قازىرگى زامان تەحنولوگيانىڭ دامىعان ءداۋىرى بولعاندىقتان كەز كەلگەن ادام ۇيالى تەلەفون نەمەسە ءتۇرلى پلانشەتتەر ۇستايدى. زامان تالابىنا ساي جاسالىپ جاتقان تەلەفوندى  ەڭبەكتەگەن بالادان، ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن قولدانىپ ءجۇر.قاراپ تۇرساق  ۇيالى تەلەفون ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالعان سەكىلدى. باسىندا جاي حابارلاسۋ قۇرالى بولعان قالتا تەلەفونىنىڭ  بۇگىندە قىزمەت كورسەتۋ اياسى كەڭەيگەنى سونشالىق، ونىڭ ينتەرنەت ارقىلى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ەرىكسىز «قالاي بايلاپ» تاستاعانىن ءوزىمىز دە بىلمەي قالدىق. سول تەلەفوننىڭ پايداسىنان كورى زيانى كوپ ەكەنىن بىلسەك تە كوز جۇما قارايتىنىمىز وكىنىشتى. تەلەفون ۋاقىتتى ۇنەمدەپ، كەز-كەلگەن جەردە ماسەلەڭىزدى شەشىپ بەرەتىن امبەباپ قۇرال. سوندىقتان ۇيالى بايلانىستىڭ زيانىنان گورى پايدالى جاعىنا باسىمدىلىق بەرەتىنىمىز زاڭدىلىق. ول ازداي، حابارلاسىپ، قايدا جۇرگەنىن ءبىلۋ ءۇشىن ءار بالاعا تەلەفون بەرىپ قويدىق. تەلەفوننىڭ  ءجاي ءتۇرى ەمەس، باعاسى قىمبات  تەلەفوندار. ءبىر كەزدەرى ارمان بولعان ۇيالى بايلانىس تەلەفوندارى بۇگىندە بالالارىمىزدىڭ قولىندا قوس-قوستان ۇستاپ ءجۇر.  «بالا ءۇشىن جۇمىس ىستەپ، بالا ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن جوقپىن با؟» دەگەن اتا-انا بار جالاقىسىن جۇمساسا دا، پەرزەنتىنىڭ اڭساعان تەلەفوندارىن الىپ بەرۋدە. ال سول ءجاسوسپىرىم بالالار ينتەرنەت جەلىسىنە كىرمەيدى ەمەس كىرەدى،  ينتەرنەت جەلىسىنەن كوپتەگەن ۆيدەو مەن سۋرەتتەردى كورمەيدى ەمەس، كورەدى.ال  ينتەرنەتتەن كورگەن اتىس-شابىس، توبەلەس نەشە ءتۇرلى كورىنىس بالانىڭ پسيحولوگياسىنا  اسەر ەتپەي قويمايدى. زيانىن كەلتىرىپ قانا قويماي بالانىڭ وي-ساناسىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.  وسكەندە نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى دەمەي مە؟ اتا-اناسىنىڭ تاربيەسىن ەمەس، ينتەرنەت جەلىسىنەن كورگەندەرىن ىستەيتىن بالالار قازىرگى ۋاقىتتا كوبەيىپ بارادى.

ال ەندى ۇيالى تەلەفون بالانىڭ دەنساۋلىعىنا قانداي زيان كەلتىرەدى دەگەن سۇراققا كەز-كەلگەن اتا-انا ناقتى جاۋاپ ايتا المايدى. سەبەبى ۇيقىدان تۇرا سالىپ، تەلەفونعا قارايتىن اتا-انالار، بالالارىنا تۇرماق  تەلەفون وزدەرىنە قانداي زيان كەلتىرىپ جاتقانىن ءبىلىپ تە جاتقان جوق.

سونىمەن قاتار ەكى جاسقا تولماعان بالالاردى جۇباتۋ ءۇشىن قولىمىزداعى قالتا تەلەفونىمىزدى بەرە سالاتىنىمىز انىق. تەلەفوننىڭ زيانىنان گورى، كىشكەنتاي ءسابيدىڭ جىلاماعانى ماڭىزدى بولىپ كورىنەدى. ال تەلەفوننان بولىنەتىن ساۋلەنىڭ باس اۋرۋى، ەستە ساقتاۋ جانە كورۋ قابىلەتىنە زيان كەلتىرىپ، ۇيقىسىزدىققا شالدىقتىراتىنىن ءبىرىمىز بىلسەك، ءبىرىمىز بىلمەۋىمىز دە مۇمكىن.

 ايتىپ وتىرعان تەلەفوننىڭ زيانىن عالىمداردىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى بويىنشا دالەلدەپ بەرسەك. ادام ۇيالى تەلەفوندى قولدانعاندا ونىڭ ميى باسقاشا جۇمىس ىستەي باستايدى. ءبىر ساعاتتىق اڭگىمە ناتيجەسىندە، تەلەفون قويىلعان جاقتاعى ميدىڭ بولىگىندە كوبىرەك گليۋكوزا الماسۋى بولادى. بۇل زەرتتەۋلەر دە ءالى جالعاسۋدا، ماماندار بۇل فاكتى ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن ايتا الماي وتىر. الايدا سوڭعى جىلدارى باس ايماعىندا ىسىكتەرگە شالدىققانداردىڭ سانى وسكەنى بەلگىلى بولعان. دارىگەرلەردىڭ كوپشىلىگى بۇنى ۇيالى تەلەفونمەن بايلانىستىرىپ وتىر. ال، رەسەيلىك عالىمدار ۇيالى تەلەفوننان بولىنەتىن ەلەكتروماگنيتتىك تولقىنداردىڭ كوز جانارىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن انىقتاعان. عالىمداردىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە سىناقتان وتكەن تىشقانداردىڭ بارلىعى دەرلىك كوز جانارىنان ايىرىلعان. سونداي-اق، زەرتتەۋ بارىسىندا سىناقتان وتكەن حايۋانداردىڭ يممۋندىق جۇيەسى السىرەپ، بۇزىلعانى انىقتالدى. 

بۇگىندە ءبىز تەلەفوننىڭ بالا دەنساۋلىعىنا، پسيحيكاسىنا جانە ورتاسىنا قانشالىقتى كەرى اسەرى بار ەكەنىن بىلە تۇرا، بىلمەگەن كەيىپ تانىتامىز. بۇل شىندىق. ال تەلەفونداردىڭ  دەنساۋلىققا ءقاۋىپتى ەكەنىن بىلە تۇرسا دا، بۇگىندە ولاردان باس تارتاتىندار از. كەرىسىنشە، تەلەفوندارعا دەگەن سۇرانىس كۇن ساناپ ارتا تۇسۋدە. تەحنولوگيالار دامىعان سايىن، تەلەفونداردىڭ قاۋىپتىلىگى  جوعارىلاي تۇسپەسە، ازايمايدى. وسى دۇنيەلەرگە كوز جۇما قاراۋىمىزدان كوپتەگەن ادامدار زارداپ شەگىپ جاتىر.

تەلەفوننان كەلەتىن قاۋىپتەن ساقتانعىڭىز كەلسە، مىنا كەڭەستى وقىپ شىعىڭىز.

كوشەدە سويلەسىڭىز؛

تەلەفون تۇتقاسىن قۇلاقتان 1 سانتيمەرت الىس ۇستاڭىز؛

قۇلاققابىڭىز بولسا، سونىمەن اڭگىمەلەسكەنىڭىز دۇرىسىراق؛

تەلەفوننىڭ استىڭعى جاعىن ۇستاعانىڭىز ابزال؛

ۇيالى تەلەفونىڭىزدى تىگىنەن ۇستاڭىز؛

مگس دياپوزونىن اۋىستىرعانىڭىز دۇرىس؛

تەلەفونداعى دىبىستىق سيگنالدى تىڭداماڭىز؛

تاعى دا ايتا كەتەتىنى تەلەفوندى قالتاعا سالماڭىز. مۇمكىندىك بولسا، قوڭىراۋ شالعاننىڭ ورنىنا حابارلاما جازىڭىز. بۇل ساتتە تەلەفون ءسىزدىڭ دەنساۋلىعىڭىزعا كوبىرەك زيانىن تيگىزەدى

ال وسى تەلەفوننان ءوزىمىزدى قالاي الشاق ۇستايمىز دەگەن  سۇراققا رۋدن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ديففەرەنسيالدى پسيحولوگيا كافەدراسىنىڭ دوسەنتى، پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، وتباسىلىق پسيحوتەراپيەۆت ەلەنا چەبوتاريەۆا  جاۋاپ بەردى: «تەلەفوننان ءوزىمىزدى الشاق ۇستاۋ كۇندەلىكتى قولداناتىن كۇنتىزبە  جاساڭىز (ءبىر ساعات ۇيالى تەلەفون قولدانساڭىز، ودان كەيىن ساباق وقۋ). بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا وياتقىش قوي جانە سول ۋاقىتتا ءوزىڭدى جەڭىمپاز رەتىندە جىگەرلەندىرىپ، بىردەن تەلەفوننان الىستا. ەڭ دۇرىسى، سىزگە كومەكشىلەر كەرەك. ول اتا-اناڭىز بولسا ءتىپتى جاقسى. ولار ءسىزدىڭ گرافيگىڭىزبەن تانىس بولۋ كەرەك جانە سول ۋاقىتتا تەحنيكالىق قۇرىلعىدان الىستاۋىڭىزدى ايتىپ ەسكەرتۋ جاساعانى ءجون. كومەكشىڭىز نە سەرىكتەسىڭىز دوسىڭىز بولسا، ءتىپتى كەرەمەت. ەكەۋارا كەلىسىم جاساڭىز: كىم ءوز ۋاقىتىندا جوسپارىمەن جۇرمەسە، ول ايىپپۇل تولەسىن نەمەسە قاتاڭ جازالانسىن. بۇل ءوزىڭىزدى تاربيەلەۋگە دە كومەكتەسەدى. ال جەڭىمپاز، كەرىسىنشە، سىيعا يە بولسىن». بۇل كۇنتىزبەنى سىزدە جاساپ كورىڭىز. جۇزەگە اسسا سىيلىقتىڭ استىندا قالاسىز، ال  ءوزىڭىزدى شەكتەي الماساڭىز، تەلەفوننىڭ شىرماۋىندا قالىپ قوياسىز.

 قامشىگەر: اقنۇر مۇحتارحان