قالانىڭ كۇيكى تىرلىگىنەن مەزى بولىپ، جۇمىستان قاجىعاندا، قۇتتى باسپاناڭنىڭ ءوزى تار قاپاسقا اينالىپ، تىنىسىڭ تارىلىپ كەتكەندەي بەيمازا كۇيگە تۇسەسىڭ. مۇنداي كەزدە قىرعا بارىپ، تازا اۋامەن تىنىستاپ قايتۋ مەنىڭ ادەتىمە اينالعانى قاشان. بۇگىن دە سول اۋىلعا دەگەن ساعىنىشپەن تارتىپ كەلەم.
ءبىزدىڭ اۋىل اۋدان ورتالىعىنان ونشا الىس ەمەس، قالانىڭ سولتۇستىك ىرگەسىندە ون شاقىرىم، تاياق تاستام جەردە. بالا كەزىمىزدە بۇل جولدا جاياۋلاتىپ تا، اتپەن دە، ۆەلوسيپەدپەن دە ارى-بەرى سابىلعانبىز. سەبەبى، وقيتىن مەكتەبىمىز اۋدان ورتالىعىندا بولاتىن. ول كەزدە ەكى ارالىق بىزگە دارداي الىس بولاتىن. ءقازىر بۇرىنعى ءورلى-قىرلى جول تۇزەلىپ، ۇستىنە اسفالت جاتقىزىلعان، قاتىناس قولايلى. جەڭىل كولىكپەن 10-15 مينۋتتا زىر ەتىپ، جان قيناماي جەتىپ باراسىڭ.
قاراتوبە دەپ اتالاتىن وسى اۋىل كەزىندە توراڭعى، جىڭعىل، شي، نار قامىسىمەن كوركەم كورىنەتىن، ەلدى وزىنە باۋىرايتىن. مەنىڭ بالالىق شاعىم مەن اكە-شەشەمنىڭ جارتى عاسىر عۇمىرى وتكەن جەر. وتە-موتە توراڭعىلارى بەينە اكەم مەن شەشەمنىڭ كوزى ىسپەتتى. مەنى ساعىنىپ، جولىما قاراپ تۇرعانداي سوناۋ الىستان بوي كورسەتەدى.
جازى سالقىن، كۇزى قوڭىرجاي مال-جانعا جايلى توڭكەلى جەر. ونداعى بۇرقىلداپ جاتقان باستاۋلار، ويدىم-ويدىم قاراسۋلار ەرتەگىلەردە ايتىلاتىن ءابىلقايات سۋى ما دەپ تە قالاسىڭ؟! ىشسەڭ ءشولىڭدى قاندىرىپ، جانىڭدى جادىراتادى، جۋىنساڭ ءتانىڭدى سەرگىتۋشى ەدى. بورانى – قۇت، بورباسى – التىن. اسان قايعىنىڭ ىزدەگەن جەرۇيىعى وسى ما دەرسىڭ؟! اۋىل تۇرعىندارى بىر-بىرىنە جاقىن وتىرماسا دا، ءار ءۇيدىڭ ادامدارى شىلدەحانادا، توي-تومالاقتا، ولىم-جىتىمدە شاقىرۋسىز جانىڭنان تابىلاتىن. ادامدارىنىڭ باۋىرماشىلىعى مەن اقجارما كوڭىلدەرى مەنىڭ ايتىپ تاۋسقىسىز جىر-داستانىم بولاتىن؟!
كولىكتەن تۇسكەنىم سول ەكەن، اكەم كۇشىك كەزىندە اسىراپ باققان اقتابان الدىمنان ارسالاڭداپ، قۇيرىعىن بۇلعاقتاتىپ شىعا كەلدى. ماعان قالادان اكەلگەن بازارلىعىڭ بارما دەگەندەي سۇراۋلى كوزىمەن قارايدى؟! ۇيدەگى بولماشى كۇبىر-سىبىردى قۇلاعىم شالعان مەن تاماعىمدى قىرناي، سالەم بەرىپ ەسىكتەن كىرگەنىمدە قولىمدى ءبىر بەيتانىس جىگىت الدى. جانىندا ءوزى قۇرالپاس كەلىنشەك بار. ءسىز كىمسىز دەگەندەي ۇدىرەيە قاراستى. ءجون سۇراسا كەلگەنىمدە، ولار قاراشاڭىراققا يە بولىپ وتىرعان ءىنىمنىڭ قويشىسى بولىپ شىقتى.
– ءىنىڭىز بەن كەلىنىڭىز قالاعا بازارلاپ كەتكەن، ەندىگى كەلەتىن ۋاقىتتارى دا بولىپ قالدى، – دەدى جاس كەلىنشەك. مەن بۇل ۇيدەن بىر-ەكى شىنى شايدى اسىعىس ءىشىپ، داستارقانعا باتامدى جاسادىم دا، الدە ءبىر نارسەمدى جوعالتقانداي الاعىزىپ وتىرا الماي دالاعا شىقتىم.
دالا قۋاڭ تارتىپ، اعاشتاردىڭ جاپىراعى سارعايىپ كۇز ماۋسىمىنىڭ بويااۋىن ايشىقتاي تۇسكەن. توراڭعىنىڭ سارى جاپىراقتارى جەلمەن بىرگە ۇشىپ ساعىمدانا كولبەڭدەپ الدى-ارتىمدى ورايدى. ءۇيدىڭ ارتىندا ءشوپ جينايتىن قورا بولۋشى ەدى. سونى ءبىر اينالىپ شىقتىم. كەزىندە مايا-مايا ءشوپ باسۋلى تۇراتىن قورا تۇعىن، ال بۇگىن قاڭعىراپ بوس تۇر. ءۇيدىڭ شىعىس جاعىنداعى كىلەتكە باس سۇققانىم سول كوزىمە تانىس زاتتار ىلىنە كەتتى. جايلاپ قاراسام، كەزىندە اكە-شەشەم ۇستاعان شاڭىراق، كەرەگە، ۋىق، ۇزىك، تۋىرلىق سەكىلدى كيىز ءۇي مۇلىكتەرى، ءار جەردە رەتسىز شاڭ باسىپ جاتىر. بۇل كيىز ءۇيدىڭ ءاربىر جابدىعىندا اكەم مەن شەشەمنىڭ ساۋساعىنىڭ تابى بار، ءيسى سىڭگەن عوي. الاقانىممەن سيپالاپ ماۋقىمدى باسقانداي بولدىم. كەزىندە اسقارمەن بوي تالاستىرىپ، اي-جۇلدىزبەن تىلدەسىپ تۇراتىن قايران اق بوز ءۇي دەيمىن ىشىمنەن؟!
اكەم مەن اناما دەگەن ساعىنىشىم اياق استىنان تۇتانىپ، مازداي ءتۇستى. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ تومەنگى جاعىندا اكە-شەشەممەن زامانداس ءبىر كەمپىر مەن شالدىڭ ءۇيى بولۋشى ەدى، كەنەت ول كىسىلەر ەسىمە ءتۇستى. بارىپ سالەم بەرىپ كەلەيىن، «اكەڭ ولسە دە، اكەڭنىڭ كوزىن كورگەن ولمەسىن» دەۋشى ەدى عوي دەگەن نيەتپەن سالىپ-ۇرىپ بارسام، ەسىگىندە قارا قۇلپى تۇر. الگى قارا قۇلپى ماعان «بۇل ءۇيدىڭ قاراۋىلى مەنمىن، سەنىڭ كىرۋىڭە رۇقسات جوق، كەرى قايت!» دەپ ءتىل قاتىپ تۇرعانداي بولدى. مەن ەرىكسىز اڭتارىلىپ قالدىم. سول ءسات قۇلاعىما الدە ءبىر كۇيدىڭ سارىنى تالىپ جەتتى. ارى-بەرى كوز جۇگىرتىپ قاراسام، ءبىزدىڭ قورانىڭ شەتىندەگى توبەدە مالداس قۇرىپ وتىرعان اكەم كۇمبىرلەتىپ كۇي شەرتىپ وتىر. سول ماڭدا شەشەم دە كۇيبەڭمەن جۇرگەن سەكىلدى. – اپىر-اۋ، باعانا نەگە بايقاماعام، ءبارىڭ وسىندا ءجۇر ەكەنسىڭدەر عوي، مەن سەندەردى باعانادان بەرى ىزدەپ ءجۇرمىن عوي؟! – دەپ وزىمە-وزىم كۇبىرلەپ، ولارعا قاراي ۇمتىلدىم. جاقىنداپ كەلگەنىم سول-اق ەكەن، ولار كوز الدىمدا ساعىمدانىپ عايىپ بولدى. سويتسەم، بۇل ولاردىڭ ەلەسى ەكەن. تىزەرلەپ وتىرا قالدىم دا، ءارۋاقتارعا ارناپ بىلگەن قۇران اياتىن وقىپ، بەتىمدى الاقانىممەن سيپاپ، ورنىمنان اۋىر كوتەرىلدىم. بۇل ەلەس ماعان وتكەن كۇندەردىڭ ەستەن كەتپەس ەستەمەلەرىن ەسىمە سالدى.
* * *
وسىدان ون ەكى جىل بۇرىن، اقپان ايىنىڭ العاشقى جەكسەنبىسى، جىڭ قالاشىعى. الاسۇرعان اق بۇرقاسىن جەل ۇيتقىپ تۇر، جەلدەن قاشقان بۇرقاسىن قار ىقتاسىن تاپپاي بەزەك قاعادى. جەلدىڭ ۇلىعان داۋىسى مەن كوشەدەگى كولىكتەردىڭ شۋىلى قوسىلىپ، قالاشىقتى باسىنا كوتەرىپ تۇر. كەي كولىكتەردىڭ ءۇستى قار، بەت-اۋىزى قىراۋدان كورىنبەيدى. ولار ساقىلداعان سارى ايازدا الىستان قارلاتىپ ازەر جەتكەن سەكىلدى. جەلمەن بىرگە جەلبىرەپ ۇشقان جاۋ تورعايلار توپ-توبىمەن اعاشتان-اعاشقا قوناقتايدى. ءوزىن-وزى سابالاعان بۇتاقتار تورعايعا پانا بولاتىن ءتۇرى جوق.
مەن دە بۇرقاسىنعا قارسى ءجۇزىپ، اكەم كۇتىپ وتىرعان كىتاپحانانىڭ الدىنا اۋپىرىمدەپ جەتىپ، اكەممەن اماندىق سۇراسىپ تۇرعانمىن. الدە ءبىر تانىستار باستارىن يزەپ قويىپ، اسىعا باسىپ بارادى. بوراننىڭ شىداس بەرەر ءتۇرى جوق. اكەم دە جاۋىراپ كەتىپتى، اياپ كەتتىپ:
– اكە، مەنى مۇندا توسقانشا ۇيگە بارمادىڭىز با، مىنا ايازدا اتپەن قالاي كەلگەنسىز؟ دەنساۋلىعىڭىز دا ءماز ەمەس قوي، جاقىندا ەمحانادان شىعىپ ەدىڭىز عوي، سۋىق ءتيىپ ناۋقاسىڭىز قايتالاپ قالسا قايتەسىز؟! اقىر كەلگەن ەكەنسىز، ەمحاناعا بارىپ شيپاگەرگە كورىنىڭىز؟! ودان كەيىن ۇيگە بارىپ قونىپ، ەرتەڭ اتتانىڭىز؟ – دەدىم. ول كىسى:
– ءقازىر قۇدايعا شۇكىر جاقسىمىن، ۇيىڭە بارا المايمىن. مەن بولماسام الگى قوراداعى مال اشتان ولەدى، سەن «كۇيدى تاسپاعا جازاتىن جەر بار» دەپ ەدىڭ عوي، مەنى سول جەرگە باستاشى؟! – دەدى. مەن دە ەكىلەنبەستەن:
– وندا ءجۇرىڭىز، – دەپ كوشەنى قۇلداپ، قىزمەتتەسىم سەرىكقان ىرىسباي ۇلىنىڭ ستۋدياسىنا باستاپ كەلدىم. سەكەڭ بىرنەشە كىسىمەن اڭگىمە دۇكەنىن قۇرىپ وتىر ەكەن. امان-سالەمنەن كەيىن ءبىز كەلگەن بۇيىمتايىمىزدى ايتتىق. سەكەڭ دە ءبىزدىڭ جايىمىزدى ءتۇسىندى بىلەم، اكەمدى ستۋديانىڭ ورىندىعىنا وتىرعىزىپ، دومبىرانى قولىنا ۇستاتقان ول:
– ۇلكەن كىسى، كۇيىڭىزدى شەرتىڭىز، تىڭداپ كورەيىك؟ ونان سوڭ تاسپاعا الامىز، – دەدى دە ماعان قاراپ كوزىن قىسىپ قويدى. اكەم ايازدان بوزارعان ساۋساقتارىن يكەمگە كەلتىرىپ، دومبىرانىڭ ىشەگىن تىڭقىلداتىپ، قۇلاعىن بۇراپ تەڭشەپ الدى دا، ءوزىنىڭ ەكى كۇيىن ارت-ارتىنان شەرتىپ بولىپ تىنستادى. سوندا سەرىكقان؛
– اقساقال، جاڭاعى ءوزىڭىز شەرتكەن كۇيلەرىڭىزدى تىڭداپ كورىڭىز، – دەپ ماگينتتىك تاسپانىڭ تەتىگىن باسقاندا. اكەم تاڭدانىسپەن:
– وي، بالالارىم-اي، باعانا ايتقان بولساڭدار دۇرىستاپ شەرتپەسپە ەدەم، –دەدى. سوندا سەكەڭ كۇلىپ؛
– اقساقال، بۇرىنىراق ايتقاندا مۇنداي جاقسى شەرتە المايتىن ەدىڭىز، وسىنىمىز دۇرىس بولدى، – دەدى.
سول اقپان ايىنىڭ سوڭىندا اكەم جارىق دۇنيەمەن ماڭگىلىككە قوشتاستى. اكەمنىڭ بۇل ەكى كۇيىنىڭ استارىندا مىناداي وقيعالار جاتقان ەدى.
ءىنىم دۇيسەندى اكە-شەشەم ەندى ۇيلەندىرەمىن، قىزىعىن كورەم دەپ جۇرگەندە، ول ءىنىم تۇيىقسىز قايتىس بولادى. بۇل قايعىلى جاعداي قانقىسىمنان جىعىلعان، شەشەمە اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. سونىمەن ءىنىمنىڭ ارتىنان شەشەم دە كوپ ۇزاماي دۇنيە سالدى. وسىنداي قات-قابات كەلگەن مەيرىمسىز قازا اكەمدى قاتتى كۇيزەلتتى. سونىمەن بۇرىننان جان سەرىگى قارا دومبىراسىن جانىنان تاستاماي تىڭقىلداتىپ وتىراتىن. دومبىرادان جۇبانىش ىزدەيدىن. كەيىن بىلدىك، ول كىسى قارا دومبىراسىن بوسقا تىڭقىلداتىپ جۇرمەپتى. قايتىس بولعان ۇلى مەن جان جارىن ساعىنعان كوڭىل كۇيىن «ساعىنىش» كۇيىمەن بەينەلەپتى. اراعا بىرنەشە جىل سالىپ مەنىڭ ۇلىم شاتتىقتىڭ سۇندەت تويىن جاسادىم. قايعى-مۇڭنان ايىعىپ، كوكىرەگىن قۋانىش كەرنەگەن اكەم نەمەرەسىنىڭ قۋانىش تويىنا «شاتتىق» اتتى كۇيىن تارتۋ ەتتى. ءقازىر ويلاسام، سول كەزدە اكەم اتپەن قالاعا كەلمەگەندە، سەرىكقاننىڭ ستۋدياسى بولماعاندا، بۇل كۇيدى وزىمەن بىرگە الىپ كەتكەن بولار ما ەدى؟! مۇمكىن، اكەم ءوزىنىڭ عۇمىرىنىڭ ساناۋلى كۇندەر قالعانىن سەزىپ-بىلىپ، قارلى-بورانداتىپ كەلىپ تاسپاعا جازدىرىپ كەتۋگە بەكىگەن دە شىعار؟! ول جاعى ءالى ماعان جۇمباق؟!
بۇل كۇيدىڭ تاسپاعا جازىلىپ قالۋىنا سەبەپكەر بولعان ارىپتەسىم سەرىكقان ىرىسبايۇلىنا العىسىم شەكسىز! اكەم ومىردەن وتكەنىنە بيىل ون ەكى جىل بولدى. الايدا، وسىعان دەيىن قۋ تىرشىلىك كۇيبەڭى، نە بولماسا ءوزىمنىڭ قۇنىتسىزدىعىمنان بولار بۇل كۇيدى راديوعا كەزىندە تابىس ەتە المادىم. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي اكە اماناتىن ەندى ورىنداۋدىڭ ءساتى تۇسكەندەي. اكەمنىڭ بۇل كۇيى تىم كەرەمەت بولماعانىمەن، ول كىسىنىڭ باسىپ وتكەن ءومىر جولى، ومىردەن وتكەن بالا مەن جارعا دەگەن ساعىنىشى مەن ماحاببات مۇڭى، نەمەرەگە دەگەن اتالىق قۋانىشىنىڭ شاتتىعى ەدى.
* * *
اكەم مۇساقىن قامزا ۇلى 1936 جىلى جىڭنىڭ كۇلەرتەڭ دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى شارۋا ادامى بولىپ، جايىردا تۋىلىپ، ۇركىن-قورقىن زاماندا وسىلاي اۋىپ كەلسە كەرەك. اكەم ەس ءبىلىپ، ەتەك جاپقاندا كۇلەرتەڭ مەكتەبىندە وقىپ ساۋاتىن اشادى. ەڭبەك جولىن جىڭ تاسجول مەكەمەسىندە جۇمىسشى بولۋدان باستايدى، كەيىن شيحۋ 3-قاتناس-تاسىمال سەرىكتىگىندە كولىك جۇرگىزۋشى بولادى. سول جەردە شەشەممەن تانىسىپ وتاۋ كوتەرەدى. 1960 جىلعى اشارشىلىق سالدارىنان تومەنگە ءتۇسىپ، جىڭنىڭ قاراتورە قىستاعىندا جارتى عاسىر مالشى بولعان.
اكەم قاق-سوعى جوق قويدان قوڭىر، ورتا بويلى، ارىق، سارى كەلگەن قاراپايىم مالساق، شارۋا ادامى ەدى. سول قاراپايىم اكەنىڭ بويىندا ونەگەلى قاسيەتتەر كوپ بولاتىن. ءوزى جىرتىق جاماۋ شالبار كيسە دە، بالالارىن ەشكىمنەن كەم قىلماي قاتارعا قوسقان بولاتىن. شەشەم 9 قۇرساق كوتەرگەن اياۋلى انا ەدى، سەگىزىمىز – ۇل، ەڭ كەنجەمىز – باعدات قىز ەدى. مەن بالانىڭ ءۇشىنشىسى بولاتىنمىن. سول اكەمىزدىڭ ونەگەلى قاسيەتتەرىنە بۇلدىر ءۇمىت، ءتاتتى ەلەسپەن ويىن قۋىپ ءجۇرىپ، كەزىندە قادىرىنە جەتپەپپىز؟! «اتا-انانىڭ ءقادىرىن بالالى بولعاندا بىلەسىڭ» دەگەن وسى ەكەن. اكەم قۇرالايدى كوزىنە اتاتىن مەرگەن، دومبىرانى ناقىشىنا كەلتىرىپ شەرتەتىن كۇيشى ەدى. قان الىپ، لوڭقا قويىپ ادام ەمدەيتىن، ەمكوستىگى دە بار تۇعىن. كوكتەم كەلىسىمەن باسىنىڭ قانى تاسىعاندار اكەمدى ىزدەپ سابىلىپ، ارتىق قانىن سۋداي اعىزتىپ جاتاتىن. مەن ويلايمىن، قازىرگى قانقىسىم دەگەن پالە سول بولۋ كەرەك. باسى اۋىرعان جۇرت باسىنان قانىن الدىرعان سوڭ سەرگىپ، جەڭىلدەپ اكەمە راقمەتىن جاۋدىرىپ اتتانىپ جاتاتىن. كوبىسى، اكەمنىڭ وسى ەم-دومىنان كەيىن اۋرۋىنان قۇلان-تازا اياعىپ كەتكەنىن جىردان قىزىق قىلىپ ايتىپ جۇرەتىن.
اكەم كەزىندە باستاۋىش سىنىپ وقىسا دا جازۋى مارجانداي ادەمى بولاتىن. ادەبيەت فاكۋلتەتىن بىتىرگەن مەن اكەمدەي كوركەم جازا المايمىن. ونىڭ دا سەبەبى بار شىعار، مەن ورتا مەكتەپتى لاتىن الىپبيىمەن ءبىتىرىپ، ينستيتۋتقا تۇسكەننەن كەيىن توتەجازۋدى ۇيرەنگەن ەدىم. اكەم بىزگە ىلعىيدا: «حالىققا ادال ەڭبەك ەتىڭدەر، كىسى اقىسىن جەمەڭدەر، ەل-جۇرتتان بولىنبەڭدەر، نە كورسەڭدەر دە ەلىڭمەن بىرگە كورىڭدەر!» – دەپ ايتىپ وتىراتىن.
ءبىر جىلى كوكتەم كەزى، كوك شىعىپ، ەلدىڭ اۋىزى اققا ەندى جارىعان شاق، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قوڭىر سيىرى ورىستەن قايتپاي قالادى. ونى مەن ىزدەپ، ءۇيدىڭ شىعىس جاعىنداعى تۇيەباستاۋ ماڭىنداعى ساز-باتپاققا باتىپ شىعا الماي جاتقان جەرىنەن تاۋىپ الدىم. ونى شىعارۋعا مەنىڭ ءالىم جەتپەگەسىن، ۇيگە قايتىپ كەلىپ، قوناق بولىپ وتىرعان ناعاشى اعام زەينوللا مەن ۇلكەن اعام ءابيدوللانى كومەككە شاقىردىم، اكەم ۇيدە جوق ەكەن. ۇشەۋىمىز الگى سيىردى ارقانمەن الاي دا، بىلاي دا تارتقىلاپ باتپاقتان شىعارا المادىق. سىيىردىڭ باتپاققا باتقان ءتورت سيراعىعىن ءبىر جەردەن تارتىپ شىعارساق، ەكىنشى جەرگە تاعى كىرىپ كەتىپ كوپ اۋرە-سارساڭعا سالدى. كۇندە نامازعا جۇگىنگەن شاق، ەندى قايتەمىز دەپ تۇرعاندا اكەمنىڭ كەلە قالماسى بارما. ءبىزدىڭ قىلىعىمىزعا كۇلگەن اكەم: – ءبۇيتىپ اۋرە بولماڭدار، بۇيتسەڭدەر تاڭاتقانشا سيىردى باتپاقتان شىعارا المايسىڭدار. ونان دا سيىردىڭ اياعىن بۇگىپ بايلاڭدار، بۇگىلگەن اياق باتپاققا كىرمەيدى، – دەدى. ءبىز اكە اقىلىنىڭ ارقاسىندا سيىردى باتپاقتان امان شىعارىپ الدىق.
اكەم قوي دا، جىلقى دا، سيىر دا باقتى. ونىڭ باققان مالدارى قىستان كۇيلى شىعاتىن، ءتول شىعىنى بولمايتىن. سول سەبەپتەن دە ۇجىم باسشىلارى ونى ءجيى اۋىتىرىپ تۇراتىن. سەبەبى ولار بۇل مالدى ءبىر وڭاسا مۇساقىن وڭالتادى دەپ سەنەتىن. اكەم وسىنداي اۋلىمىزدىڭ الىس-جاقىنىنا بەلگىلى سيىرشىسى بولىپ، ۇجىم جاعىنان تالاي رەت ماراپاتتالعان.
اكەمنىڭ وسىنداي تابىستارعا قول جەتكىزۋى، مارقۇم شەشەم نۇريلا قينايات قىزىنىڭ دا ۇلەسى زور ەدى. بالالارىن باعىپ، ءۇيدىڭ بار شارۋاسىن بىلجىتپاي اتقاراتىن. كەلىمدى-كەتىمدى كىسىنى قاباق شىتپاي كۇتۋ انامنىڭ كۇندەلىكتى داعدىسى ەدى. كيىز باسىپ، تەرى يلەيتىن. تەرىدەن شالبار، تون، كامزول، قولعاپ، تىماق تىگىپ بەرەتىن. قازاق ءۇيدىڭ جۇننەن، ماتادان جاسالاتىن جابدىقتارىن تۇگەل ءوزى جاسايتىن. شەشەمىز كيىز باسقان كۇنى كورشى-قولاڭنىڭ ايەلدەرى تۇگەل كومەككە كەلۋشى ەدى. بالالار دا جيىلىپ، شيعا ورالعان كيىزدى ارى-بەرى تەپكىلەگەپ، ونى پىسىرۋعا كومەكتەسىپ مارە-سارە بولۋشى ەدىك. قىسقاسى، انام نۇريلا ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەر، ەڭبەكقور جان ەدى. جاز جايلاۋعا، قىس قىستاۋعا كوشكەنىمىزدە الدىندا ءبىر بالا، ارتىندا ءبىر بالا، قۇرساعىندا ءبىر بالا قارا ناردى جەتەلەپ بيىك اسۋدا قايقايىپ كەتىپ بارا جاتاتىن…
سول زامانداعى قاتناستىڭ قولايسىزدىعى، تۇرمىستىڭ قات-قابات قيىنشىلىعى سالدارىنان، شەشەم ىرگەمىزدەگى شيحۋداعى توركىنىنە 30 جىل ات ءىزىن سالماق تۇرماق حات-حابار دا الماعان. كەيىن شەشەم ءداريعا دەگەن اپكەسىمەن كەزدەسىپ كورىسكەندە، ساعىنىشتارىن باسا الماي كوز جاستارىن كول قىلىپ، قۇشاقتارىن جازا الماي ۇزاق تۇرعان بەينەسىن قايدان ۇمىتايىن؟! ولار ايتجامال دەگەن ءسىڭلىسىن كورە الماي كەتكەن وكىنىشىن دە ايتىپ وتىراتىن… «ءبىر كەم دۇنيە» دەگەن وسى بولار؟!
* * *
ءبىز قىستىق ءشوپتى الا جازداي شاۋىپ قورانى ماياعا تولتىراتىنبىز. مەنىڭ مىندەتىم پىشەنشىلەرگە تاماق جاساۋ. سەبەبى، جاز ايى بولعاسىن ءۇي جايلاۋعا كوشىپ كەتەتىن، بازاربەك دەگەن اعام مەن دۇييسەن دەگەن ءىنىمنىڭ مىندەتى شالعىمەن ءشوپ شابۋ، اكەم ءبىر جاعىنان شالعى تارتسا، ەندى ءبىر جاعىنان شابىلعان ءشوپتى ۇرى-قارىلاردان قوريتىن. ءشوپ بايلاۋ مەن وراق ورۋدا دۇيسەن الدىعا جان سالمايتىن.
سول پىشەنشىلەردىڭ ءبىرى بازاربەك كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىن ماشينالاندىرۋدىڭ مامانى بولسا، دۇيسەن جاۋىرىنى جەرگە تيمەيتىن بالۋان، ءارى دەنە تاربيە وقىتۋشىسى بولدى. سول اعام مەن ءىنىم بۇل كۇندەرى قاراتاۋ بوكتەرىندە تومپەش بولىپ ماڭگىلىك ۇيقىدا جاتسا دا، ولار ءالى كوز الدىم دا بەينە ۇزاق ساپارعا جولاۋشىلاپ كەتكەن سەكىلدى بولىپ تۇرادى.
الا جازداي جيناعان ءشوبىمىزدى، قاراسان كەلگىر سيىرلار ءبىر قىستا مۇيىزىمەن رەپ شاشىپ، اياعىمەن تاپتاپ، جەگەنىن جەپ، جەمەگەنىن سوياۋعا اينالدىراتىن. ول كەزدە ءبىزدىڭ شابىندىقتىڭ كولەمى مەن قونىسباي اقساقالدىڭ شابىندىعى قىستاق بويىنشا كوپ بولاتىن. ءبىر جازدا ءبىر ۇجىمنىڭ ءشوبىن ءبىراق جيناپ الاتىنبىز. كورشى ديقان ۇجىمنىڭ ادامدارى ارباسىن ايداپ كەلىپ بىزدەن ءشوپ سۇرايتىن. سونان ءبىز ولاردىڭ كولىكتەرىنەن پايدالانىپ ءبىر كۇندە ءبىر مايانى تۇرعىزىپ الاتىنبىز. ءشوپ العانىنا ولار ماز، ءشوپتى تاسىپ جيىپ العانعا ءبىز ءماز بولۋشى ەدىك. وتە-موتە مايا شوپتەردى تاڭەرتەڭ كۇن شىقپاي نەمەسە كەشكى سالقىندا دىمقىل كەزىندە جيناپ الاتىنبىز. سەبەبى، كۇندىز تاسىساڭ مايا شوپتەردىڭ جاپىراعى كۇن نۇرىنىڭ اسەرىنەن قۋراپ ءتۇسىپ قالاتىن. سول ءشوپتىڭ ماياسى ءبىر-اق كۇندە توبەدەي بولىپ، اسپانمەن بوي تالاساتىن. ونى كۇزدىڭ قارا بورانى جۇلىپ اكەتپەسىن دەپ توراڭعىدان ەكى-ۇش مەتردەي قازىق جاساپ قاعىپ، باستىرىپ تاستايتىنبىز.
كەزىندە قاراتورە ءوڭىرى توراڭعىلىق، نار قامىس، ءشوبى شۇيگىن، سۋى مول، يت تۇمسىعى وتپەيتىن بۇتا-بۇرگەن قالىڭ شي، جىڭعىل ونىڭ اراسىندا قويان، قىرعاۋىل، تۇلكى-قارساق سياقتى اڭ-قۇستار جىرتىلىپ ايىرىلاتىن. ال ارالداعى شۋلاعان قۇسپەن، شۇرقىراعان باقانىڭ داۋىسى، قاراتورەنىڭ كۇندىز-تۇنى شەرتىلىپ جاتقان سەمفونيالىق وركەسترى ىسپەتتى ەدى. ارال دەپ اتايتىن سەبەبىمىز، ەكى جاعى قارا سۋ، ورتاسى شابىندىق ەدى. سول قارا سۋعا اعاش كوپىر سالىپ وتەتىنبىز. ارالدىڭ اياق جاعىندا ءبىر وتكەل بار بولاتىن. ونى ءبىز «كەڭ وتكەل» دەيتىنبىز. وعان ءبىز شومىلىپ وينايتىنبىز. ول بىزگە بەينە الىپ وزەن سەكىلدى سەزىلەتىن. مىنە، وسىنىڭ ءبارى بۇل كۇندە عايىپ بولعان.
ءقازىر ارالدىڭ ورتاسىنان تاس جول ءتۇسىپ ەكى جاعى قالىڭ جيدەمەن كومكەرىلگەن. بۇرقىلتاپ جاتاتىن باستاۋلار، تارتىلعان.` توراڭعىلاردا شال باستانىپ سيرەگەن. كەزىندەگى حان سارايىنداي كورىنەتىن توشالا ۇيلەردىڭ جۇرناعىن دا ءقازىر تاپپايسىڭ. دەسە دە جاقىنعى جىلدان بەرگى وكىمەتتىڭ تيىمدى ساياساتى ارقاسىندا ورمان قايتا قورعالىپ، الدىڭعى جاقتان «بەيقۇت» (بەيقۇت – ۇجىمدىق تۇردە مەملەكەت كومەگىمەن سالىنعان تۇرعىن ءۇيدىڭ اتاۋى، س.م) ۇيلەر، اسفالت جول سالىنىپ، ەلەكتر جارىعى جارقىراپ حالىق يگىلىگىنە ىستەتىلۋى كىسىنى قۋانتادى.
بالالىعىمنىڭ ءىزى قالعان قاراتوبەنىڭ بۇگىنگى بەينەسى كىسىنى قۋانتقانىمەن، ويلاپ كورسەم مەنىڭ جوعالتقانىم از ەمەس ەكەن؟! سول كۇننىڭ ەلەسىندەي بىرنەشە تىرنا كوك جۇزىندە اينالىپ تىراۋلاپ، وڭ تۇستىكتى بەتكە الىپ شەرۋ تارتىپ بارادى ەكەن. ەرىكسىزدەن الىستا جۇرگەن سەرىك قونىسباي ۇلى، التىن ەرەجەپ قىزى سەكىلدى سىنىپتاستارىم ويىما ورالا بەردى. ولارعا دەگەن ساعىنىشتان «ەي، تىرنالار!» دەگەن ولەڭ سانامدا كەستەلەنىپ قالدى.
ەي، تىرنالار!
تىراۋلايسىڭ، ەي، تىرنالار،
تۇستىك جاقتى بەتكە الىپ.
حاناتىڭا حات جازايىن،
دوس-قۇربىعا كەت الىپ!
ىزعار وتسە مەكەنىڭە،
ورالاسىڭ ەركەلەپ.
ءبىر سالەمىن ولارداعى،
جەتكىزسىن تەز، ەرتەرەك؟!
يا، ءبارىن ايتا، ءبىرىن ايت، اكەمنىڭ بۇكىل ءومىرى ات ۇستىندە ءوتتى. «وتكەن كۇننىڭ ءبارى ءومىر ەمەس، ەستە قالعاندارى عانا ءومىر» دەگەندەي بۇل ايتىلعان اڭگىمەلەر بۇل كۇندە ەرتەگىنىڭ ەلەسى سياقتى سەزىلگەنىمەن، سول ەلەستى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى ءبىر باقىت. اكەممەن بىرگە وتكىزگەن كۇندەرىمنىڭ تاڭعاجايىپ ەلەس-سەزىمدەرىن ۇرتتاپ، ءالسىن-الى تامسانىپ، قالاعا قايتتىم. اكەم – ءانىم مەنىڭ!
ساعيدوللا مۇساقىن ۇلى، اقىن.
قحر بۇراتالا وبلىسى، جىڭ اۋدانى.
