عالىم! ۇستاز! ... اعارتۋشى!
عالىمدىعى مەن ۇستازدىعىنا ءسوز جوق، ال اعارتۋشىڭىزعا ءجون بولسىن دەۋشىلەر جەتكىلىكتى ەكەنىن ءىش سەزەدى، كوڭىل تۇيسىنەدى.
ادەتتە اباي مەن ىبىرايدى، مۇحتار اۋەزوۆتى، ودان بەرى دە ۇيىرگە قايتا قوسىلعان احمەت، حالەل، شاكارىمدەردى اعارتۋشىعا بالاپ، اسپانداتقانىمىزبەن ولارمەن يىقتاس، سالماقتاس تالاي-تالاي تولاعاي تالانت، تاۋداي تۇلعالارىمىزعا بۇل تەڭەۋ-اتاقتى تاڭۋعا قيسىنىن كەلتىرە الماي جاتاتىنىمىز بار. رۋحاني باعا-قۇرمەتتىڭ ەڭ زورى اعارتۋشىلىق دەسەك، ول ۇلتاندى ۇلتقا، قابىرعالى حالىققا تىكەلەي قاتىستى ۇعىم. الاشتىڭ ارمانداعان اڭسارىن تاپقان، تىڭنان تۇرەن سالعان، جوقتى بار قىلعان، بولماعاندى بولدىرعان جان عانا، ادەتتە، اعارتۋشى اتانباق. ەندەشە كوپ دوكتوردىڭ ءبىرى، الىس امەريكا، انگليادان ەمەس، تىپتەن ماسكەۋ-پەتەربوردىڭ كىتابىن اۋدارماعان، قايداعى ءبىر ىرگەمىزدەگى مونعوليادان كەلگەن وقىمىستى ءقايتىپ عانا اعارتۋشى بولا قالماق دەرسىز...
ءيا، عالىم قارجاۋباي قازاقستانعا كەلگەنگە دەيىن دە ورحون-ەنەساي ءھام تالاس (ءوزىمىزدىڭ) تاس جازبالارىنان ءبىز حاباردار ەدىك. ماحمۋد قاشقاري مەن ءجۇسىپ بالاساعۇنيدى دا بىلدىك. ارقايىم قالالار كەشەنى تۋرالى ەمىس-ەمىس ەستىگەنبىز. ەسىكتەن (اۋليەلى «ىسسىق» قالاسىنان) تابىلعان التىن حانزادانى، ويباي، بىزگە قاتىسى جوق ەكەن، (مىڭ جىل بۇرىنعى مۇردە باسىن كوتەرىپ، پارسىشا ءۇن قاتقانداي) تۇران ەمەس، يران تەكتەس جۇرتتىڭ جادىگەرى ەكەن دەستىك... انتيكالىق ءداۋىردىڭ كونە قۇدايلارىن تانىپ-تابىنىپ، ورمان ورىستىڭ تاريحىن جەتى اتامىزدان ارمەن جاتتاپ، وزىنە ۇيرەتتىك. ءبار-بارىمىز ساۋاتتى ەدىك، تىپتەن قولىمىز جەتكەندەر پارتشكولدى تاۋىسىپ، اۋىل-اۋدان-
دى باسقارىپ، ماسكەۋدەگى جوعارىراق مەكتەبىن بىتىرگەندەر وبلىس-استانادا
تاققا مىنگەنبىز. ايتسەدە، ءيا، ايتسەدە ... ءىلىم-عىلىمنىڭ ءتۇر-تۇرىنىڭ ءتۇبىن تۇسىرسە دە، الەمدىك ءپالساپاڭىزدى (عىلىمنىڭ اتاسى ءدىن، شەشەسى فيلوسوفيا عوي) سۋشا ساپىرسا دا ياسساۋي سۇپى مەن اباي حاكىمدى تۇشىنىپ كورمەگەن؛ جەتى ءتىل بىلسە دە ءوزىن جورگەكتەن جوعارى شىڭعا جەتەلەگەن انا تىلىنە قايىرىلۋعا مۇرشاسى جوق ... وقىعان-توقىعان، اكادەميك-پروفەسسورلارىمىزدى ۇلتتىق رۋحتىڭ جاناشىرى، ۇلت ۇستازى دەي المادىق.
ونىڭ ۇستىنە «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا، ءجۇز جىلدا – قازان». شىر اينالعان شىركىن دۇنيە كوز الدىمىزدا قىرىق قۇبىلىپ، وزگەرىپ قانا قويماي، مۇلدە توڭكەرىلىپ تۇسكەندەي... عىلىم اكادەمياسى تارقاتىلدى. بۇرىن دا جەتىسىپ-جىرعاپ تۇرماعان عالىمىڭىز قوڭىز تەرمەگەنمەن، قوزى-لاق قايىرىپ كەتتى. شەنەۋنىكتىڭ ءبارى-بارشاسى مەلمەڭدەپ كانديدات، دوكتور بولىپ العان سوڭ ديسسەرتاسيا قورعاۋ، ازدى-كەمدى جاڭالىق اشۋ دەگەن مارافوننىڭ دا دەمى ءبىتىپ، قاتىرما قاعازدىڭ كۇشى جويىلدى.
وسىلايشا اسپان الاقانداي، جەر تەبىنگىدەي بولا باستاعان اقىرى جاقىن زاماندا قازاقتىڭ ءبىر قارا بالاسى شىعىپ، مىڭ-مىڭ جارىم جىلعى بۇرىنعى ساعىم دۇنيەنى قازاعىنىڭ قارا قازانىنا اكەلىپ سالدى، بۇل سەنىڭ اتا-باباڭنان قالعان اسىل جادىگەر، كوزىڭدى اشىپ قارا دەدى. جاي عانا ايتىپ، جازىپ، جار سالىپ قويمادى، ەكى عاسىر بويى عىلىمدا مىزعىماس ەرەجەگە اينالعان قاعيدالاردىڭ قابىرعاسىن بىرت-بىرت سوگىپ، اقساقال، جالتىر باستى عالىمدارعا قارسى شىقتى. دۇنيەنىڭ كىندىگى – قازاق، ەڭ ۇزاق عۇمىرلى ۇلت –
قازاق، ەڭ كونە مەملەكەت – قازاقتىكى...
كۇنى كەشەگى الاشورداسىن تۇگەندەي الماي، نوعايلىسىن جوعالتىپ، التىن ورداسىنان جەرىنىپ جۇرگەن وقىعان-وقىماعاندارعا مىڭ، مىڭ جارىم جىل بۇرىنعى بابالارىمىز قازاقشا//قىپشاقشا («ي»-مەن ەمەس، «ج»-مەن) سويلەگەن دەپ، جەر استىنان جىك شىعارىپ، جاڭا تەورياسىمەن اتويلادى. اتا مۇرا، اتا دومبىرا، اتا سالت دەپ شىر-پىر بولدى. كوپ دۇنيەنىڭ ءتۇيىنىن، تابيعاتى تىلسىم تىلدىك، تاريحي قۇبىلىستاردى قىپشاق//قازاققا تەلىپ، قاراشاڭىراقتى قازاقتىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتە، ءتۇپسىز تاريحىن تەرەڭدەتە ءتۇستى.
ءداستۇرلى تۇركولوگيالىق مەكتەپتىڭ نانىن تاتقان عالىمدار قاۋىمىنىڭ بۇعان كۇلە قارارىنا، قارسى شىعارىنا ءسوز بار ما؟!. ون عالىمنىڭ، كانىگى ماماننىڭ توعىزى وعان قارسى؛ ولاي بولۋى دا زاڭدى، ويتكەنى جۇزدەگەن جىلدار سارتاپ بولعان ۇلى جول بار، باعىت-باعدارى ايقىن عىلىمي مەكتەپ بار، جاستاردى جولعا سالاتىن عىلىمي جەتەكشى بار... سول كوپتىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىزدىڭ دە از-كەم قارسى ايتار ءۋاجىمىز، داۋلاسار تۇسىمىز بار. دەسەكتە...
اعىسقا قارسى ءجۇزۋ، تەرىستەۋدى تەرىستەۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ جۇرەگى داۋالاماس ءھام اركىمنىڭ باسىنا بۇيىرا بەرمەس نە ب ا ق، نە سور! وسى ءبىر ازاپتى جولدا جارتى عاسىر جالعىز جورتقان قارجەكەڭنىڭ ءبىراق ءبىز بەلى قايىسقانىن، بەتى قايتقانىن كورگەن ەمەسپىز. ءار جىلدا اۋەيىدەي دالا كەزگەن، مولا قازعان، تاڭبالى تاس تاپقان ساتتەرىنەن بويىنا قۋات، جانىنا جىلۋ جيناعان عالىم، وقىمىستى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى بارىن، ءنارىن تۋعان حالقىنا سىيلاپ، بىلەم دەگەندەردى ءبىلدىرىپ، تانيمىن دەگەندەرگە تانىتىپ كەلەدى. ءبارى قازاققا بولسىن، الەم الاشتى تانىسىن، جالپاق دۇنيە تۇرىك دەگەندە باعزى زاماندارداعىداي ءبىر ساتكە تىزەسى دىرىلدەپ، باسىن ءيىپ، سىيلاپ تۇرسىن دەيدى.
عاسىر قويناۋىنداعى شىڭىراۋ-تاريحقا جالاڭ شىلبىر جالعاعان، دالا كەزىپ، شەجىرە-تاستارمەن تىلدەسكەن، ءارۋاق شاقىرىپ، بابالارىمەن تىلدەسكەن قارجاۋباي باھادۋردى اعارتۋشى – بىلگە قاعان دەمەگەندە ەندىگى جەردە كىم دەيمىز؟!.
مىڭجىلدىقتاردان اتتاپ ءوتىپ، جەر استى مەن جەر ءۇستىنىڭ بارشا ءتاڭبا-مورىن الاشىنىڭ جۇرەگىنە جىلۋ قىلىپ قۇيىپ جۇرگەن عالىم اعامىزعا اق جول تىلەيمىز! تانىق تاريحىمىزدىڭ انىق بولعانىن، ماڭگى ەلدىڭ ساعىم بولماي، بار بولعانىن، ۇل-وعلاندارىنىڭ نار بولعانىن بىرگە كورەلىك!
عاريفوللا انەس
