەيرامى. ال قازاق تاريحىنداعى ناۋرىزدا وتقا سەكىرۋ جوق، وت جاعۋ جوق. قايتا كوكتەم بار. گۇلدەنۋ بار. ويانۋ بار. اعاش ەگۋ بار. جانداندىرۋ بار. ءتىرىلتۋ بار. ماحشاردى ەسكە الۋ بار. ءدىن ۇستانامىز دەپ ءدۇدامال اعىمعا ەرگەندەر وزدەرىن قازاق دەپ ساناماسا ولاردى بۇل ەلدە نە ۇستاپ وتىر، نە بولماسا قازاق دەگەن اتتارىن اۋىستىرسىن.
ال، اتا-بابا جولىنان تايماي قايتا ويانۋعا بەت العان مۇسىلمان الاش جاستارىنا ايتارىم – ءاز ناۋرىز قۇتتى بولسىن! ءاليحان، ءمىرجاقىپتاردىڭ جولىن قۋىڭدار! اللا ەلىمىزگە بەرەكەت، بايلىق، بىرلىك، تىنىشتىق ءناسىپ ەتسىن! ءامين!
ابدۋسامات قاسىم، Islam.kz سايتىنىڭ ءدىني ساراپشىسى، يسلامتانۋشى:
ناۋرىز مەيرامى، بارىنە بەلگىلى بولعانداي، ءتۇبى سوناۋ پارسىلارعا بارىپ تىرەلەدى. يسلام ءدىنى كەلمەي تۇرىپ وتقا تابىنۋشى پارسى حالقى ناۋرىز مەيرامىن جاڭا جىل رەتىندە قۇتتىقتايتىن. كەيىنىرەك يران جەرىنە مۇسىلماندار اياق باسقاننان سوڭ اتالمىش ءۇردىس مۇسىلمانداردىڭ اراسىنا جايىلا باستادى. ءتىپتى، ۋمەياتتاردىڭ حاليفالىعى كەزەڭىندە اسا قانىپەزەرلىگىمەن تاڭىلعان حاججاج يبن يۋسۋف ءاس-ساقافي تاراپىنان بۇل مەيرام كەيبىر ولكەلەردە رەسمي تۇردە بەكىتىلسە، ءشييزمدى دارىپتەيتىن فاتيميتتەردىڭ داۋىرىندە مۇسىلماندار مەكەندەيتىن ايماقتاردا تويلانا باستاعان. ابباسي حاليفاسى مۇتاۋاككيل الاللانىڭ ناۋرىز مەيرامىن جاقسى كورگەندىگى تاريح كىتاپتارىندا ايتىلادى.
تۇركى تىلدەس حالىقتارىندا 21-22 ناۋرىز مەيرامى ب.ز.د. 8 عاسىردان بەرى جاڭا جىل مەرەكەسى رەتىندە تويلانىپ كەلەدى.
ايتكەنمەن، ءوزىڭىز ايتپاقشى، اتالمىش مەيرامعا ءۇزىلدى كەسىلدى قارسى شىققان بەدەلدى ءدىن عۇلامالارى بولمادى ەمەس، بولدى. اراسىندا حانافي عالىمدارى دا بار-تىن. ءبىراق، ولاردىڭ بۇل تىيىمدارىن ءماجۋسي سەنىمىنە سۇيەنەتىن، زاردۇشتىلىق ءدىني راسىمدەرى ورىن العان ناۋرىز مەيرامىنا قاتىستى دەپ الۋعا بولادى. ويتكەنى، كەيىنىرەك حانافي عالىمدارى اراسىندا اتالمىش مەيرامعا وڭ قاباق تانىتقاندار شىقتى. سولاردىڭ ءبىرى 15-16 عاسىردا ءومىر كەشكەن، «شەيحۋل يسلام» اتاعىن العان حانافي عۇلاماسى مۇحاممەد ءابۋ سۋۋد ەفەندي (م.1490-1574 ج.) ەدى.
بۇگىندە ناۋرىز مەيرامى – ءدىني بوياۋىن جوعالتىپ، وتقا تابىناتىن زاردۇشتىلىق ءدىنىنىڭ ەلەمەنتتەرىنەن ادا، حالىق اراسىندا تەك ءداستۇر رەتىندە قالىپتاسقان مەيرام. فيقھتا "حارام ۇكىمىن تۋدىرعان سەبەپتىڭ جويىلۋى – ۇكىمنىڭ دە جويىلۋىنا الىپ كەلەدى» دەيتىن قاعيدا بار.
شاريعاتتا ەكى مەيرام بار: ورازا ايت پەن قۇربان ايت مەيرامدارى. 22 ناۋرىز مەيرامى ءدىني مەيرام ەمەس. ءبىراق، قازاق سالت-داستۇرىندە ەرەكشە ورنى بار قۇبىلىس. شاريعات دىنگە تەرىس كەلمەيتىن داستۇرلەرگە رۇقسات ەتكەن.
سوندىقتان دا، وتتان سەكىرۋ، وتقا ءتاۋ ەتۋ ت.ب. وسى سەكىلدى دىنىمىزگە جات زاردۇشتىلىق (زورواستريزم) ادەتتەر مەن ىشىمدىك ءىشۋ سياقتى حارام ىستەر ورىن المايتىن بولسا، ناۋرىز مەيرامىن اتاپ ءوتۋدى حارام دەۋگە بولمايدى.
باقىتجان وتكەلبايەۆ، «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىنىڭ نايب يمامى:
كوشپەلى قازاق وركەنيەتىنىڭ ۇلتتىق نىشاندارىنىڭ ءبىرى – ناۋرىز مەرەكەسى. «ناۋرىز» ءسوزى – زورواستريزم سەنىمىندە بولعان پارسى ەلىنىڭ تىلىنەن اۋدارعاندا «جاڭا كۇن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل مەيرامنىڭ شىعۋ تاريحىن كەيبىر عالىمدار زورواستريزممەن، وتقا تابىنۋمەن بايلانىستىرسا، كەيبىر تاريحشىلار پارسى پاتشالىعىنىڭ جورىقتارىمەن بايلانىستىرادى. زورواستريزم سەنىمى بويىنشا جاقسىلىقتار جارىقتان، جاماندىقتار قاراڭعىلىقتان باستاۋ الادى.
كەيبىر ريۋاياتتاردا حازىرەتى ءالي پارسى شىعاناعى جاققا بارعانىندا ءبىر كىسى كەلىپ وعان ناۋرىز مەرەكەسىنە بايلانىستى ءبىر كادە سىيلىق جاسايدى. حازىرەتى ءالي (اللا رازى بولسىن) مۇنىڭ ءمانىسىن سۇراعاندا، الگى ادام: «بۇگىن ناۋرىز مەرەكەسى، بۇل سىيلىقتى سول ءۇشىن سىيلادىم» دەگەنىندە حازىرەتى ءالي (اللا رازى بولسىن) بۇعان قارسىلىق ءبىلدىرۋ بىلاي تۇرسىن:
«بۇل جاقسى ءۇردىستى، كۇنىگە ىستەڭدەر! (ناۋرىزدا سىيلىق سىيلاسۋ ءۇردىسى)» دەپ وسيەت ەتكەن ەكەن. عالىم ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى اتامىز ءوزىنىڭ «نۇح، ناۋرىزناما» دەگەن جازبالارىندا مۇنىڭ نۇح پايعامداردىڭ زامانىن قالعان قادىم مەيرام ەكەندىگىن العا تارتقان. 7 ءتۇرلى ءداندى-داقىلدان دايىندالاتىن ناۋرىز كوجە سوندىقتان دا «اشۋرا» مەرەكەسىنىڭ قۇرمەتىنە 10 ءتۇرلى ءداندى-داقىلدان جاسالاتىن تاعامعا ۇقسايدى دەگەن.
ءاسىلى، ناۋرىز مەرەكەسى قازاق حالقىنىڭ سەنىمىندە قىستان امان ەسەن، شىعىپ، مالدىڭ اۋىزى كوككە ءىلىنىپ، ارقا كەڭىپ، كۇن جىلىعان كەزدە جاڭا جىل رەتىندە تويلانادى. قىستان امان ەسەن شىققان حالىق ءبىر-بىرىن زيارات ەتىپ، اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ، كورىسەتىن بولعان. ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىندا «كورىسۋ كۇنى» دەپ سودان اتالادى. وسىمەن قاتار، 14 ناۋرىزدا سامارقاندتتا كوك تاس ەريدى دەپ ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋدى 9-نان نەمەسە 14-نەن باستاپ كەتكەن.
دىنىمىزدە «ءشارعي ءمان ءقوبلانا نەمەسە عۋرف» فيقھ قاعيداسى بويىنشا (ءبىر حالىقتىڭ يسلامنان الدىڭعى ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-دستۇرلەرى) يسلام نەگىزدەرىنە قايشى كەلمەي، قوعامدىق قاتىناستى وڭ رەتتەگەن بولسا، بۇل سالت-داستۇرلەر ساقتالادى. بۇگىنگى داستۇرىمىزدەگى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ يسلامعا ەشقانداي الابوتەندىگى جوق. بۇرىنعى ناۋرىز مەرەكەسىن وت جاعىپ قارسى الۋشىلىق داستۇرىمىزدەن الدەقاشان شىعارىلىپ تاستالعان. ال، قازىرگى قازاق قاۋىمىنىڭ تويلاپ جۇرگەن ناۋرىز مەرەكەسىندە قىستان كۇيزەلىپ شىققان ەلدىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ مەن قازاقي قۇندىلىقتارىمىزدى جانداندىرىپ، كوكپار بەرىپ، ات شاپتىرىپ، پالۋاندار كۇرەسىن وتكىزىپ، ءان-جىر، ايتىس-تەرمە ۇيىمداستىرىلىپ، ارازداسقان ادامدار وسى كۇنى تاتۋلاسىپ، بىر-بىرىنە جاقسى باتا بەرىسىپ، «ۇلىس وڭ، اق مول بولسىن» دەگەن سياقتى ىزگى تىلەكتەرىمەن قاۋىشىپ جاتادى. يسلام شاريعاتى ناۋرىزدى ۇلتتىق ناقىشتا كوكتەممەن بىرگە جاڭا جىلعا كىرۋ تۇسىنىگىندە تويلاۋدى قۇپتايدى دەپ تولىق ايتا الامىز. وسىمەن قوسا، دىنىمىزدە «امالدار نيەتتەرگە بايلىنىستى» دەگەن قاعيدا بار. سول ءۇشىن بۇگىنگى قازاق حالقى ناۋرىزدى كوكتەم مەرەكەسى رەتىندە تويلاپ ءجۇر. بۇل يسلام ءدىنىنىڭ قاعيدالارىنا ەش قايشىلىق ەتپەيدى دەگىم كەلەدى.
دەرەككوز: islam.kz
