وسمان يمپەرياسى 400 جىلعا جۋىق تۇركيا جەرىن، سونداي-اق ەۋروپانىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىن، تاياۋ شىعىس ەلىن بيلەپ-توستەگەن. بۇگىنگى تاڭدا بۇل يمپەرياعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ وتىر. الايدا، ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلمەس. وسمان يمپەرياسىنىڭ بوگدە جۇرتتان جاسىرعان قاراڭعى قۇپياسى از ەمەس.
اعايىن-باۋىرلاردىڭ ءبىرىن-بىرى ءولتىرۋى
وسمان يمپەرياسى تۇسىندا تاققا ۇمىتكەر رەتىندە باۋىرلار تالاساتىن. العاشقى ونجىلدىقتا كەيبىر تاق مۇراگەرلەرى جاۋ مەملەكەتتەردەن پانا ىزدەپ، يمپەرياعا بىرنەشە جىلدار بويى قيىن ماسەلەلەر تۋىنداتىپ ءجۇردى.
ماسەلەن، مەحمەد پاتشا كونستانتينوپولعا قارسى سوعىس جۇرگىزگەندە، ونىڭ تۋعان اعاسى كەرىسىنشە مەحمەدكە قارسى سوعىس جۇرگىزگەن. مەحمەد بار ماسەلەنى ءوزىنىڭ اياۋسىز مىنەزىنىڭ ارقاسىندا شەشىپ وتىرعان. تاققا وتىرعان كۇنى-اق ءوز تۋىسقاندارىنىڭ ىشىندەگى ەركەك اتاۋلىنىڭ ءبارىن ولتىرتكەن. ءتىپتى، ولاردىڭ ىشىندە بەسىكتە جاقان بالا دا بولعان. ءسويتىپ، مەحمەد پاتشا «مەنىڭ قاي ۇلىم تاققا وتىرسا، ءوز باۋىرلارىن ءولتىرۋ كەرەك» دەگەن زاڭ شىعارادى.
مەحمەد III كىشى ءىنىسى ءوزىن اياۋدى ءوتىنىپ سۇراعاندا، قايعىدان ساقالىن جۇلىپ العان. الايدا، ءىنىسىنىڭ ايتقاندارىن ەلەمەگەن بولىپ، بالا باسقا 18 باۋىرىمەن بىرگە ولىمگە كەسىلدى. ال، سۇلەيمەن پاتشا بولسا، ءوزىنىڭ ۇلىن ءولتىرىپ جاتقانىن سىرتتاي باقىلاپ تۇرعان. سەبەبى، ونىڭ بيلىگىنە بوگەت كەلتىرەتىن ادام بولماۋى ءتيىس ەدى.
شاحزاداعا ارنالعان تورلار
1617 جىلى احمەت پاتشا قايتىس بولعان سوڭ باۋىرلاردىڭ ءبىرىن-بىرى ءولتىرۋى جايىندا زاڭ كۇشىن جويدى. باۋىرلارىن ءولتىرۋدىڭ ورنىنا ولاردى ستامبۋل قالاسىنداعى توپكاپى سارايىنداعى توردا قاماپ ۇستاعان. وسمان يمپەرياسىنىڭ كەيبىر شاحزادالارى ول توردا ءومىر بويىنا قامالعاندار دا بولدى. ول جەردە شاحزادالاردىڭ بار جاعدايى جاسالعانىمەن، كەيبىرى اقىلىنان الجاسىپ كەتكەن. سەبەبى، ولاردى كەز-كەلگەن ۋاقىتتا ءولتىرۋى مۇمكىن ەدى.
توزاقپەن تەڭ ساراي
ءتىپتى، سۇلتان ءۇشىن دە توپكاپى سارايى قارا تۇنەكتەي كورىنەتىن. سەبەبى، سۇلتاندار وزدەرىن ەركىن سەزىنبەيتىن. ولارعا ارتىق سويلەۋگە تىيىم سالىنعان. پاتشالار كوپ ۋاقىتىن تىنىشتىقتا وتكىزگەن.
مۇستافا I بۇل زاڭدى اقىلعا قونىمسىز دەپ ەسەپتەپ وزگەرتپەك بولعان، الايدا ۋازىرلەرى رۇقسات بەرمەگەن. مۇستافا I ساراي زاڭدارىنىڭ كەسىرىنەن اقىلىنان الجاسىپ قالعان. تەڭىز جاعالاۋىنا ءجيى كەلىپ، ءوزى قاجەت ەتپەيتىن تىيىنداردى ەڭ بولماعاندا بالىقتار قاجەتىنە جاراتسىن دەپ تەڭىزگە تىيىن تاستاۋى وسىعان دالەل.
سارايدا ءار كۇن سايىن ءبىر شىتىرمان وقيعا ورىن الاتىن. بيلىك ءۇشىن ۋازىرلەر، ساراي اقسۇيەكتەرى، ءتىپتى ەۆنۋحتاردىڭ ءوزى تالاساتىن. گارەمدەگى كەيبىر ايەلدەر ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولىپ، سوڭى «سۇلتان ايەل» دەگەن اتاقتى الىپ جاتاتىن.
احمەت III باس ۋازىرگە جازعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «ءبىر بولمەدەن ءبىر بولمەگە ءوتۋ ءۇشىن ماعان ادام قاراپ تۇرادى. مەن كيىنسەم دە كۇزەتشىلەر اڭدىپ تۇرادى.ەشقاشان جالعىز قالا الماسپىن».
جەندەت قىزمەتىندەگى باعباندار
سارايدا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندەردىڭ ءومىرى وسمان بيلەۋشىلەرىنىڭ قولىندا بولاتىن. كەز-كەلگەن ۋاقىتتا ولار ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. ارىزدانۋشى مەن قوناقتاردى قابىلدايتىن توپكاپى سارايى ەڭ جان تۇرشىگەرلىك ورىن بولعان. ساراي ەكى باعانالى بولاتىن، ونىڭ بىرىندە كەسىلگەن باستار ءىلىنىپ تۇرعان. سونداي-اق، جەندەتتەردىڭ قول جۋاتىن ارنايى ورنى بولعان. سارايدا تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ۋاقىتتا قۇربان بولعان ادامداردىڭ قورعاندارى تابىلاتىن.
سارايدا پاتشا اۋلەتىنەن باسقا جەندەتتەر كەز-كەلگەن ادامداردى ولتىرە العان. سول ءۇشىن كوپ ادامدار پاتشا اۋلەتىمەن تۋىس اتانۋعا تىرىساتىن.
جاپپاي ولىمگە قيۋ
ايىپتالعان شەنەۋنىكتەر تەك ءبىر جاعدايدا پاتشانىڭ قاھارىنان قاشا العان. 18 عاسىردىڭ سوڭىندا ايىپتالۋشىعا قاتىستى مىناداي ۇكىم شىققان. وعان جەندەت بەتى جابىلعان ەكى ءتۇرلى شەربەت ۇسىناتىن، ءبىرى اق، ەندى ءبىرى قىزىل. ەگەر اق شەربەت شىقسا، جازا كەيىنگە قالدىرىلادى. ال، قىزىل ءتۇستى شەربەت شىقسا، سول ساتتە ءولىم جازاسىنا كەسىلۋى ءتيىس.
- ۋازىرلەردىڭ ءولىمى
ەگەر ۋازىرلەر ءبىر نارسەدەن قاتەلەسسە، ولاردى دەرەۋ ءولىم جازاسىنا كەسكەن نەمەسە جازاسىن حالىق بەرسىن دەگەن نيەتپەن حالىقتان جينالعان توپتىڭ اراسىنا تاستاي سالاتىن. ماسەلەن ءسالىم پاتشانىڭ كەزىندە باس ءۋازىر ءوزىنىڭ ولەتىن كۇنىن سۇراعاندا، پاتشا «سەنىڭ ورنىڭا تاعايىندالۋى ءتيىس ۋازىرلەر كەزەكتە تۇر» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
گارەم
توپكاپى سارايىنداعى نازار اۋدارارلىق جەردىڭ ءبىرى – گارەم بولدى. ول جاقتا ساتىپ الىنعان نەمەسە ۇرلاپ اكەلگەن كۇڭدەردەن تۇراتىن 2000-عا جۋىق ايەلدەر بولعان. ول ايەلدەر سۇلتانعا قىزمەت كورسەتۋشى رەتىندە ۇستالعان. ال، گارەمدە بوتەن ادام جۇرسە، بىردەن ولتىرىلگەن.
گارەمدى باسقاراتىن ارنايى ەۆنۋحتار بولعان. گارەم جايىندا اقپارات كوپ ەمەس. تەك بىزگە بەلىگىلى بولعانى، گارەمدەگى ايەلدەردىڭ كەيبىرىن سۇلتاندار ءتىپتى ەلەمەگەن. ال ەندى ءبىرى سۇلتانداردىڭ نازارىنا ىلىگىپ، گارەمدەگى قۇرمەتى اسىپ تۇسەتىن.
ماسەلەن، سۇلەيمەن سۇلتان ۋكرايندىق روكسالانا ەسىمدى سۇلۋ ايەلدى ەسسىز ءسۇيىپ، ءوزىنىڭ كەڭەسشىسى ەتكەن. ساياسات ىستەرىندە روكسالانىنىڭ تيگىزگەن ۇلەسى كوپ بولدى.
تاعى ءبىر ىقپالدى ايەلدەردىڭ ءبىرى – كوسەم سۇلتان بولدى. ول ۇلى مەن نەمەرەسى پاتشا بولعان زاماندا بىرنەشە جىلدار بويى سارايدى باسقارعان.
قاندى سالىق
وسمان يمپەرياسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىك ديەۆشيرمە دەپ اتالعان – يمپەريانىڭ مۇسىلمان ەمەس تۇرعىندارىنىڭ تولەيتىن سالىعى. حريستيان وتباسىلارىنا بەلىگىلى ءبىر دارەجەدە سالىق تولەۋگە مىندەتتەلگەن. ونداي وتباسىلارىنداعى كەيبىر جاس جىگىتتەر وسمان يمپەرياسىنا قۇل رەتىندە الىنعان. ولارعا قيناپ يسلام ءدىنىن قابىلداتقان. ال، پاتشاعا ادال قىزمەت ەتكەن جىگىتتەر ءۋازىر دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلەتىن مۇمكىندىككە يە بولعان.
ال قالعان جىگىتتەردى 8 جىلعا فەرمالارعا جۇمىس ىستەۋگە جىبەرگەن. تۇرىك ءتىلىن ۇيرەنگەن. 2 جاسقا ولعان ءار ازامات رەسمي تۇردە اسكەر قاتارىنا كىرگەن.
داستۇرگە اينالعان قۇلدىق
نەگىزى، مۇسىلمان حالقىن قۇلدىققا پايدالانۋعا بولمايتىن. الايدا، ونداي زاڭ ۋاقىت وتە كەلە كۇشىن جويا باستادى. تەك حريستيان قۇلدارىنا قاراعاندا مۇسىلمان قۇلدارىندا كىشكەنە بولسا دا ەركىندىك بولعان. ولاردىڭ سارايدا ىقپالى تيگەن. سونىمەن قوسا، وسمان يمپەرياسىنداعى قۇلدارعا دەگەن قاتالدىقتىڭ قانشالىقتى قاتتى بولعانىن ايتىپ وتپەسكە بولمايدى.
ميلليونداعان ادامدار قۇلدىقتىڭ كەسىرىنەن ومىردەن وتكەن. الايدا، ولاردىڭ ورنىن تولتىرىپ وتىرعان. كوبىنە قۇلداردى افريكادان اكەلىپ وتىرعان.
وسمان بيلەۋشىلەرىنىڭ ادىلدىگى
سونىمەن قوسا، وسمان يمپەرياسىندا ادىلدىك بولعان. وسمان بيلەۋشىلەرى وزدەرىنە قىزمەت ەتۋشىلەردى ۇلتىنا، ناسىلىنە قاراپ بولمەگەن. ءتىپتى، يسپانيادان قۋىلعان ەۆرەيلەردى پانالاتقان.ماسەلەن، سارايدى گرەكتەر، الباندىقتار باسقارعان. ءبىراق، قانداي دا ءبىر ءقاۋىپتى سەزسە، بىردەن قاتاڭ جازا قولدانىپ وتىرعان.
ءسالىم پاتشا پارسىلاردىڭ اگەنتى دەگەن ويمەن شەيىتتەردەن كۇدىكتەنگەن. ناتيجەسىندە، يمپەريانىڭ شىعىس بولىگى تۇگەلدەي ولىمگە قيىلدى. 19 عاسىردا ولگەن ادامدار سانى ارتقان.
