ءدىن – ادامزاتتى ىزگىلىككە تاربيەلەپ، ەلدى ۇيىتۋ ماقساتىنان تۋعان تەرەڭ تۇسىنىك. ال ءدىني اعىمدار شە، ولاردىڭ ۇستانعان باعىتى قانداي؟ قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىنى دەگەندى قالاي ءتۇسىنۋ كەرەك؟ وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە  وي وربىتسەك.

جەر بەتىندەگى ادامداردى ءدىندارلار جانە دىنسىزدەر دەپ ەكىگە بولۋگە بولادى. دىنگە بەت بۇرعانداردى: يۋدەيلەر، حريستياندار، مۇسىلماندار دەپ جىكتەپ، ال جەكە ءوز پىكىرىنە سۇيەنۋشىلەر مەن سەكتانتتاردى: فيلوسوفتار، دوحريتتەر، سابيلەر، جۇلدىزعا جانە پۇتقا تابىنۋشىلار دەيمىز. ال، الەمدەگى بارلىق  دىندەر بىرنەشە اعىمعا بولىنەدى. جات اعىمداردىڭ نەگىزىن جەكە ادامدار قالايدى، ءدىني ۇعىمداردى ءوز مۇددەسىنە پايدالانىپ قولدان جاساعان.

ءار ءدىننىڭ سەكتالارعا ءبولىنۋى تۋرالى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) حاديسىندە: «يۋدەيلەر – جەتپىس ءبىر، حريستياندار – جەتپىس ەكى، مۇسىلماندار – جەتپىس ءۇش اعىمعا بولىنەدى، ولاردىڭ تەك بىرەۋى عانا جۇماققا كىرەدى» – دەپ ەسكەرتكەن. دەمەك، ءداستۇرلى ءدىن عانا تۋرا جولعا جەتەلەيدى.

رەسەيدىڭ بەلگىلى ءدىنتانۋشىسى الەكساندر دۆوركين «ەلەكتر شامىنان دا سەكتا جاساۋعا بولادى» دەگەن باسپاسوزگە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا: «سەكتا – اۆتوريتارلىق ۇيىم. كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى بۇركەمەلەردى شەبەر قولدانا الادى. الداۋ، وزدەرىنە تارتۋ تاسىلدەرىنە قۇرىلعان ايلا-ادىستەرمەن سەكتاعا ەلدى كىرگىزەدى. سەبەبى سەكتاعا ادام ءوز ەركىمەن سەنبەيدى دە يمەنبەيدى. نەگىزىنەن الداناتىن توپقا  ءبىرىنشى-ۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرى مەن زەينەتكەرلەر جاتادى. ستۋدەنتتەر ءالى جاس بولعان ءۇشىن ءومىر ءمانىن جان-جاقتان ىزدەپ، تورعا ءجيى تۇسەدى. زەينەت جاسىنداعى قارتتار بوس ۋاقىتتارى كوپ جانە قاتارلارى سيرەپ بارا جاتقان سوڭ، ومىردە جالعىز قالعانداي سەزىنەدى. سول مەزەتتە ماڭگىلىك ءومىر تۋرالى ويلانادى. ال ونى سەكتا مۇشەلەرى ءوز مۇددەسىنە پايدالانىپ، ازعىرادى»،  دەپ سەكتانىڭ زاردابىنا ەتەنە توقتالعان.

بۇگىندە ءدىني اعىمعا كىرىپ، ونىڭ شىرماۋىنا ىلىگىپ، جان دۇنيەسىمەن بەرىلگەن ازاماتتار قوعامعا ءقاۋىپ توندىرۋدە. بەرەكە مەن بىرلىك دارىعان مەملەكەتىمىزدىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن اعىمدارعا تۇساۋ سالىنىپ، تامىرىنا بالتا شابىلسا، ونىڭ وكىلدەرى ءتيىستى قىلمىستىق جازا السا ىرگەسى بەرىك، ماڭگىلىك ەلگە اينالادى. يسلام ءدىنى اعىمدارىنا سالىنىپ، شالىس قادامعا بارعاندار جىلدان-جىلعا كوبەيىپ وتىر. سوندىقتان يسلامنىڭ سول اعىمدارىنىڭ اتتارىن ءبىلىپ، ولاردان بويدى اۋلاق ۇستاپ جۇرگەن ءجون.

 يسلام ءدىنى نەگىزگى 4 اعىمعا بولىنەدى:

1.مۋتازيليت (كاداريت)

2.سىفاتيت (سۋننيت)

3.حاريدجيت

4.شييت

ەرتە كەزدەردە وسى ءتورت اعىمنان 59 سەكتا پايدا بولدى. مىسالى: 1. مۋتازيليتتەردەن: ۆاسيليت، حۋزايليت، ناززاليت، حابيتي جانە حاداسيت، بيشريت، مۋامماريت، مۋرداريت، سۋماليت، حيشاميت، دجاحيزيت، حايياتيت جانە كاابيت، دجۋببايت جانە باحشاميتتەر، 2. سيفاتيتتەن: اشاريت، مۋشاببيحيت، كارراميتتەر. 3. حاريدجيتتەن: مۋحاككيميت، ازراكيت، نادجيت-ازيريت، بايحاسيت، ادجراديت، سالابيت، سۋفريت-زيياديتتەر پايدا بولسا، 4. شييت اعىمىنان نەگىزگى 5-سەكتا: ءى كايسانيتتەن: مۋحتاريت، حاشيميت، بايانيت جانە رازيميت تاراپ شىقتى.

ءىى زايديتتەن: دجارۋديت، سۋلايمانيد، ساليحيت جانە بۋتريدتەر.

ءىىى يماميتتەردەن: باكيريت جانە دجافريت – ۆاكيفيت، ناۆۋسيت، افتاحيت، مۋشايتيت، يسمايليت-ۆاكيفيت، مۋساۆيت جانە مۋفادداليت، يسنااشاريتتەر.

ءىۇ «سوڭعى» شييتتەردەن: ساايت، كاميليت، يلبايت، مانسۋريت، حاتتابيت، كايياليت، حيشاميت، نۋامانيت، يۋنۋسيت دەگەن سەكتالار ءبولىندى.

ءۇ يسمايليت

بۇلار ەرتەرەكتە تۋعان سەكتا تۇرلەرى بولىپ سانالادى. جاقىنىراقتا پايدا بولعان اعىمدارعا: ماتۋرۋديت، يسمايليتتەر، درۋزدار، مۋستاليتتەر، نيزاريتتەر، يبن ارابي، حاباشيتتەر، ساليافيتتەر، يبن تايميا، ۆاححابيتتەر، حيزبۋت-تاحرير، احماديتتەر، باحايتتەردى جاتقىزامىز. وسىلايشا يسلامي سەكتالاردىڭ جالپى سانى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) حاديسىندە ەسكەرتكەندەگىدەي 73-كە جەتكەن. وسىناۋ كوپ اعىمدار اراسىندا تۋرا جولدى تابۋعا جان-جاقتى ءبىلىم كەرەك. يسلام سەكتالارى جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعان، ازعىرۋشىلار القىمنان العان زاماندا ساۋاتتى ۋاعىزداۋشىلاردىڭ  از بولۋى، جەتكىلىكتى ۇگىت-ناسيحاتتىڭ جۇرگىزىلمەۋى وكىنىشتى. ءيا، ءداستۇرلى ءدىني باعىتتى بەرىك ۇستانۋ ءۇشىن كوزى اشىق تەولوگتاردىڭ  نۇسقاۋى وتە قاجەت.

اتا-بابامىز ەجەلدەن اۋليە-انبيەلەردىڭ بەيiتتەرiنە بارىپ، قۇران باعىشتاعان. ال يسلامنىڭ سەكتالارى اتا داستۇرگە قارسى «تازا ءدىن» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جوققا شىعارادى. ءارۋاق ۇعىمىن قاتە دەپ، ەرتەدەن كەلە جاتقان جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ «سالەم سالۋ» ءداستۇرىن شيرك ساناپ، اللاعا سەرىك قوسۋ دەيدى. سوندا اتا-بابامىزدان قالعان ۇلتتىق سالت-داستۇردەن باس تارتساق، قالايشا مۇسىلمان بولامىز؟! اداسۋدىڭ باسى وسى.

قازاق يمپەريانىڭ بودانى بولعان جىلدارى دىنىنەن اجىراپ قالا جازدادى. دىننەن اجىراتۋ – ۇلتتى جويۋدىڭ ءتيىمدى جولى دەپ ساناعان وتارشىل توپ ناتيجەگە جەتۋگە بارىنشا ۇمتىلدى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى جاستاردىڭ قايتا دىنگە بەت بۇرۋ پروسەسى قارقىندى جۇرۋدە. بۇل جاقسىلىق نىشانى. ءبىراق ەل تىنىشتىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جوعارىدا اتالعان فۋندامەنتاليستىك اعىمدار جەتەگىنە ەرمەۋ قاجەت. قازاقتىڭ ءسالت-داستۇرىن، ءتىلىن جات سانامايتىن اتا-بابادان ميراس بولىپ قالعان ءداستۇرلى دىننەن اداسپاي جول تاپقان ءجون.

بۇل جايلار «ابىلاي حاننىڭ ءتۇسى» دەگەن اڭىزدا دا كەلتىرىلگەن. اڭىزدىڭ كەيىپكەرى كورىپكەر قاريا ابىلاي حاننىڭ ءتۇسىن مىناداي جورىعان: «سوڭعى ۇرپاعىڭ قويان بولادى، قويانداي جالتاقتاپ قورقىپ وتەدى» دەگەن. ءقازىر راسىمەن دە، ءدىني ميسسيونەرلەرگە جالتاقتاپ،  ۇلتىن، ءتىلىن، ءداستۇرلى ءدىنىن ساقتاپ قالۋعا باتىل ۇمتىلۋدىڭ ورنىنا ايداعانعا كونگىش، ايتقانعا ەرگىش بولىپ، جالتاقتاق بارامىز با، قالاي؟!

مايرا الدابەرگەنوۆا