ۋكرايناداعى بۇگىنگى كۇنگى داعدارىس تەك جۇيەلەر اراسىنداعى داعدارىس ەمەس، قۇندىلىقتار اراسىنداعى داعدارىس تا بولىپ تابىلادى. باتىستىق كۇشتەر مەن شىعىستىق كۇشتەردىڭ ءوزارا تايتالاسى مەملەكەت بولاشاعىن ايقىندايتىن نەگىزگى فاكتور بولاتىندىعىندا ەشقانداي كۇمان جوق.
باتىس مۇندا نارىقتىق ەكونوميكا مەن ءتيىمدى ازاماتتىق قوعامعا ارقا سۇيەگەن دەموكراتيالىق قوعام بولسا، شىعىس اكىمشىل-امىرشىل جۇيەنىڭ سارقىنشاقتارى ساقتالعان، كۇشتى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتى بار، كوبىنە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردان قاشىقتاۋ مەملەكەتتىك قۇرىلىم.
باتىس ەۋروپا وداعى بولسا، شىعىس رەسەي بولىپ وتىر. باتىس يۋششەنكونىڭ تۇسىنداعى ءتيىمدى ساياسي شەشىمدەر بولسا، شىعىس جەمقورلىق پەن ءتيىمسىز ەكونوميكانىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلاتىن يانۋكوۆيچ. ماسەلە جۇيە قايشىلىعىندا عانا ەمەس، ەتنيكالىق پسيحولوگيالىق قايشىلىقتا بولىپ وتىر. باتىسشىلدار وزدەرىن پولشانىڭ تۋىسقاندارى دەپ قاراستىرسا، شىعىسشىلدار رەسەيدىڭ ءبىر بولىگىمىز دەپ قاراستىرادى. بىرەۋلەرى ءۇشىن گەتمان مازەپا مەن باندەرا «فاشيستتەر» ۇلتتىڭ جاۋى بولسا، وزگەلەرى ءۇشىن ۇلتتىق باتىرلار.
بىرەۋلەرى ەۋروپامەن ەكونوميكالىق تىعىز بايلانىس ورناتۋ ارقىلى ورتاق نارىققا كىرۋ يدەياسىن قولداسا، بىرەۋلەرى رەسەي باستاعان ەۋرازيالىق وداقتىڭ ءبىر بولىگى بولۋدى قولدايدى. بىرەۋلەرى ەسكى ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ بۇزىلعاندىعىنان قورىقسا، بىرەۋلەرى جاڭا ەكونوميكالىق جۇيەگە باتىل قادام جاساۋعا دايىن. ءبىراق قايسىسىنىكى دۇرىس؟ وسى ماسەلەنى سارالاپ كورەلىك.
ەڭ الدىمەن ۋكراينا ەكونوميكاسىنا نازار اۋدارايىق. كەز-كەلگەن بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىنداعى مەملەكەت سەكىلدى ۋكراين ەكونوميكاسى ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ مۇقتاجدىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ەكسپورتتىڭ نەگىزگى بولىگى رەسەيگە باعىتتالعاندىقتان ۋكراين ەكونوميكاسى بۇگىنگى كۇنى رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى مەن كوسەتكىشتەرىنە بايلانىستى. رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى ۇلكەن بولعانىمەن، باتىس ەۋروپا ەلدەرى ەكونوميكاسىنان ارتتا قالعان، ونىمدىلىگى تومەن، تەحنولوگيالارى ەسكىرگەن، باسەكەگە قابىلەتتىگى تومەن ەكونوميكا. ەۋروپا ەكونوميكاسى قارقىندى دامۋ ۇستىندەگى، تۇرلەنۋ ۇستىندەگى ەكونوميكا. ادام كاپيتالىنىڭ دامۋى بويىنشا باتىس ەۋروپا ەلدەرى الدىڭعى قاتارلى اۋماقتاردىڭ قاتارىندا.
تيىسىنشە وسى ەكى جاعدايدان تۋىندايتىن ءقاۋىپ تە، مۇمكىندىك تە بار. ۋكراينا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعىنا كىرەر بولسا، رەسەي ەكونوميكاسى مەن ساياساتىنىڭ فارۆاتەرىندا قالادى. ياعني رەسمي كرەملدىڭ اق دەگەنى العىس قارا دەگەنى قارعىس بولادى. ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك ءسوزسىز ساياسي تاۋەلدىلىككە جەتەلەيدى. نەگىزگى ءقاۋىپ ەكونوميكانىڭ مودەرنيزاسيالانۋى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى باياۋ، رەسەيلىك سەنارييگە سايكەس جۇرەدى دە، بارلىق ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر مەتروپوليا، ياعني رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ حال-اقۋالىنا بايلانىستى بولادى. ونىڭ ۇستىنە رەسمي كرەمل پرەزيدەنت اۋىسقان سايىن، ساياسي باعىت باعداردىڭ دا راديكالدى وزگەرەتىندىگىنىڭ كورىنىسى بولا الادى. ەلسيننىڭ كەزىندەگى كورشى ەلدەر ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن سىيلاۋ ساياساتى، ءپۋتيننىڭ تۇسىندا «ەسكى جەرلەردى قايتارۋ» ساياساتىمەن الماستىرىلدى. ياعني، كەلەسى ليدەردىڭ ساياسي باعىتىنا بايلانىستى ءىس جۇزىندە بىرتىندەپ كوللونياعا اينالىپ كەلە جاتقان كورشىلەس ەلدەر مەن مەتروپوليانىڭ اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ وزگەرىپ وتىرۋى زاڭدىلىققا اينالادى. مۇندا تەڭ دارەجەلى ارىپتەستىككە قاراعاندا، «ۇلكەن اعا» مەن «باۋىرلار» اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ ورىن الۋى زاڭدىلىق. ەسەسىنە، ۋكراينانىڭ شىعارعان ونىمىنە رەسەي نارىعىندا تۇراقتى تۇردە سۇرانىس بولادى. ياعني، رەسەي نارىعىنداعى تومەن باسەكەلەستىككە ۋكراين تاۋارلارى مەن ونىمدەرى توتەپ بەرە الادى. ياعني تەرەڭ ەكونوميكالىق داعدارىستى ورىن الۋى ەرەكشە. بۇل جاعدايدا ۋكراين ەكونوميكاسى دا رەسەي ەكونوميكاسى سەكىلدى بىرتىندەپ «ەۆوليۋسيالىق» جولمەن جاڭارادى. بۇل پروسەسس وتە ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن. ءبىراق، مەملەكەت بىردەن كۇردەلى الەۋمەتتىك شوكتارعا جول بەرمەيدى. ارينە عالامدىق دەڭگەيدە رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگى تومەندەي بەرەدى جانە ۋاقىت وتە كەلە قۇلدىراپ كەتۋ مۇمكىندىگى جوعارى. سەبەبى، رەسەي ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى تابيعي رەسۋرستار ەكەندىگىن ەسكەرسەك، بۇل تەكتەس ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋ جانە جويىلۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوعارىلىعىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا ىقپال ەتكەن فاكتورلاردىڭ ءبىرى الەمدىك نارىقتاعى مۇناي مەن گاز قۇنىنىڭ قۇلدىراۋى بولعاندىعى بەلگىلى. بۇل جاعدايدا ۋكراين ەكونوميكاسى دا وسى تاۋەكەلدەردى ەسكەرۋى كەرەك بولادى. ءبىراق باسەكەلەستىك تۇرعىسىنان ۋكراين كومپانيالارى رەسەي نارىعىنا ەركىن كىرۋ ارقىلى ءوز الەۋەتىن كۇشەيتۋى دە مۇمكىن.
ەۋروپالىق وداق ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى ءار ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ بىرلەستىگى. ماسەلە مۇندا وتە تابىستى گەرمانيانىڭ قاسىندا قارجىلىق داعدارىستان باس كوتەرە الماي كەلە جاتقان گرەسيا دا بار. ەۋروپالىق وداق دەڭگەيىندەگى ينتەگراسيا دەڭگەيىنە جەتكەن ەلدەر ءوز ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىنىڭ شەكتەلگەندىگىمەن كەلىسۋگە ءماجبۇر بولادى. ەۋروپالىق وداققا مۇشە بولۋ ەۋروپالىق ءومىر ستاندارتتارىنا الىپ كەلەدى دەگەن دە جاڭساق پىكىر. ەۋروپانىڭ قۇرامىنا كىرىپ الەۋمەتتىك جاعدايى ناشارلاعان مەملەكەتتەردىڭ سانى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. بۇلاردىڭ قاتارىنا بولگاريا، رۋمىنيا، سلوۆاكيا سەكىلدى ەلدەردى بىلاي قويعاندا بۇگىنگى عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىستان جاپا شەككەن يتاليا مەن فرانسيانى دا جاتقىزۋعا بولادى. ياعني ەۋروپا وداعىنا مۇشەلىك، ەۋروپالىق ءومىر ستاندارتتارىنا كەپىلدىك بەرمەيدى. دەگەنمەن، ەۋروپالىق وداق الەمدەگى ەڭ قۋاتتى نارىقتاردىڭ ءبىرى. تۇتىنۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى. دەگەنمەن، بۇل نارىقتا جاقسى ورىنعا يە بولۋ ءۇشىن قۋاتتى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ كەرەك. ياعني كوپتەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان نارىقتىق باسەكەدە ورىن الۋ ونداي وڭاي بولماسى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ەۋروپا ءبىرجاقتى نارىعىن اشىپ قويمايدى. ياعني ۋكراينا دا ءوز نارىعىن اشۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل جاعدايدا ۋكراين ەكونوميكاسى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماي تەرەڭ داعدارىسقا تاپ بولۋى مۇمكىن. تەرەڭ ەكونوميكالىق داعدارىس ۋكرايناداعى جۇمىسسىزدىق پەن الەۋمەتتىك جاعدايدى كۇردەلەندىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. دەگەنمەن بۇل داعدارىستى باسىنان وتكەرگەننەن كەيىن ۋكراينا ەۋروپادان كەلگەن جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرە وتىرىپ، بىرتىندەپ الەمدىك نارىقتا ءوز ورنىن تابۋ ىقتيمالدىعى جوعارى.
سونىمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاقىن ارالىق تۇرعىدان رەسەيمەن بايلانىستى نىعايتۋ ءتيىمدى بولسا، ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىق تۇرعىسىنان ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگى جوعارى.
ونىڭ ۇستىنە كەز-كەلگەن ينتەگراسيانىڭ ساياسي قۇرامى دا بار. بۇل تۇرعىدان تاۋەلسىز ۋكراين مەملەكەتتىگىنە قارسى تۇرعان رەسەيگە قاراعاندا، ءوزارا تەڭدىك قاعيدالارىنا ارقا سۇيەيتىن ەۋروپالىق وداقتىڭ باسىمدىعى ايقىن. قالاي بولعان كۇندە دە بۇل تاڭداۋ ۋكراين حالقىنىڭ ەگەمەندى قۇقىققا نەگىزدەلگەن تاڭداۋى بولماق. ال كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ بۇل تاڭداۋدى سيلاپ، مويىنداۋى ولاردىڭ ساياسي پىسىپ-جەتىلگەندىگىن كورسەتسە كەرەك.
شىڭعىس ەرگوبەك
