وتكەن جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا ۇكىمەت وتىرىسىندا جۇمىسسىز جاستاردى اسكەرگە جىبەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. «قورعانىس مينيسترلىگىمەن تيپتىك وقۋدان سوڭ جۇمىسپەن قامتىلماعان، مەكتەپتەن سوڭ جوعارى وقۋ ورىندارى جانە كوللەدجدەرگە تۇسپەگەن جاستاردى اسكەرگە الۋ جايىن قاراستىرىپ جاتىرمىز»، – دەپ پرەمەر-مينيستر الدىندا ەسەپ بەرگەن ول، ەلىمىز حالقىنىڭ 24 پايىزىن قۇرايتىن 14-29 جاس اراسىنداعى 4 ميلليون 206 مىڭ جاستىڭ 686 مىڭى «ەرەكشە نازاردا ۇستايتىن» جاستار ەكەنىن دە ەسكەرتىپ ءوتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ اراسىندا جۇمىسسىز جۇرگەندەر، ەكونوميكانىڭ بەيرەسمي سالاسىندا تابىس تاۋىپ جۇرگەندەر، ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتىعاندار بار.   «ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتىعان جاستاردىڭ 68 پايىزى، جۇمىسسىز جاستاردىڭ 38 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. بۇلار – مەكتەپتەن سوڭ وقۋعا تۇسپەگەن، ءبىلىم الماعان جانە سوتتالىپ شىققاندار»، – دەدى مينيستر.     

         ءبىر قاراعاندا جاي عانا ساندار بولعانمەن، بۇل – تەرەڭىرەك ويلاپ، كەلەشەككە كوز تىگە الاتىن جانداردى قاتتى ويلاندىرۋى ءتيىس بۇلتارتپاس دەرەك! بۇگىنگى بۇكىل الەمدى تەرروريزم ەلەسى كەزىپ، لاڭكەستىك ارەكەتتەر وسى كۇنگە دەيىن تۇراقتىلىق ارالى سانالىپ كەلگەن ءبىزدىڭ قازاقستانىمىزدا دا بوي كورسەتە باستاعان تۇستا، بۇنى ۇساق-تۇيەك دەپ قاراۋعا استە بولمايدى!  ەكىنشى جاعىنان، اۋىل – قازاقتىڭ التىن بەسىگى ەكەنىن ەسكەرسەك، ايتەۋىر ءبىر جۇمىستى الدانىش كورىپ، سودان تاپقان بولماشى عانا تابىستى تالعاجاۋ ەتىپ جۇرگەن جاستاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى، ال ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي جۇرگەن جۇمىسسىز جاستاردىڭ 40 پايىزعا جۋىعى اۋىلدا تۇراتىندىعى جانە ولاردىڭ ءبىرازى سوتتالىپ شىققاندىعى – تىرشىلىك ەتۋ نەگىزدەرىمىزدىڭ ءوزى قاتتى وزگەرىپ، داعدارىستى جاعداي قالىپتاسىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ونىڭ ۇستىنە «ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتىعان» قالعان 30 پايىز جاس پەن جۇمىسسىز جاستاردىڭ 60 پايىزى قالادا تۇرادى. ال بەلگىلى جۇمىسى، تۇراقتى تابىسى جوق ولار قايدا بارادى، كىمگە ەرەدى؟!.

بۇل – ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن قازاقي اسىل قاسيەتتەرىمىزدىڭ ساقتالىپ، ءارى قاراي دامۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقانى ءسوزسىز. سونىڭ سالدارىنان باۋىرمالدىق، مەيىرباندىق، ۇلكەندى سىيلاۋ، كىشىنى تىڭداۋ، اۋىزبىرلىك، وتباسىنداعى سىيلاسىق، ەلگە، جەرگە، وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سياقتى باسقا دا قۇندىلىقتاردىڭ ءقادىرى كەمىپ، سانانى تەك «تابىس تابۋ كەرەك» دەگەن ماتەريالدىق قاجەتتىلىك بيلەپ، ول ادامداردىڭ نەگىزگى ءومىر ءسۇرۋ مانىنە اينالىپ بارادى.  ءدال وسىنداي جاعدايدا اۋىلدىق جەرلەردەگى  ميلليونداعان گەكتار قۇنارلى دا شۇرايلى جەرلەر يگەرىلمەي، ءونىم ءوندىرۋ بىلاي تۇرسىن، پايداعا جارامايتىنداي دەڭگەيدە توزىپ بارا جاتقاندىعى قىنجىلتادى.

         مەنىڭ ويىمشا، قازاقستاندا جۇمىسسىزدىق دەگەن مۇلدە بولماۋى ءتيىس! كەرىسىنشە، ءارتۇرلى ءونىم شىعاراتىن ۇلكەندى-كىشىلى كاسىپورىندار جۇمىسشى كۇشىن، قاجەتتى ماماندار تاپپاي: «بىزگە كەلىڭىز، سىزگە بارلىق جاعدايدى جاراتامىز. وزگە كومپانيالاردان ارتىق تولەيمىز» دەپ ءار جۇمىسشى، ءار مامان ءۇشىن تالاسىپ وتىراتىن بولۋى كەرەك. ويتكەنى، قازاقستان – اۋماعى جاعىنان الەمدەگى توعىزىنشى ەل، ال حالقى ەندى عانا 18 ميلليونعا جۋىقتادى. سوعان قاراماستان، ءبىز كۇش-قۋاتى تولىپ-تاسقان، ناعىز تەپسە تەمىر ۇزەتىن شاقتاعى جاستارىمىزدى جۇمىسپەن قامتي الماي وتىرمىز. ناتيجەسىندە ولاردىڭ كۇننەن-كۇنگە جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنىمدەرى ازايىپ، جۇمىس ۇسىنعان ءارتۇرلى كۇشتەرگە، ءتىپتى شەتەل اسىپ، لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ جاتقانى دا بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقاتى!

         سوندىقتان جاستاردى ەڭبەكپەن قامتۋ، ولاردى وتانسۇيگىشتىك رۋحىندا تاربيەلەۋ، كەلەشەگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان، تامارا دۇيسەنوۆا حانىمنىڭ ۇسىنىسى نازار اۋدارۋعا ابدەن لايىق. ءتىپتى مۇنى تەزدەتىپ شەشىپ، جۋىق ارادا ىسكە اسىرسا – نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى! ونىڭ ۇستىنە تەك جۇمىسسىز جۇرگەن جاستار عانا ەمەس، 18 بەن 27 جاس اراسىنداعى بارلىق جاس قازىرگىدەي 1 جىل ەمەس، 2 جىل مىندەتتى اسكەري قىزمەتتەن وتەتىن زاڭ قابىلداۋ قاجەت! وعان «جوعارى وقۋ ورىندارىنا تەك مىندەتتى اسكەري قىزمەتىن وتەگەن جاستار عانا قابىلدانادى» دەگەن ارنايى باپ ەنگىزىلسە دە ارتىق بولماس ەدى.    سوندا قازىرگىدەي اتا-اناسىنىڭ تىرنەكتەپ جيناعان قارجىسىن 4-5 جىل بويى اقىلى وقۋعا جۇمساپ، سوڭىندا جۇمىسسىز قالاتىن جاعداي دا جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرەرى انىق.

الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق تۇرعىدا بۇل – ەل ءۇشىن دە، قوعام ءۇشىن دە، ءار-بىر جاس ءۇشىن دە تەك پايدالى بولاتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى، سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا، ءقازىر جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ دەنساۋلىعى ناشار. ولاي بولسا، نەگە ءبىز 14 جاسقا كەلگەن ءار ءجاسوسپىرىمدى تىركەۋگە الىپ، اسكەري ەسەپكە قويامىز؟ وبلىستارداعى قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتتەردىڭ اۋداندىق بولىمدەرى جانىنان ۇيىمداستىرىلعان مەديسينالىق كوميسسيالار نە ءبىتىرىپ وتىر؟ اسكەري ەسەپكە الىنعان ءاربىر ءجاسوسپىرىمدى تۇراقتى دارىگەرلىك باقىلاۋعا الىپ، اۋرۋى بار بولسا ەمدەپ، 18 جاسقا تولعانشا ونى اسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتۋگە ساقاداي ساي ەتىپ دايىنداۋ – ولاردىڭ تىكەلەي مىندەتى ەمەس پە؟! مەنىڭشە بۇل سالاۋاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ تۇرعىسىنان مەملەكەت ءۇشىن وتە ماڭىزدى جانە و باستا سول ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان. الدە ولار تەك جىلىنا ءار اۋداننان ورتا ەسەپپەن شاقىرىلاتىن 1000-1500 جاستى عانا مەديسينالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ، سولاردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جارامدى-جارامسىز ەكەنىن ايقىنداۋمەن عانا شەكتەلە مە؟! بۇل – ءبىر.

ەكىنشى، جاستار تولىق مىندەتتى اسكەري قىزمەتتەن وتەتىن بولسا، ولاردىڭ بارلىعى تازا اسكەري بولىمدەرگە تۇسپەيتىنى انىق. سوندىقتان اسكەردە جاستارعا ءارتۇرلى كاسىپ ۇيرەتىپ، قىزمەتتىڭ سوڭعى ءبىر-بىرجارىم جىلىندا تىكەلەي سول كاسىبى بويىنشا، مىسالى جول، تەمىر جول، تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى، اۋىل شارۋاشىلىعى، باسقا دا سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن ءارتۇرلى بولىمدەر ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك. ءسويتىپ، ولاردىڭ تاپقان تابىستارى ءارقايسىسىنىڭ اتىنا اشىلعان ارنايى ەسەپ-شوتتارعا اي سايىن اۋدارىلىپ وتىرسا. وسىلاي، بىزدە سىرتتان كەلەتىن ەڭبەك ميگرانتتارىنا دەگەن قاجەتتىلىك جوعالادى. ولاردىڭ جىل سايىن ءوز ەلدەرىنە الىپ كەتەتىن ميللياردتاعان تەڭگە اقشا وزىمىزدە قالادى. كەڭ بايتاق ەلىمىزدە ۇلكەن كولەمدە سالىناتىن اۆتوكولىك جانە تەمىر جولداردى پايدالانۋعا تاپسىرۋ مەرزىمى قىسقارادى. اسكەردەن قايتقان كەزدە ءاربىر جاستىڭ ەسەپ-شوتىندا ولاردىڭ وتباسىن قۇرۋى، ءوز ءىسىن اشۋى، جالپى تىرشىلىك ەتۋى ءۇشىن قاجەتتى، از مولشەردە بولسا دا باستاپقى قارجى بولادى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە جوق ەمەس. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، ءبىز كوبىرەك ارالاساتىن جانە ەاەو-تاعى باستى ارىپتەسىمىز – رەسەيدە مۇنىڭ ءبارى ءبىرازدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە ەلباسى باستاماسىمەن بۇگىنگى قازاقستان جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعىتىنا ءتۇستى.

ءۇشىنشى، جاستار مەملەكەت ەسەبىنەن اسكەرگە شاقىرىلام دەگەنشە دەنساۋلىقتارىن تۇزەپ الادى، بوس جۇرگەن جاس كۇرت ازايادى. ەڭ باستىسى، اتا-اناسىنان، دوس-تۋىستارىنان، تۋعان اۋلىنان الىستا ءجۇرىپ، ساعىنىش دەيتىن كەرەمەت سەزىمنىڭ ارقاسىندا ولاردا اعايىن-تۋىسقا، تۋىپ وسكەن ەلگە، جەرگە دەگەن قۇرمەت پەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمدەرى نىعايىپ، وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتەرى قالىپتاسادى. بۇلار دا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلدى.

اسكەري قىزمەتتەن ءوتىپ، تارتىپكە، ۇقىپتىلىققا داعدىلانىپ، ونىڭ ۇستىنە بەلگىلى ءبىر كاسىپ ۇيرەنىپ قايتقان جاس قاي جەردە دە جۇمىسسىز قالمايدى.  مەملەكەت ونىڭ ۇستىنە اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلاتىن باعدارلاما قابىلداپ، جاستاردىڭ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋدى، جەكە ءۇي سالام دەۋشىلەرگە جەر تەلىمدەرىن وڭاي ءارى تەز بەرۋ ماسەلەسىن شەشسە، ءتىپتى تاماشا! بۇل ءوز كەزەگىندە دەموگرافيالىق دۇمپۋگە اكەلەتىنى دە انىق. كوپتەگەن ۇل-قىزدارىمىزدىڭ 40-تان اسقانشا ءسۇر بويداق ءجۇرۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا جاتىر ەمەس پە؟!

ءتورتىنشى، جاستار بۇدان بىلاي «ايتەۋىر وقىسام بولدى» دەگەن ويدى مۇلدە ۇمىتۋى كەرەك. سونشا قارجى جۇمساپ، جىگەرلى جاستىق ۋاقىتتى بەكەر وتكىزۋدىڭ قاجەتى نە، ەرتەڭ جۇمىسسىز قالاتىن بولساڭ! سوندىقتان ابدەن ويلانىپ، اركىم ءوزىنىڭ قابىلەت-قارىمى، بويىنداعى دارىنى، زامان تالابىنا قاراي، ءارقاشان سۇرانىسقا يە بولاتىن ماماندىقتار بويىنشا كاسىبي ءبىلىم العاندارى ءجون. سوندا بىرنەشە ميلليون قارجىڭىزدى، 4-5 جىلعا سوزىلاتىن التىن ۋاقتىڭىزدى الىپ، تەك قانا قوجايىندارىنىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەپ وتىرعان كوپتەگەن ساپاسىز جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارى دا وز-وزىنەن جابىلاتىن بولادى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى نارسە، ستۋدەنت جانە وقۋشى جاستاردىڭ جىلىنا ەكى-ۇش اي جۇمىس ىستەيتىن ەڭبەك وتريادتارىن ۇيىمداستىرۋدى قولعا العان ءجون. جالپى، جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋدىڭ، ولاردىڭ ساناسىنا ەڭبەك – تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى تالابى ەكەنىن، قانداي جەتىستىككە دە تەك ەڭبەك ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ءسىڭىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ازىرلەپ، تاجىريبەگە ەنگىزۋ قاجەت.

سوندىقتان تامارا دۇيسەنوۆا حانىمنىڭ ۇسىنىسىن تەك جۇمىسسىز جاستاردى اسكەر قاتارىنا شاقىرۋ دەپ ەمەس، سالاۋاتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ، جاستاردىڭ كەلەشەگىن قامتاماسىز ەتۋ، ميلليونداعان جۇمىس كۇشىن ولاردىڭ جەكە وزدەرى ءۇشىن دە، قوعام ءۇشىن دە پايدالى بولاتىنداي ەتىپ كەشەندى تۇردە شەشۋ تۇرعىسىنان قاراستىرعان ءجون!

ايتپەسە ءبىلىم الۋدىڭ، كاسىپ يەلەۋدىڭ، باسپانالى بولۋدىڭ، وتباسىن قۇرۋدىڭ قيىندىعىنان جاستاردىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى قازاقستاننان وزگە ەلدەرگە كەتىپ قالۋعا نيەتتى ەكەنى باق-تا تالاي ايتىلىپ، جازىلدى. بۇل – ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ، ۇلت كەلەشەگى تۇرعىسىنان وتە ءقاۋىپتى!..

قۇتماعامبەت قونىسباي