سوڭعى جىلدارى شىڭعىس حان تۋرالى تاريحي-تانىمدىق دەرەكتەر كوبەيىپ جاتىر. حاننىڭ ارعى ءتۇبى تۇركى بولعانى، ءتىپتى ەجەلگى قازاق تايپالارىنىڭ اراسىنان شىققانى تۋرالى ءبىرشاما زەرتتەۋشىلەردىڭ كىتاپتارى جارىققا شىعىپ، دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. تاريحشىلاردى ايتپاعاندا بۇل ىسكە ليەۆ گۋميليەۆتىڭ تىلىمەن ايتقاندا «بىلىكتى وقىرمان» دەڭگەيىندەگى اۋەسقويلار دا كىرىستى. ايتەۋىر ۇلى قاعاننىڭ تاريحىنا قاتىستى تالاس-تارتىس كوپ. ەندى مىنە، شىڭعىس حاننىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە تىرىلەردى بىلاي قويىپ، ءارۋاقتار دا «اتسالىسا» باستادى. ونىڭ ىشىندە الەمنىڭ تەڭ جارتىسىن جاۋلاعان، قاھارلى —شىعىس حاننىڭ ءوزى دە ارعى دۇنيەدەن حابار «جولداۋعا» كوشتى.
ارىس قالاسىنىڭ اۋماعىندا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن قازىپ جاتقانى بۇعان دەيىن جەرگىلىكتى، رەسپۋبليكالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايتىلعان ەدى. ەل-جۇرت اراسىندا تۇسىنبەستىك تۋدىرعان وسى توسىن جاڭالىقتىڭ جالعاسى شىقتى. ەرلى-زايىپتى سمان وتەگەن مەن گۇلجانار التىنبەكوۆا جۋىردا «رەيتينگ» گازەتىنىڭ رەداكسياسىنا ارنايى كەلىپ، گازەت ارقىلى مەملەكەت باسشىسىنا مالىمدەمە جاساعىلارى كەلەتىنىن ايتتى. قاستارىندا شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءادىلحان اتەموۆ قاريا دا بار.
ء-بىز شىڭعىس حاننىڭ مولاسىنىڭ ەسىگىنە كەلىپ تىرەلدىك. مولانى اشۋ ءۇشىن قاعان پرەزيدەنتتىڭ رۇقساتىن سۇراپ جاتىر،-دەيدى ولار.
–شىڭعىس حاننىڭ ءارۋاعى مەنى 2014 جىلدان بەرى مازالاي باستادى،-دەدى اڭگىمەگە العاشقى بولىپ ارالاسقان گۇلجانار التىنبەكوۆا. –بابامىزدىڭ ءوزى ايان بەرىپ 2014 جىلدىڭ قاراشاسىندا جولعا شىقتىق. قاي جەرگە باراتىنىمىزدى ءوزى ايتىپ وتىردى. ارىس قالاسىنىڭ اۋماعىندا شىڭعىس حاننىڭ قولباسشىسىنىڭ مولاسى جاتىر ەكەن. سونىڭ باسىنا بەلگى سالىپ، ارۋاعىمەن تىلدەستىم. قولباسشى ءوزىنىڭ اتىنىڭ ارۋكا ەكەندىگىن ايتتى. وسى جولى شىڭعىس حان ماعان «ابىز انا» دەگەن جاڭا ەسىم بەردى. 2015 جىلدىڭ اقپانىندا بابامىز «جولعا شىعىڭدار» دەگەن ايان جولدادى. تاعى دا ارىسقا كەلدىك. قايدا باراتىنىمىزدى ءوزى كورسەتىپ وتىردى. باراتىن جەرىمىزگە جاقىنداعانعا دەيىن كۇن اشىقتا توبەمىزگە بۇلت ءتونىپ، جاۋىن سەبەلەپ تۇردى. «ارى قاراي جولدى ات دۇبىرىمەن تاباسىڭدار» دەگەن ەدى. ايتقانى بولدى. دىتتەگەن جەرىمىزگە جاقىنداعاندا مىڭ شاقتى اتتىڭ ءدۇبىرى ەستىلدى. سول جەرگە بەلگى سالىپ، قۇران وقىپ، 2015 جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ قازبا جۇمىستارىن باستاپ كەتتىك.
ء-بىز وڭتۇستىكتىڭ تۋماسىمىز. ون شاقتى جىل الماتى قالاسىندا تۇردىق. بۇل كىسىنىڭ (گ.التىنبەكوۆانى ايتىپ وتىر- رەد.) ارعى بابالارى ماناس شىڭعىس حاننىڭ زامانىندا ءومىر سۇرگەن ەكەن. شىڭعىس حانمەن تانىستىرىپ جۇرگەن سول ماناس اتاسىنىڭ ءارۋاعى عوي،-دەدى گۇلجاناردىڭ جۇبايى سمان وتەگەن. –شىڭعىس حان بابامىز الدىمەن ءوزىنىڭ ءومىر تاريحىن، قاي جىلى جورىقتارعا شىقانىن بايانداپتى. قازبا جۇمىستارىن ءوز كۇشىمىزبەن باستاپ كەتتىك. ءبىراز تۋىستارىمىز كومەكتەستى. اۋماعى 4ح8 مەترلىك جەردى ءتورت جارىم مەتر تەرەڭدىككە دەيىن قازدىق. وسى كەزدە قاندى توپىراق شىقتى. بابامىز «توپىراقتى الماتىعا اپارىپ تەكسەرتىڭدەر» دەدى. قان تارىزدەس توپىراقتى بەلگىلى ارحەولوگ-عالىم كارل بايپاقوۆقا كورسەتتىك. ەشقانداي عالىم ايتقاندارىمىزدى مويىنداماعان سوڭ بابانىڭ ايانىمەن قايتادان ارىسقا قايتىپ كەتتىك.
«ارىستان باپتان ارنايى رۇقسات سۇرادىق»
-ايتقانداي، قازۋ جۇمىستارىن باستاردان بۇرىن ءبىر مال سويىپ قان شىعارىپ، ارىستان بابتىڭ، ۇكاشا اتانىڭ جانە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ الدىنان ءوتىپ، رۇقسات سۇرادىق. بۇل دا بابانىڭ ايانىمەن ورىندالدى. مولانىڭ ىشكى ۇيىنە تۇسەر كەزدە «سارىتوبە دەگەن جەردى تابىڭدار» دەگەن ايان كەلدى. ونىڭ قاي جەر ەكەنىن بابانىڭ جىلانى كورسەتىپ وتىردى. ءۇش شاقىرىمداي جەردە تاقيا سياقتى 15 شاقتى توبە بار ەكەن. «ءبىرىنشى توبەنىڭ باسىندا مايقى بي جاتىر» دەدى. ول شىڭعىس حاندى حان ەتىپ سايلاعان، ۇلى قاعانعا ۇستاز بولعان ادام بولىپ شىقتى. مايقى بي ءبىر توبەنىڭ باسىندا جۇبايى، قىزى ۇشەۋى جاتىر ەكەن. سول كىسىنىڭ رۇقساتىمەن شىڭعىس حاننىڭ مولاسىنىڭ ىشكى ءۇيىن قازۋعا كىرىستىك. قازۋ جۇمىستارىن ايان بويىنشا جازعا قاراي توقتاتىپ، 2015 جىلدىڭ قازانىندا قايتا باستادىق. بابامىز «ەندى توقتاماڭدار» دەدى. وسى ارالىقتا ارىس قالاسىنىڭ اكىمدىگى مەن پروكۋراتۋرادان رۇقسات سۇرادىق. ولار بىزگە رۇقساتتى قاعاز جۇزىندە ەمەس، اۋىزشا بەردى. 13 مەتر تەرەڭدىككە جەتكەندە بابانىڭ ءۇش بۇلاعى شىقتى. «ساربازدارىڭ (بابامىز بىزگە كومەكتەسىپ جۇرگەن جۇمىسشىلاردى وسىلاي دەپ اتاۋدى بۇيىرعان بولاتىن) وسى بۇلاقتىڭ سۋىن ءىشىپ، كۇش-قۋات السىن» دەدى. ەندى بابانىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا كەلدىك،-دەدى سمان وتەگەن.
سۇحبات بەرۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، قازبا جۇمىستارى وڭاي بولماعان سياقتى. قايدان وڭاي بولسىن اق كەرىشتى قاتتى جەردى 12-13 مەتر تەرەڭدىككە، ودان كەيىن كولدەنەڭىنەن 40 مەترگە دەيىن قازۋ دەگەنىڭىز قانشاما كۇش-قۋات، قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەدى ەمەس پە؟!
«ەندى وتىز سانتيمەتر قالدى»
-قازۋ جۇمىستارى كەزىندە ايان ارقىلى كوپتەگەن بەلگىلەر كورىندى. تاباننىڭ تاڭباسى، ارابشا جازۋلار، 16 دەگەن بەلگىلەر كەزدەستى. بابانىڭ جىلانى دا شىقتى. 1027 دەگەن بەلگىنىڭ قۇپياسى ءالى اشىلعان جوق.-دەيدى گۇلجانار التىنبەكوۆا. -اقىر اياعىندا شىڭعىس حاننىڭ مولاسىنا 30 سانتيمەتر قالدى دەگەن بەلگى كەلدى. ايان بويىنشا بابامىز بۇل جەرگە اتىمەن بىرگە جەرلەنگەن.
-وسى وتىز سانتيمەتردى نەگە قازباي وتىرسىزدار؟
-سەبەبى ول ءۇشىن جوعارىدان رۇقسات قاجەت.
-رۇقسات كىمنەن كەرەك؟
-شىڭعىس حان بابامىز پرەزيدەنتتىڭ رۇقساتىن كۇتىپ وتىر. اياندا سولاي دەگەن. شىڭعىس حاننىڭ مولاسى اشىلعان سوڭ ەشقانداي جامانشىلىق بولمايدى. قايتا ەلدە سىبايلاستىق پەن زيناقورلىق، الداۋ-ارباۋ تىيىلادى.
وسىدان كەيىن «بالا كۇنىمنەن كورىپكەلدىگىم بار» دەگەن گۇلجانار شىڭعىس حاننىڭ مولاسى اشىلعان سوڭ ونىڭ كۇمبەزىن ارابتاردىڭ تۇرعىزاتىنىن، باسىندا كوپقاباتتى قوناق ءۇي سالىناتىنىن دا ايتىپ بەردى.
كىسى يلاناتىن، اقىلعا قوناتىن تىرلىك پە؟ ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، شىڭعىس حان 1218 جىلى شىعىستان باستاپ كەلگەن قالىڭ قولىمەن ورتا ازيانىڭ قالالارىن جاۋلاپ العان. اۋعانستانعا دەيىنگى ارالىقتى جاۋلاعان سوڭ قاراقورىمعا قايتىپ كەتىپ، بۇدان كەيىن قازىرگى جۇڭگو اۋماعىندا جاتقان تاڭعۇت ەلىنە جورىققا اتتانعان. ونىڭ سول تاڭعۇت جورىعىندا قايتىس بولعانى بەلگىلى. قىتايدا قايتىس بولعان قاعان ارىسقا اكەلىپ جەرلەندى دەۋ قيسىنعا كەلە مە؟ قانشاما عاسىرلاردان بەرگى ارالىقتا الەمنىڭ ەڭ مىقتى دەگەن عالىمدارى تابا الماي جاتقان شىڭعىس حاننىڭ مولاسى ارىس قالاسىنان 2-3 شاقىرىم جەردەگى جۇرت لەسحوز اتاپ كەتكەن اۋىلدا جاتىر دەگەن ءسوز قۇلاققا قونا ما؟ سوندا بۇل نە؟ بالكىم ەرلى-زايىپتىلار وسى تىرلىكتەرى ارقىلى پايدا تابۋدى ماقسات ەتىپ وتىر ما دەگەن كۇدىك تە كەلگەن. ءبىراق ايتقان اڭگىمەلەرىنە قاراعاندا ولارعا قارجىلاي جاردەم بەرىپ جاتقان ەشكىم جوق سياقتى. وزدەرى لەسحوزداعى ءبىر ءۇيدى جالداپ تۇرادى. تاۋىپ جاتقان تابىستارى دا جوق كورىنەدى. ءتىپتى شىمكەنتكە كەلىپ كەتۋ جولاقىسىن دا اۋىلداستارىنان قارىزعا العاندارىن ايتىپ وتىر. شىڭعىس حاننىڭ ولگەن جەرى دە، تۋعان جەرى دە ءوزىمىزدىڭ قازاقستان ەكەنى بۇعان دەيىن دە تانىمال جازۋشى، تاريحشىلار تاراپىنان ايتىلعان. ەندىگى جەردە كەشە قازاقستاندىق دەپ تانىلعان شىڭعىس حان ەرتەڭ شىمكەنتتىك بولىپ كەتپەي مە؟
ال ەندى بۇل ماسەلەگە ەلباسىنىڭ ءوزى قالاي قارايدى؟ وسى جۋىردا عانا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا وتكەن ۇلكەن جيىندا پرەزيدەنت «توميريس پەن شىڭعىس حاندى قازاق ەكەن» دەگەن اڭگىمەلەردى ەستىگەندى قىنجىلاتىنىن بىلدىرگەن ەدى. سوندىقتان ارعى دۇنيەدەگى قاعاننىڭ بەرگى دۇنيەدەگى ەلشىسى ارقىلى جولداعان حات-حابارىنا ءبىر جاۋاپتىڭ بولاتىنىنا كۇمان بار.
ال قوعام تاراپىنان بۇعان نەندەي پىكىر ايتىلار ەكەن؟
مامبەت قويگەلدييەۆ، بەلگىلى تاريحشى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى:
-شىڭعىس حاننىڭ سۇيەگى قازاق دالاسىندا جاتىر دەگەن ەل اراسىندا كوپ تاراپ كەتكەن اڭىزدىڭ ءبىرى. جۇرتتىڭ وسىنداي اڭگىمەلەرگە ءۇيىر ەكەندىگى راس. شىڭعىس حان الەمدىك دەڭگەيدەگى تاريحي تۇلعا. سوندىقتان ونىڭ تاريحى جان-جاقتى زەرتتەلگەن. ونىڭ مولاسىن ىزدەۋمەن ۋاقتىسىندا امەريكا، جاپونيا عالىمدارى اينالىسقان. مولانى مونعوليادان ىزدەگەن. ولاردى شالاساۋاتتى، قارابايىر عالىم دەۋگە بولمايدى. ءوز سالاسىنىڭ مىقتى ماماندارى. سوندىقتان مۇنداي اڭگىمەنى قويۋ كەرەك. بۇل تىپتەن ۇيات جاعداي.
بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى، جازۋشى:
-سارىوزەكتىڭ شىعىسىندا، قاسپان دەگەن اۋىلدىڭ شىعىس جاق ىرگەسىندە، ماتاي تاۋىنىڭ قارسىسىندا، ءسولتۇسءتىگىندەگى شاعان تاۋىنا ارقاسىن سۇيەپ ءۇلكەن ءبىر وبا جاتىر. ۇلكەندىگى قوس قوتىرقاي تاۋىنىڭ ىرگەسىندەگى ەكى وبادان دا ءداۋ. ءدال وسى وبا شىڭعىس حان جەرلەنگەن وبا بولۋ كەرەك. ويتكەنى، شىڭعىس حان قۇپيا جەرلەنبەگەن. قۇپيا جەرلەنەتىندەي ول بانديت ەمەس، قاعان. ونىڭ جەرلەۋىنە جەر-جەردەن، تۇس-تۇستان ەل باسشىلارى مەن ەل سىيلىلارى كەلگەن. قوس قوتىرقايدىڭ ماڭىندا ونداي ءدۇيىم ەلدى سىيعىزاتىنداي كەڭ جازىق جوق. ال جەكەتاۋ – شاعاننىڭ ءوڭتۇستىگى ماتاي تاۋىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان جازىق. ونى ەل قويانكوز جازىعى دەيدى. مەنىڭشە، وسى ۇلكەن وبا – شىڭعىس حان جاي تاپقان جەر.
ەلۆيرا مومىنوۆا، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ تاريحي مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى:
-بۇل كىسىلەر 2016 جىلى وبلىس اكىمىنە حات جازعان ەكەن. كەيىن بىزگە كەلدى. قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جەرگە مەن ءوزىم بارىپ قايتتىم. ارينە، ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. قازبا جۇمىستارىن كۇرەكپەن قازىپ، توپىراقتى سىرتقا شەلەكپەن شىعارعان. بۇدان باسقا ەشقانداي ارنايى قۇرالدارى جوق. جۇمىستارىن دالادا قونىپ ءجۇرىپ اتقارعان. وسىنشاما ازاپتى تىرلىككە ادام بەكەردەن-بەكەرگە ءوز ەركىمەن جەگىلە مە؟ اقىل-ەستەرى دۇرىس دەسەڭ، ايدالادا كوزگە كورىنبەيتىن الدەبىرەۋلەرمەن سويلەسەدى. قابىرعادان ءبىر بەلگىلەردى كورسەتەدى. ارابشا جازۋ دەيدى. الايدا مەنىڭ كوزىمە ەشقانداي جازۋ كورىنگەن جوق. قازعان جەرلەرى ادام قورقارلىقتاي. جەردىڭ استىن ۇڭگىپ قازا بەرگەن. ەشقانداي قاۋىپسىزدىك تالاپتارى ساقتالماعان. وسىدان كەيىن مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان بايتانايەۆقا حات جازدىق. ارنايى كوميسسيا كەلىپ، تەكسەردى. بۇل جەردىڭ ەشقانداي تاريحي-ارحەولوگيالىق قۇندىلىعى جوق جانە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ۇڭگىردە بولۋ ادام ومىرىنە ءقاۋىپتى دەگەن قورىتىندى بەرىلدى.
باقىتجان ءابدىراش ۇلى،
«رەيتينگ» گازەتى №13، 6 ءساۋىر 2017 جىل
