Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى ساۋلە مەشىتباي قىزىنىڭ ق ر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا جازعان حاتىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى. حات "پرەزيدەنت جانە حالىق" گازەتىندە جاريالاندى.
وتكەن جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىن تويلادىق. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءوزىڭىزدىڭ دانا باسشىلىعىڭىزبەن قازاقستان مەملەكەتىن بۇكىل الەم تانىدى. حالقىمىز بۇرىن-سوڭدى مۇنداي تانىمالدىققا، داڭققا بولەنگەن ەمەس. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ەكونوميكالىق زور تابىسقا، جەتىستىككە ەلىمىز قول جەتكىزبەگەن. مۇنىڭ ءبارى حالقىمىزدىڭ وسىنداي جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇنى-تۇنى تىنىم تاپپاعان، بويىڭىزداعى بار كۇش قۋات-جىگەرىڭىزدى، اقىل-ويىڭىزدى سارپ ەتكەن، سول ارقىلى ەلىڭىزدى ىنتىماق-بىرلىككە جۇمىلدىرعان ءسىزدىڭ ۇلانعايىر ەڭبەگىڭىز ەكەنى ءبىر اللاعا، ءوزىڭىزدى سۇيەتىن حالقىڭىزعا ايان. شيرەك عاسىردا جەتكەن تابىستارىمىزدى، جەتىستىكتەرىمىزدى ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. سىرتقى ساياساتتا دا ءسىزدىڭ سارابدال كورەگەندىگىڭىز، بىلىكتىلىگىڭىز ارقاسىندا الەم حالىقتارىنىڭ كەز كەلگەنىمەن قارىم-قاتىناس، بايلانىس ورنادى. اسىرەسە باۋىرلاس تۇركى ەلدەرىمەن بايلانىستى ءوزىڭىزدىڭ قامقورلىعىڭىزعا الدىڭىز. وسى جەردە قازاقستانداعى تۇركيانىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسىنىڭ پىكىرىن ورتاعا سالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن:
«ءبىز نۇرسۇلتان ءابىشۇلىن «تۇركى حالىقتارىنىڭ اتاسى» دەپ سانايمىز. نۇرسۇلتان اعامىزدىڭ كوشباسشىلىعىمەن قازاقستان بارلىق سالادا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. 26 جىل ىشىندە ءبىلىم، مادەنيەت، ەكونوميكا، الەۋمەتتىك سالادا قازاقستان تاڭقالارلىق جەتىستىكتەردى باعىندىرا الدى. سونىمەن قاتار ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردا قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىت ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلە ءبىلدى. قازاقستاننىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان بەلسەندى سىرتقى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە استانا ۇلكەن ساياسي ورتالىققا اينالدى».
مىنە، مەنىڭ وسى پىكىرگە الىپ-قوسارىم جوق. ءيا، بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە تيەك ەتكەلى وتىرعان تۇركيا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مويىنداپ، تۋىس، باۋىر ەكەنىن دالەلدەدى. 1992 جىلى 2 ناۋرىز كۇنى قازاقستان مەن تۇركيا اراسىندا رۋحاني ءارى ساياسي باۋىرلاستىق كەلىسىمى جاسالعان بولاتىن. اللاعا شۇكىر، وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەكى تۋىسقان ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس نىعايماسا ەش باسەڭدەگەن ەمەس. تەك سوڭعى جىلدارى عانا ەلىمىزدە الاڭسىز ەڭبەك ەتىپ، وزىندىك زور ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەن تۇرىك باۋىرلارىمىزدى الاڭداتقان وقيعالاردىڭ تۋىنداۋى ابدەن شەگىنە جەتكەن سوڭ قولىما قالام الىپ، وسى ماسەلەلەردى زەرتتەپ، ءوز تولعامدارىمدى انا رەتىندە، ءوزىڭىزدىڭ ساياساتىڭىزدى شىن جۇرەكتەن قولداپ ءجۇرۋشى قاراپايىم ازاماتشا رەتىندە، انالىق جۇرەگىمدەگى تەبىرەنىسىمدى ورتاعا سالعىم كەلدى. مۇنداي ارەكەتكە بارۋىما باستى سەبەپ ءوزىڭىزدىڭ دانا باسشىلىعىڭىزبەن قالىپتاستىرعان ەلىمىزدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىمىزگە، تىنىشتىعىمىزعا سىزات تۇسپەسە دەگەن يگى تىلەك، قۋاتتى قادام رەتىندە قابىلداساڭىز ەكەن.
ارينە، مۇنداي كۇردەلى ماسەلەگە باتىل تۇردە بەت بۇرۋىما جوعارىداعى سەبەپتەردەن باسقا دا وسىنداعى تۇرىك باۋىرلارىمنىڭ قينالعانىن كورىپ وتىرىپ، وسى جاعدايعا الاڭداعان جۇزدەگەن اتا-انالاردىڭ وتىنىشتەرىن جەرگە تاستاي المادىم. سونداي-اق وسى ماسەلەدە مىڭداعان اتا-انالارمەن بىرگە قتل-دى بىتىرگەن ون مىڭداعان تۇلەكتەر جانە بولاشاق شاكىرتتەردىڭ تاعدىرلارى بار ەكەنىن جەتكىزگىم كەلەدى. جوعارعى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ اۋىلدا ۇستاز بولدىم. كەيىن الماتى شاھارىندا ا.جۇبانوۆ اتىنداعى ساز مەكتەبىندە جاي مۇعالىمنەن باسشىلىق قىزمەتكە دەيىن كوتەرىلدىم. ارى قاراي، «قازاقتەلەكوم» كومپانياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭىنەن وركەن جايۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوستىم. 63 جاسىمدا كەزىندە ەكى ەلدىڭ دوستىعىنا دانەكەر بولۋ ءۇشىن اشىلۋىنا ءوزىڭىز سەبەپكەر بولعان «قازاقستان ZAMAN» گازەتىنە باسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قىزمەتكە كەلىپ، جۋرناليستيكا سالاسىندا قىزمەت ىستەپ جاتىرمىن. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تاقىرىپتارعا قالام سىلتەپ كەلەمىن. وتكەن جىلى «ەلانا» قوعامدىق،تانىمدىق الەۋمەتتىك سايتىن اشتىم. مىنە، وسى جاساعان قىزمەتتەرىمدى ەسكەرىپ «ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» دەگەن اتاق بەردىڭىز. العىسىم شەكسىز. بۇل اتاق ءسىزدىڭ ماعان جۇكتەگەن زور سەنىمىڭىز. ول سەنىمىڭىزدى حالقىمىزدىڭ ىشىندە، ەكى تۋىسقان ەلدەر اراسىندا ىرىتكى تۇسەيىن دەپ تۇرعان سىن كەزەڭدە اقتاماسام قاي ۋاقىتتا اقتايمىن؟ جاسىم 71-دە. گازەتتە ىستەگەن سوڭعى سەگىز جىلدا مەن تۇرىك باۋىرلارىممەن ەتەنە ارالاستىم. ولاردىڭ ءوز ىستەرىنە دەگەن ىجداحاتتىلىعىنا ، سىزگە، حالقىمىزعا دەگەن ادالدىعىنا كۋا بولدىم. ولار مەنى ءوز انالارىنداي كورەدى. «ءسىز ءبىزدىڭ انامىزسىز!» دەپ قۇرمەت تۇتادى، مەنى كادىمگىدەي قورعانىش سانايدى. ءيا، تومەندەگى جاعدايدى اجە، انا، ۇستاز رەتىندە، مەن دە ءسىزدىڭ ساياساتىڭىزدى شىن جۇرەكتەن قولدايتىن ساياساتكەر رەتىندە وزىڭىزگە جەتكىزۋدى پارىز سانادىم. شىنىندا دا ءسىز مەملەكەتىمىزدى باسقارىپ وتىرعان شاقتا ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇرعىندارىنا مازاسىزدانۋدىڭ ءجونى جوق ەكەندىگىن سەنىممەن ايتا الامىن.
ەلشىنىڭ كوزدەگەنى نە ەدى؟
اقپارات دامىعان زاماني الەمدە نە بولىپ جاتقانىن ءبىلىپ حاباردار بولىپ وتىرامىز. ءبىرىن وقىپ سۇيسىنسەڭ، ءبىرىن وقىپ شوشيسىڭ. سوڭعى جىلدارى تۇرىك اعايىندارعادا الاڭدايتىن بولدىق. اسىرەسە تۇرىك ەلشىسى اعىمداعى جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا تۇركيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى نيەۆزات ۋيانىك Baq.kz كە بەرگەن سۇقباتىندا ەلىمىزدەگى بيل (قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى) جايىندا بىلاي دەگەن : «وسى ورايدا ءبىر ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ ايتىپ كەتكىم كەلەدى. ول – قتل تۋرالى. نەگىزى، قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى دەپ اتالعانىمەن، بۇل مەكتەپتەرگە مۇنداي اتاۋ رەسمي تۇردە بەرىلگەن ەمەس. جانە بۇل مەكتەپتەر تۇركيا ۇلتتىق ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە قارامايدى. جەكە قوردىڭ قاراماعىندا. وندا ساباق بەرەتىن ۇستازدار دا مينيسترلىكتىڭ اتىنان كەلگەن مۇعالىمدەر ەمەس. ديرەكتورلارى دا تۇركيا تاراپى ۇسىنباعان باسشىلار. ولار بار بولعانى، تۇركيا اتاۋىن رۇقساتسىز پايدالانىپ، ءوز ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا مۇنداي ليسەيلەر كوپ. ءبىز بۇلاردان ارىلاتىن بولامىز. تۇركيا اتىنا كىر كەلتىرۋشىلەردەن ءوز ابىرويىمىزدى قورعايمىز. ال سول مەكتەپتەردە وقيتىن وقۋشىلار مەن ۇستازدار، بولماسا اتا-انالار ەش زاردابىن تارتپايتىن بولادى. ءبىزدىڭ ماقسات ول ەمەس. كەرىسىنشە، ولارعا مۇمكىندىگىمىزشە كومەكتەسۋ. مەكتەپتەردى كادرمەن قامتاماسىز ەتۋ، ساپالى ءبىلىم بەرۋ مەن ءبىلىمدى وقۋشى دايىنداۋدا تۇركيا تاراپى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ، قولدان كەلگەننىڭ بارلىعىن جاساۋعا ءازىر. بۇل تۋرالى وسىعان دەيىن دە ءبىز ۇنەمى ايتىپ كەلەمىز. الداعى ۋاقىتتا بۇل ليسەيلەر تولىقتاي تۇركيا ۇلتتىق ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا وتەدى» دەپ پىكىر بىلدىرگەن. سۇحباتىن وقىپ قاتتى شوشىدىق. الاڭداۋشىلىق بىلدىردىك. اتا-انالار حات جازدى.
وسىعان بايلانىستى وزدەرىنىڭ نارازىلىقتارىن بىلدىرگەن بيل اتا-انالارى دا وزىڭىزگە اشىق حات جولدادى. اللاعا شۇكىر، ەلشىنىڭ العاش سۇحباتى جاريالانعاننان كەيىن تۋرا ءبىر اپتادان كەيىن تۇرىك ەلشىسى قۋلىققا كوشىپ، «اۋدارماشىدان قاتە كەتىپتى» دەپ قۇتىلدى. ارتىنشا ءسىم، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسى ءبىر ماسەلەگە بايلانىستى پىكىر بىلدىرگەن ەدى.
«قازاقستان ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتىنە ەشكىمنىڭ ارالاسۋىنا جول بەرىلمەيدى. بۇل تۋرالى ق ر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ بۇرىنعى قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىرۋ بارىسىندا مالىمدەدى»، − دەپ حابارلايدى Tengrinews.kz ءتىلشىسى. «قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى رەبرەندينگتەن وتكەنىن راستايمىن، ولاردىڭ اتاۋى وزگەردى («ءبىلىم-يننوۆاسيا ليسەيى» – اۆتور.). ليسەيلەر قازاقستاندا بەكىتىلگەن مەكتەپتىك باعدارلامالار بويىنشا جۇمىس ىستەيدى جانە ولارعا ءتيىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى باسشىلىق ەتەدى. ءبىز قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ قىزمەتىنە بىرەۋدىڭ ارالاسۋىنا جول بەرمەيمىز،» − دەدى قايرات ءابدىراحمانوۆ. − «ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وسى ماسەلە بويىنشا بىرىگىپ مالىمدەمە جاسادى. وعان دەيىن ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قازاقستاندىقتاردى تۇركيا ەلشىسىنىڭ جاساعان مالىمدەمەسى بويىنشا الاڭداماۋلارىن سۇرايدى. «ءبىلىم-يننوۆاسيا ليسەيى» جۇمىسىنىڭ ادەتتەگى ءتارتىبى وزگەرىسسىز قالادى». «جوعارعى جاقتان ۆيزا ماسەلەسى شەشىلدى الاڭداماڭىزدار!»-دەگەن حاباردى ەستىگەنىمىزدە، تۇرىك ۇستازداردىڭ ەڭبەگىن باعالاپ جۇرگەن جۇرت شات شادىمان قۋانعانى ەسىمدە. سول قۋانىشتى حاباردان ەكى جۇما وتكەننەن كەيىن 540 ۇستازدار وتباستارىنا جاعىمسىز حابار جاسىنداي بولىپ ءتۇستى. وسىدان-اق ولاردىڭ قانداي كۇيگە تۇسكەنىن ساراپتاي بەرىڭىز...اتا جۇرتقا نيەتى ادال، پاراسات پايىمدارى بولەك ۇستازدار قاۋىمىنا وبال-اق بولدى.
تۇركيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى پارانويياعا كەلەتىن پوزيسياعا جاقىنداعان سياقتى. بۇكىل الەمدەگى وزىنە قاتىسى بار، قاتىسى جوق كەزىندە تۇرىك ليسەيى دەگەن اتاۋ العان وقۋ ورىندارىنىڭ بارلىعىن وزىنە جاۋ ساناۋى وسىنىڭ بەلگىسى. كوپتەگەن ەلدەردە اشىلعان تۇرىك ليسەيلەرىنە شۇيلىگۋ ارقىلى ەردوعان تۇركياعا ءبىرشاما جاقىن، وسى ەلگە ىنتىزارلىعى بار، ءارى دۇرىس كوزقاراسپەن قارايتىن ازاماتتاردىڭ سانىن كەمىتىپ جاتىر. بۇل ۇلكەن ستراتەگيالىق قاتەلىك.
ەكىنشىدەن، قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى دەگەن اتاۋ جوق. بۇلار تولىق مەملەكەت قاراماعىنا وتكەن، قازاقستاننىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن ستاندارتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەلەر. تۇركيانىڭ بۇل رەتتە: “ولارعا ءمۇعالىم تاڭدايمىن، باسشىلىعىن اۋىستىرام نەمەسە باسقا دا وزگەرىستەر جاسايمىن” دەۋى قازاقستاننىڭ ىشكى ىسىنە اشىق ارالاسۋى. ۇشىنشىدەن، تۇرىكشىلدىك دەگەن ول تەك قانا ەردوعان ەمەس. ول ەردوعانعا بايلانىستى ەمەس. تۇركيا ەردوعان عانا ەمەس. وسى ماسەلەنى دۇرىس اڭعارۋ كەرەك. ءيا، ءتۇبىمىز ءبىر. ءبىراق، ءار ەلدىڭ ءوز تاريحى بار. وزىندىك باعىتى، مادەنيەتى بار.
تۇركيا قازاقستانداعى كەزىندە قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى دەپ اتالعان، ءقازىر ءبىلىم-يننوۆاسيا ليسەيى دەپ اتالاتىن وقۋ ورىندارىنا ەشقانداي قاتىسى جوق ەكەنىن تۇسىنسە جانە وعان قاتىستى تەرىس پەيىلىنەن ارىلسا دەگەن ۇلكەن ءوتىنىشىم بار.
سەبەبى، مۇندا وقىپ جاتقانداردىڭ دەرلىگى قازاقتىڭ بالاسى. ءبىلىم دەڭگەيى تۇرعىسىنان بۇل ليسەيلەرگە تاعاتىن ءمىن جوق. بۇكىل وليمپيادا، كونكۋرستاردىڭ بارلىعىن جەڭىپ جاتقاندار وسى ليسەيدىڭ تۇلەكتەرى. ەگەر بۇعان قيانات جاسايتىن بولساق، ەندەشە ءوزىمىزدىڭ ءبىلىمي الۋەتىمىزگە قارسى ارەكەت جاساعانىمىز.
تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ، تۇركيا ەلشىلىگىنىڭ وسى ماسەلەگە قايتا-قايتا اينالىپ سوعۋىن قازاقستانداعى ءبىلىم دەڭگەيىنە، ءبىلىم ساپاسىنا قارسى جاساعان ارانداتۋى دەپ قابىلداۋعا دا بولادى. باۋىرلاس ەل وزدەرىنىڭ ىشىندەگى اڭگىمەنى ءبىزدىڭ ىشكى جاعدايعا ارالاستىرماعانى ءجون. سوندا عانا ورتاق تۇسىنىك پايدا بولادى.
قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا!
انا سىيلاعان حالىقپىز عوي، سول انانىڭ ءبىرى مەنمىن . سوندىقتان وتكەنمەن بۇگىندى ساراپتاي كەلە مىناداي ءبىر توقتامعا كەلگەن جايىم بار. بۇل بالكىم بىرەۋلەرگە اقىل ايتقانداي بولىپ كورىنەر، ءسىز ۇلتتىڭ كوشباسشىسى رەتىندە مەنىڭ جانايقايىمدى تۇسىنەدى دەگەن ويدامىن. بۇل جەردە مەنىڭ ايتپاعىم: تۇركيا تاراپىنان بۇرىنعى قتل قاتىستى الىپ قاشتى سوزدەرىنە ءبىزدىڭ تاراپتان ناقتى جاۋاپ بەرەتىن كەز كەلدى. ءبىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۇرىك ەلشىسىن شاقىرتىپ، ليسەيلەردە ىستەيتىن ۇستازداردىڭ 90 پايىزى قازاق ازاماتتارى، ءبىلىم الاتىن بالالاردىڭ دەرلىگى قازاق بالاسى ەكەنىن كوزىن جەتكىزىپ، تۇركياعا تۇك قاتىسى جوق ەكەنىن دالەلدەۋى ءتيىس شىعار. مىنە سول كەزدە اق پەن قارانىڭ جىگى اشىلار ەدى. ءسىزدىڭ دە كوپ نارسەگە كوزىڭىز جەتەر ەدى…
«مااريف» ءبىلىم بەرۋ قورى كىمدىكى؟
قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا! (قاتتى ايتىپ كەتسەم كەشىرىم وتىنەمىن) تۇركيا پرەزيدەنتى ەردوعاننىڭ قاھارلانعانى سونشالىق، شەتەلدە اعارتۋشىلىقپەن اينالىسىپ جاتقان تۇرىك مەكتەپتەرىن تۇبەگەيلى جويىپ، ءوز ساياساتىن جۇرگىزەتىن جاڭا جۇيە قۇرىپ جاتقان سەكىلدى. بۇل جونىندە تۇرىك باسپاسوزدەرىندە جاريالانىپ جاتقان اقپاراتتارعا سۇيەنسەك، وتكەن جىلى «مااريف» ءبىلىم بەرۋ قورى قۇرىلعان. بۇل قوردىڭ نەگىزگى ماقساتى شەتەلدە ءبىلىم بەرەتىن تۇرىك مەكتەپتەرىن تارتىپ الىپ، نە بولماسا جاڭا ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەر اشىپ، تۇركيا رەسمي بيلىگىنىڭ ساياساتىن جۇرگىزۋ تاپسىرىلعان. بۇعان دالەل رەتىندە 12 ادامنان تۇراتىن باسقارۋ القاسى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. باسقارۋ القاسىنىڭ 4ء-ىن پرەزيدەنت، ۇشەۋىن مينيسترلەر كابينەتى، ەكەۋىن ءبىلىم ءمينيسترى، بىرەۋىن ەكونوميكا، بىرەۋىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تاعايىندايدى. ال بۇل قازىرگى باسقارۋ القاسىنىڭ بىرەۋى عانا پەداگوگ، قالعاندارىنىڭ كوپشىلىگى باسقا سالا ماماندارى جانە بيلىكتەگى پارتيانىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەر تىلەۋلەستەرى. وسى باسقارۋ القاسىنداعى كەيبىر ازاماتتاردىڭ راديقال ءدىني اعىمدارعا سيمپاتياسى بار دەگەن سىبىستار ايتىلۋدا. وعان دالەل رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءالنۋسرا جانە دايش سياقتى سودىرلىق توپتارعا قاتىستى پىكىرلەرى كورسەتىلۋدە.
وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى، بىلىمگە ساياسات ارالاسقاننان كەيىن ول جەردە قانداي ادامدار تاربيەلەنەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىز بۇنى كەشەگى زۇلمات جىلداردىڭ سالقىن ساياساتىنان جاقسى بىلەمىز. قانشاما اقتاڭداقتارىمىزدى وسى ساياسات قۇرتتى ەمەس پە؟ ونسىزدا سۋ جاڭا قۇرىلعان بۇل قوردىڭ ەلىمىزدەگى تۇرىك مەكتەپتەرىن تارتىپ الۋ تۋرالى، ولاردى تاركىلەۋ جوسپارى بارىپ تۇرعان زاڭسىزدىق. بىرەۋدىڭ، باسقا مەملەكەتتىڭ جەكە مەنشىگىندەگى مۇلىكتى جانە مەكەمەنى قاي زاڭعا سۇيەنىپ تارتىپ الادى ەكەن؟ الدە ءوز ەلدەرىندەگى زاڭسىزدىقتى مۇندا ىستەي الامىن دەپ ويلاي ما ەكەن؟ تۇسىنىكسىز. بۇنداي ارەكەتتەرگە ەشقاشان جول بەرىلمەۋى كەرەك. ەسەسىنە 25 جىلدان بەرى قاراي بەرگەن ءبىلىمى جانە تاربيەسىمەن قازاقستان بيلىگى جانە حالقىنىڭ سەنىمىنەن شىققان جۇيەنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرىلمەگەنى ابزال. وسى «مااريف» ءبىلىم بەرۋ قورى تۋرالى ءبىراز ىزدەنىپ كوپ نارسەلەردىڭ بەتىن اشتىم، بۇل تۋرالى ويلاناتىن نارسە كوپ ەكەن….
بىرىنشىدەن، كەشە عانا قۇرىلعان بۇل قور ءبىلىم ساپاسى جانە باعىتى جونىندە ءوزىن ءالى دالەلدەپ ۇلگەرمەگەن.
ەكىنشىدەن، سان عاسىرلىق الەمدىك برەندتىك وقۋ جۇيەسىمەن سايىسقا تۇسە المايدى. حالىقارالىق ءبىلىم سايىستارىندا قانداي باعىتتا ءبىلىم بەرەتىنى جونىندە تۇرىك حالقىنىڭ ءوزى ەكىۇداي بولىپ تۇر. بۇل تۋرالى «ەگىتىم سەن» كاسىپوداعىنىڭ پرەزيدەنتى (مۇعالىمدەردىڭ ەڭ ۇلكەن كاسىپوداعى) كامۋران قاراجا بىلاي دەيدى، «مااريف» تۋرالى زاڭمەن عىلىم، ءبىلىم ماسەلەسى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنەن الىنىپ، جەكە قورعا بەرىلىپ جاتىر. بۇل ءبىلىمنىڭ جەكەشەلەندىرىلۋى جانە عىلىم، ءبىلىمدى زايىرلىلىقتان الىستاتىپ، دىنشىلدەندىرۋ قادامى. ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنداعى ءبىلىم بەرۋ ءىسىن تاريقاتتارعا بەرىلۋىن قابىلداي المايمىز» دەسە، وپپوزيسيالىق «جۋمھيردت» حالىق پارتياسىنىڭ دەپۋتاتى، پروەفەسسور گايە ۇسلەر «1981 جىلى قۇرىلعان ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ قورىنىڭ ىستەيتىن جۇمىسى سوعان ۇقساس، ءبىراق سودان كوپفۋنكسيونالدى باسقا قور اشىپ، ونىڭ مىندەتتڭ استارىندا باسقا ماقساتتار بار. «مااريف» قورىن قۇرۋ ارقىلى ءبىلىم مينيسترلىگىنە التەرناتيۆتىك پاراللەلدى ءبىلىم جۇيەسى قۇرىلىپ، بىرتىندەپ مينيسترلىكتىڭ كۇشى جويىلىپ جاتىر. بۇگىندە ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ساياساتىن بيلىككە جاقىن «تۇرگەۋ» (پرەزيدەنتتىڭ ۇلى ءبىلال ەردوعاننىڭ قورى) ءىلىم تارقاتۋ جاماعاتى»، «وندەر» (ليدەر)، «زەھرا» قورى «ءانسار» جانە «بىرلىك» قورى سياقتى قورلار بەلگىلەيتىن بولدى. بۇل قورلار مينيسترلىككە التەرناتيۆتى ۇيىمدارعا اينالدى» دەپ اشىق سىنايدى.
«مااريف» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا جۇگىنسەك، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. سوندا شىنىندا دەپۋتات حانىم ايتقان التەرناتيۆتى وقۋ جۇيەسى مە دەپ قورقامىن.
قازىرگى تۇركيا بيلىگىندەگى اق پارتيانىڭ سوڭعى 14 جىلدا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دىنشىلدەندىرۋ پروسەسىن ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ورىنباسارى ورحان ەردەم بىلاي دەپ باياندايدى: «اسىرەسە ءدىني ءبىلىم بەرەتىن يمام حاتيپ مەكتەپتەرىنىڭ سانى 440-تان 1017-گە كوتەرىلدى». ءقازىر بۇل سان ارتپاسا ازايمايتىنى بەلگىلى. ارىنە حالىقتىڭ ءوز ءدىنىن ۇيرەنگەنى قۋانارلىق ءجايت، ايتسەدە باسقا ءدىني اعىمدارمەن قارۋلانعان بۇل بالالار ەرتەڭ ساياساتقا ارالاساتىن بولسا، وندا زايىرلىلىق قاعيدالارى قايدا قالادى. ەردوعاننىڭ ءوزى بۇل مەقتەپتى بىتىرگەن، ونىڭ بۇگىنگى تىرلىگىن كورىپ تۇرمىز! جۇرەگىندە يمانى بار ادام وسىنداي قاتىگەزدىككە بارا ما؟
«ءمااريفتىڭ» توڭىرەگىندەگى داۋ-دامايلار بۇنىمەن بىتەر ەمەس. قور اسىرەسە افريكادا اشىلعان تۇرىك مەكتەپتەرىنە كوز تىگىپ وتىر. ءوزىنىڭ قۇرىلۋ ماقساتىندا وسى مەكتەپتەردى تارتىپ الۋ ەكەنىن قوردىڭ پرەزيدەنتى جەم زورلى مالىمدەمەلەرىندە ايتىپ جاتىر. بۇل جونىندە وزدەرىنىڭ رەسمي سايتتارىندا جاريالانعان. بۇنى وقىپ جاعامىزدى ۇستادىق. (turkiyemaarif.org). زورلىنىڭ ايتقانىنا قاراعاندا سومالي جانە گينە بيلىگى سول ەلدەگى تۇرىك مەكتەپتەرىنە قاراستى قوردان مەكتەپتەردى تارتىپ الىپ، وسى قورعا بەرگەن ەكەن. جانە بۇنى ماقتانىشپەن ايتادى زورلى مىرزا. ءبىراق تا، بىرەۋدىڭ جەكەمەنشىگىندەگى قورعا قاراستى ءبىلىم بەرەتىن مەكەمە مەن عيماراتىن قاي زاڭعا سۇيەنىپ تارتىپ الدى ەكەن؟ بۇل بارىپ تۇرعان قاراقشىلىق ەمەس پە؟ بۇل جاسالعان زاڭسىزدىقتى مەكتەپتىڭ نەگىزگى يەلەرى سوتقا بەرگەندەرىن ءوز قۇقىقتارىن حالىقارالىق سوتقا دەيىن اپارماقشى ەكەنىن ەستىپ، قۋانىپ قالدىم. ءدال وسىنداي پروسەسس پاكىستان ەلىندە جاسالىپ جاتقانى باسپا ءسوز بەتتەرىندە جاريالاندى. ابىروي بولعاندا پاكىستان جوعارى سوتى بىرەۋدىڭ جەكە مۇلكىن تارتىپ الۋعا بولمايتىنى تۋرالى ۇكىم شىعارىپتى. دەگەنمەن سوت پروسەسى جالعاسىپ جاتىر ەكەن. ارينە، دەموكراتياسى دامىماعان جانە ادام قۇقىعى تاپتالعان ەلدەردە «مەن ىستەدىم بولدى» دەگەن سىلتاۋمەن بۇنداي زاڭسىزدىقتارعا جول بەرىلەدى. ەرتە مە، كەش پە ءبارىبىر ادىلەت توبەسىن كورسەتەدى. ءبىز بۇنى ومىرلىك تاجىريبەدەن تالاي رەت كوردىك. اللام عۇمىر بەرسە، ونى ءالى دە كورەمىز.
دەگەنمەن مەنىڭ ايتپاعىم، قۇرىلا سالىسىمەن بيلىكتى قولشوقپارىنا اينالدىرىپ، زاڭسىزدىققا بەلدەن باتقان، بىرەۋدىڭ جەكە مۇلكىن تارتىپ الاتىن مۇنداي ۇيىم بالالارعا قانداي ءبىلىم، قانداي تاربيە بەرمەك؟ ءبىلىم ادالدىقتىڭ، تازالىقتىڭ ورداسى بولماسا، وندا ونى ءبىلىم دەي الامىز با؟
ۇشىنشىدەن، بۇل ءبىلىم جۇيەسىندە جۇمىس ىستەيتىن ۇستازدار قاۋىمى. بۇلار ءوزىن دالەلدەگەن، ساپالى مۇعالىمدەر ەمەس، ءتىپتى جەم زورلىنىڭ ايتۋى بويىنشا، كوبى ەندى عانا وقۋ بىتىرگەن. پەداگوگيكالىق ستاجى تومەن نەمەسە مۇلدە جوق كىسىلەر ەكەن. جانە بۇلار اۋىزشا ەمتيحان ارقىلى قابىلدانادى. بۇل دەگەنىمىز بيلىك پارتياسىنىڭ كوزقاراسى ساي كەلمەيتىندەردىڭ ىستەۋ مۇمكىنشىلىگى جوق ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك. ەرتەڭ بيلىك پارتياسىنىڭ كوزقاراسى وزگەرسە، بۇل مەكتەپتەردىڭ باعىت-باعدارى دا وزگەرمەك. ولاي بولسا، بۇنداي ۇستازدار تاربيەلەگەن ورەندەر حالىقارالىق ءبىلىم ارەناسىندا قالاي باسەكەلەسپەك؟ وسى ماسەلە كىم-كىمدى دە ويلاندىرسا كەرەك. دەمەك بيلىك وزىنە شەت مەملەكەتتەن پيار جاسايتىن ۇستازدار قابىلداپ جاتىر. بۇنىڭ ەرتەڭ وزگە ەلدەردىڭ ىشكى ساياساتىنا قالاي اسەر ەتەتىنى تاعى دا كۇمان تۋدىراتىنى بەلگىلى.
قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا!
كەلەسى ءبىر ماسەلە وقۋلىق ماسەلەسى. الەمدىك برەندتەردىڭ ءوز جولدارىن قالىپتاستىرعانى بەلگىلى. ولاردىڭ ءوز وقىتۋ جۇيەسى جانە سوعان لايىقتاپ شىعارىلعان كىتاپتارى بار. مىسالى، وكسفورد، كەمبريدج سياقتى. بۇل ماسەلەدە جەكە-دارا سان جىلدىق ءبىلىم تاجىريبەسى بار، ارنايى وقۋ جۇيەلەرى عانا تابىسقا جەتكەن. ال كەشە عانا قۇرىلعان «ءمااريفتىڭ» وسىنداي بايلىعىنىڭ جوق ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
جاڭا قۇرىلعان جۇيەلەردىڭ پروبلەماسى بەلدەن اسادى. اسىرەسە «مااريف» سياقتى ساياسي بيلىكتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن اشىلعان قورلاردىڭ دىتتەگەن ماسەلەلەرىنىڭ ءوزى ەلارالىق ۇلكەن داۋ-دامايلارعا ۇلاسۋى بەك مۇمكىن. اق پارتيانىڭ تىكەلەي قولداۋىنداعى «ءانسار» ءبىلىم بەرۋ قورىنىڭ قارامان قالاسىندا ورنالاسقان جاتاقحاناسىنىڭ بىرىندە وتكەن جىلى 45 ۇل بالانى، سوندا ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەن قىزمەتكەرىنىڭ زورلاعانى تۋرالى اقپاراتتار تۇركيانى ءدۇر سىلكىندىرگەنىن وقىپ، شوشىپ ەدىك. سول كەزدەگى بيلىك پارتياسىنىڭ وتباسى جانە الەۋمەتتىك ساياسات ءمينيسترى سەما رامازان ۇلى «ءبىر رەتتەن ەشتەڭە بولمايدى» دەپ، وقيعانى جىلى جابۋعا تىرىسقانى بارشاعا ايان. ال مۇنداي جاعداي وزگە ەلدەردە ورىن العاندا نە بولارىن ايتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ال بۇل قوردىڭ سول كەزدەگى باسشىسىنىڭ ءبىرى «مااريف» قورىنا جۇمىسقا قابىلدانىپ، گرۋزيا ەلىنە قايتا قىزمەتكە جىبەرىلگەنىن ەستىپ، ءوزىم ويلانىپ قالدىم. سوندا جاۋاپقا تارتىلۋى كەرەك ادامدار قايتا قىزمەتكە تاعايىندالادى ەكەن. مۇنىسى قالاي؟
ەردوعان مىرزانىڭ ءبىلىم ساياساتى، سوڭعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە كۇرت وزگەرىپ، مىڭداعان ۇلگىلى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتى جاۋىپ، 50 مىڭ ۇستازدى جۇمىستان بوساتىپ، ءبىلىم جۇيەسىنىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ الدى. ەندى ءوز ەلىندەگى ءبىلىمدى ءبىتىرىپ بولىپ، شەت مەملەكەتتەرگە كەزەك كەلگەندەي…. وسى ارەكەتىنىڭ نەتيجەسىندە، تۇركيا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى، جاراتىلىستانۋ پاندەرى بويىنشا حالىقارالىق PISA رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ كورسەتكىشتەرى بويىنشا، العاشقى دامىعان 70 ەلدىڭ ىشىندە بىردەن 50–ورىنعا تۇسكەنى بەلگىلى. بۇنداي قۇلىقسىز قادامداردان كەيىن بۇدان دا ارتقا شەگىنەرى ءسوزسىز. كەلەسى ماسەلە وزگە ءدىن وكىلدەرى جانە كوپ ءدىندى، كوپ ۇلتتى قوعامدارداعى ءبىلىم بەرۋدىڭ قىر-سىرىن بىلمەيتىن پەداگوگتەرمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ قيىندىعى، ءتىپتى، مۇمكىن ەمەستىگى. بۇعان ساياسي يدەيالاردىڭ قوسىلعانىن ەسەپتەپ كورىڭىز. «ءار ەلدىڭ سالتى باسقا، يتتەرى قارا قاسقا» دەمەكشى، كەز كەلگەن ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەسى، حالىقارالىق ۇستانىمى جانە ءسالت-داستۇرى بار.
كوپ ءدىندى جانە كوپۇلتتى ەلدەردىڭ تولەرانتتى ساياسات ۇستاناتىنى تاعى بار. دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق زايىرلى ەلدەردىڭ بۇل قادامى بەيبىت قوعام ورناتۋداعى جەمىسىن بۇگىندە جەپ ءجۇرمىز. بىزگە كەرەگى حالقىمىزدىڭ تىنىشتىعى.
قۇرمەتتى نۇر اعا، ساليقالى ساياساتىڭىزدىڭ ارقاسىندا ەلىمىز بۇگىندە بۇل تۇرعىدا الەمگە ۇلگى بولىپ تۇر.
بيل (قتل) تۋرالى جىلى لەبىزىڭىز رۋح بەردى.
قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا! ەلىمىز 26 جىلدا جان-جاقتى دامىدى. اسىرەسە ءبىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمەن جارقىراپ كوزگە ءتۇستى. بۇل جەتىستىككە ءبىر عانا مىسال كەلتىرىپ كەتەيىن، تۋركيا ءبىلىم زاڭىمىزعا سۇيەنىپ تۇرىپ قۇرىلعان كاتيەۆ قورىنا قاتىستى قتل-دىڭ بۇگىنگى ءبىلىم جانە يننوۆاسيا ليسەيلەرىنىڭ قوسقان ۇلەسى ۇشان تەڭىز ەكەنى بارشاعا ايان. اتالمىش وقۋ ورىندارى سوناۋ 90-شى جىلدارى تاۋەلسىزدىگىمىزبەن بىرگە دۇنيەگە كەلگەن ەدى. ول ءوزىڭىز بەن مارقۇم تۇرعىت وزالدىڭ كەمەڭگەر ساياساتىنىڭ ارقاسى دەر ەدىم.
ال ءقازىر وزىمىزدە ءبىلىم جۇيەسىنىڭ جاڭا فورماتتارى پايدا بولدى. نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى، ءبىلىم يننوۆاسيا ليسەيلەرى، دارىن مەكتەپتەرى سياقتى ءوزارا ۇيلەسىمدىك بايلانىستا ءبىلىم بەرەتىن جۇيەلەر قالىپتاستى. بۇل جۇيەلەردىڭ قالىپتاسۋىنا ءقتل-دىڭ يگى اسەرى ءسوزسىز بولدى.
بۇل مەكتەپ جۇيەسى 90-شى جىلداردا بىزگە اۋاداي قاجەت ەدى. ەندى عانا تاۋەلسىزدىگىن العان ەلگە حالىقارالىق ستاندارتتاردا ءبىلىم بەرەتىن جۇيە ەنگىزۋ جانە سول كەزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قيىندىعىنا قاراماستان بۇنى ىسكە اسىرۋ بارىپ تۇرعان ەرلىك ەدى. بىزگە جاسالعان جاقسىلىقتى ەل بيلىگى جانە حالقى ەشقاشان ۇمىتپاق ەمەس!
ال بۇل جۇيەگە بۇگىندە قيانات جاسالار بولسا، ونى دا تاريح ۇمىتپاق ەمەس. بۇل قازاق حالقىنا دا، ونىڭ بويىنداعى ادالدىق پەن ادامگەرشىلىككە دە جات دۇنيە. ەسەسىنە بىزگە 26 جىل بويى ادال قىزمەت ىستەپ، حالىقارالىق ءبىلىم سايىستارىندا كوك بايراعىمىزدى جەلبىرەتەتىن شاكىرتتەر تاربيەلەگەن ۇستازداردى ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن قيانات جاساپ، ەلدەن الىستاتۋ بۇل قازاقتىڭ مارتتىگىنە جاراسپاس..!
بۇكىل ەۆروپا، باتىستا وسىنداي مەكتەپتەر الاڭسىز جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. فيليپپين مەملەكەتىنىڭ اسكەري قولباسشىسى گەنەرال ەدۋاردو انونىڭ:- «ف.گۋلەن ارەكەتىن تەرروريستىك توپ دەپ قابىلدامايمىز، قوعامدا تەك جاقسىلىق ىزگىلىكتى ىستەرمەن عانا اينالىسۋدا»- دەپ ايتۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپايما..؟! ىرگەمىزدە جاتقان قىرعىز باۋىرلارىمىز سياقتى پوزيسيامىزدى اشىق ايتىپ، بۇگىندە قازاققا ءسىڭىپ كەتكەن اياۋلى ۇستازدار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىن ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالدىرماعانىمىز ءجون-اۋ. ەلباسىنىڭ تۇركياعا جاساعان ساپارىندا ايتقانىنداي، بۇل ۇستازدار اراسىندا تۇركياداعى اسكەري توڭكەرىسكە قاتىسى بارلار بولسا، اياماي، كەرەكتى شارا قولدانىلسىن! ءبىراق بۇل جونىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسپا ءسوز حاتشىسى مالىمدەگەندەي، بۇل ادال جانداردىڭ توڭكەرىسكە قاتىسى انىقتالماعان. ولاي بولسا، سوناۋ 37-39 جىلدارداعى كەڭەستىك ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان بابالارىمىزعا ۇقساتىپ، ءوز قولىمىزبەن بۇل اعارتۋشىلارعا قيانات جاسامايىق. …. «تاريح الدىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەمە جوق» دەپ ءوزىڭىز ايتقانىڭىزداي، كەلەر تاريح الدىندا ءبىزدىڭ دە ءجۇزىمىزدىڭ جارقىن بولعانىن قالايتىن انانىڭ ءبىرى مەنمىن. ويتكەنى ، ءبىز 26 جىلدا بۇل ۇستازداردان جاقسىلىقتان باسقا ەش جامانشىلىق كورمەدىك. 13.03.1952 جىلى سول كەزدەگى تۋركيانىڭ پرەمەر-مينيسترى ا. مەندەرەس پاكىستانعا ارنايى ۇشاق جىبەرىپ، ەلدەن كەتكەن 1840 استام ارىپ-ازعان قازاق باۋىرلارىنا بوسقىن ەمەس، بىردەن جەر،ءۇي بەرىپ قۇشاق جايىپ ازاماتتىق بەرگەن تۇرىك باۋىرلارىمىزدىڭ قامقورلىعى ەمەس پە..؟
ءومىر تۇراقتى تۇرمايدى. ەرتەن تۇركيادا دا بيلىك وزگەرەدى… سوندىقتان دا بىزگە «مااريف» سياقتى جاڭا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قاجەت پە؟
قتل جايىندا ايتقان جىلى لەبىزدەرىڭىز ونداعى شىن جۇرەكتەن جۇمىس ىستەپ جاتقان جاندارعا زور قولداۋ بولىپ رۋح بەردى، جىگەرلەندىردى. ماسەلەن 2011 جىلى استاناداعى «نۇر وردا» قازاق-تۇرىك ليسەيىندە سويلەگەن ءسوزىڭىز ەرەكشە بولدى: «قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىنىڭ وزگە مەكتەپتەردەن ەرەكشەلىگى – ءبىلىم بەرۋ ساپاسىندا. ليسەيلەردە جاراتىلىستانۋ پاندەرى اعىلشىن تىلىندە وقىتىلۋدا، ءتىل ۇيرەنۋ ءۇشىن دە بارلىق جاعداي جاسالعان» دەسەڭىز، 2013 جىلى KATEV حالىقارالىق قورى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلىعىنا، پەداگوگتارى مەن وقۋشىلارىنا ارناعان سوزىڭىزدە دە ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىك تانىتتىڭىز. ءۇزىندى كەلتىرەلىك. «شاكىرتتەردىڭ تەك سوڭعى بەس جىلدىڭ وزىندە حالىقارالىق وليمپيادالار مەن عىلىمي سايىستاردا 220 التىن، 304 كۇمىس، 421 قولا مەدال جەڭىپ الۋى زور ماقتانىش ەكەنى ءسوزسىز». وسى جەردە قوسىمشا ايتىپ كەتەتىن جايت، 1995-2016 جىلدارى قتل بارلىعى 15156 مەدال الىپ، قازاقستاننىڭ مەرەيىن، ءبىلىمنىڭ مارتەبەسىن دۇنيە جۇزىنە تانىتقان.
ال بۇل جۇيەگە بۇگىندە قيانات جاسالار بولسا، ونى دا تاريح ۇمىتپاق ەمەس. بۇل قازاق حالقىنا دا، ونىڭ بويىنداعى ادالدىق پەن ادامگەرشىلىككە دە جات دۇنيە. ەسەسىنە بىزگە 25 جىل بويى ادال قىزمەت ىستەپ، حالىقارالىق ءبىلىم سايىستارىندا كوك بايراعىمىزدى جەلبىرەتەتىن شاكىرتتەر تاربيەلەگەن ۇستازداردى ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن قيانات جاساپ، ەلدەن الىستاتۋ بۇل قازاقتىڭ مارتتىگىنە جاراسپاس. بۇگىندە قازاققا ءسىڭىپ كەتكەن اياۋلى ۇستازدار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىن ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالدىرماعانىمىز ءجون.
قۇرمەتتى نۇر اعا، سىزدەن بۇل ماسەلەگە اراشا سۇرايمىز…اتا-بابالارىمىز ۇيگە كەلگەن جىلاننىڭ دا باسىنا اق قۇيىپ شىعارماۋشى ما ەدى...كوپ ۇلتتى ەلىمىزدىڭ تاتۋلىق بىرلىگى، اللاعا شۇكىر، الەمگە بەلگىلى! ءسىزدىڭ ساليقالى پاراساتتى ساياساتىڭىزدىڭ ارقاسىندا، بەرەكەمىز-بىرلىكتە!
تۇركى دۇنيەسىنىڭ اقساقالى رەتىندە وسى ماسەلەنىڭ شەشىلۋى ءسىزدىڭ عانا قولىڭىزدان كەلەدى. باۋىرلاس ەلدىڭ تۇراقتالۋ جانە بەيبىت دامۋى بارشامىزدىڭ ورتاق تىلەگىمىز. باۋىرلارىمىزدىڭ ۆيزاسى بىتكەندەرى شەت ەلگە كەتۋگە «ءماجبۇر» وتباستارى بالا شاعالارىدا قينالۋدا…باۋىر باۋىرعا وسىنداي قيىن-قىستاۋ كۇندەردە كەرەك. اعايىندى اراشالاۋ جانە تاتۋلاستىرۋ قولدان كەلسە، بۇعان قۇدايدىڭ دا، حالىقتىڭ دا ريزا بولارى ءسوزسىز.
قۇرمەتتى نۇرسۇلتان اعا!
«سۇيەر ۇلىڭ بولسا، سەن ءسۇي، سۇيىنەرگە جارار ول» دەپ ۇلى بابالارىمىز بەكەر ايتاعان سەكىلدى. سان جىلدار وزگەنىڭ بودانى بولىپ، ەرىك-جىگەرى مۇقالعان، ەرتەڭى بۇلىڭعىر حالقىڭىزدى، الپاۋىت ەلدىڭ قۇرساۋىنان وتقا شارپىتپاي، وققا ۇشىراتپاي، سۋعا باتىرماي، قاۋىپ-قاتەرگە ۇرىندىرماي الىپ شىعۋدى اللا تاعالا ءسىزدىڭ پەشەنەڭىزگە جازىپتى. بۇل ءىسىڭىز تاريحقا التىن ارىپپەن جازىلىلارى ھاق. كەشەگى حان بابامىز ابىلاي ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ، ەتەك جەڭىمىزدى جيناپ، جەر بەتىنەن قازاق ۇلتىن جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالىپ ەدى. ودان كەيىن تاريح قايتالانىپ، ءتىلى مەن ءدىنى السىرەگەن قازاقتى تۇڭعيىققا باتىرماي، سارابدال ساياساتتىڭ قايىعىمەن، تولقىن ۇرعان عالام تەڭىزىنەن الىپ شىعىپ، الەمگە تانىتۋدى، ءسىز سەكىلدى، قازاقتىڭ ءبىر تۋار ۇلىنا اماناتتاپ وتىر.
قۇرمەتتى نۇرسۇلتان اعا، انامىن عوي، كەيدە ويلايمىن: «مىڭ ءولىپ مىڭ تىرىلگەن قازاقتى» اللا تاعالا پەيىلىنە قاراي ساقتادى ما دەپ. ويتكەنى قازاقتاي جومارت، دارحان، قوناعىنا مىرزا، قانداس باۋىرىنا قامقور ەل جەر بەتىندە از. كۇنى كەشە تاۋەلسىزدىكتى تۋ ەتىپ كوتەرىپ، الەمگە قازاقتىڭ اتاعىن شىعارعانىڭىزدا، ازاتتىقتى ءبىرىنشى بولىپ مويىنداپ، شاتتانا قۋانعان تۇرىك باۋىرلار ەكەنىن ءسىز ەشقاشان ۇمىتپايتىنىڭىز انىق. العاشقى بولىپ ەگەمەن ەلگە ءبىلىم ينۆەستيسياسىن قۇيىپ، ءسىزدىڭ ساياساتىڭىزدى قولداپ، نەبىر تالانتتى ۇل-قىزداردىڭ ءبىلىم كوگىنە قانات قاعۋىنا دەمەۋ بولعان تۇركيالىق ۇستاز-ازاماتتار، ءتۇرلى ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپ، وزىڭىزدەن كومەك سۇراپ وتىر. پانا بولىڭىز؟! ءىستىڭ اق-قاراسىن ءادىل شەشۋدى ءوزىڭىز قاداعالاڭىز. قاناتىڭىزدىڭ استىنا كەلىپ، ءبىلىمدى ۇرپاق وسىرۋگە ات سالىسقان باۋىرلارىڭىزدى، اتا جۇرتىندا جەتىمسىرەتپەي باۋىرىڭىزعا باسىڭىز. سۇيەۋ بولىڭىز. قورعان بولىڭىز! ولار ءسىزدىڭ كومەگىڭىزگە ءزارۋ!
بۇل حاتتى جازۋىما سەبەپ بولعان مىنا جاعدايلار ەدى:
تاياۋدا استاناداعى ۇلدار يننوۆاسيالىق ليسەيىنەن تاعى ءبىر ۇستاز شەتەلگە كەتۋگە «ءماجبۇر» بولدى. تاجىريبەسى مول جانە بالالاردىڭ سۇيىكتى مۇعالىمىنە اينالعان ونى اتا-انالارى دا قىيمايدى. جىلاپ، قوشتاسادى. بالالاردىڭ ەڭىرەپ جىلاعانىن، ۇستاز كوكىرەگىنىڭ قارسى ايرىلعان ءساتىن كورىپ، شىداپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تۇركيالىق 30 تاجىريبەلى مۇعالىمدەر دارىگەرلەر ۆيزاسى ءبىتىپ، امالسىز وزدەرىن قابىل ەتكەن باسقا ەلدەرگە «بوسقىن» مارتەبەسىمەن باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى تۇركياعا قايتسا «كىناسىز كىنالى» بولىپ، جازىقسىز تۇرمەگە قامالۋى ىقتيمال. كەتپەيىن دەسە جەرگىلىكتى كوشى-قون پوليسياسى ۆيزاسىن ۇزارتپاي وتىر. باسقا ەلدەرگە بوسقىن بولىپ كەتۋ سەبەبى وسىدان. ەلىمىز ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن تۇرىك ازاماتتارىنىڭ وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايعا ۇشىراعانى ەلدىگىمىزگە سىن.
بۇگىندە تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ قاس جاۋىنا اينالعان ف. گۇلەن شەتەلدىك ب ا ق بەتتەرىندە تۇركياداعى توڭكەرىسكە قاتىستى بىرنەشە رەت سۇحبات بەرىپ، ءوزىنىڭ بۇل كوتەرىلىسكە ەش قاتىسى جوقتىعىن اشىق ايتتى. ف. گۇلەن ءتىپتى وزىنە قاتىستى حالىقارالىق كوميسسيا قۇرىلۋىن، ولار اق-قارانى انىقتاپ، ەگەر ءوزىن كىنالى دەپ تاپسا تۇركياعا ۇشاققا ءوزى بيلەت الىپ بارۋعا دايىن ەكەنىن بىرنەشە رەت مالىمدەدى. بۇل جاۋلىق نيەتتەگى ادامنىڭ ءسوزى دەۋگە كەلە مە؟
ەڭ وكىنىشتى جاعداي، قازاق ەلىنە ءبىلىم ءنارىن بەرىپ، قازاق جۇرتىنىڭ ريزاشىلىعىن ارقالاعان تۇرىك ۇستازدارى دا «ەگەر قازاق مەملەكەتىنە، ونىڭ پرەزيدەنتىنە تىرناقتاي پاسىق ويىمىز، جامان نيەتىمىز، تيتىمدەي كىنامىز بولسا قانداي جازاعا بولسا دا دايىنبىز» – دەپ تاس ءتۇيىن وتىر. بۇل دا جان القىمعا كەلگەندە ايتىلار اقتىق سويلەم بولار.
اتا جۇرتىم دەپ شاتتانىپ كەلىپ، جازىقسىز جالانىڭ قۇربانىنا اينالعان تۇرىك ۇستازدارىنا باسقا ەلدەرگە بوسقىن بولىپ كەتۋدەن باسقا امال دا قالماعان ءتارىزدى. ولارعا قورعان بولۋ – تۇرىك جۇرتىنىڭ ءبىر بۇتاعى بىزگە امانات ارقالاتىپ تۇر. ەلىمىز ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن تۇرىك ازاماتتارىنىڭ وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايعا ۇشىراعانى ەلدىگىمىزگە سىن.
وسىنداي جان اۋىرتار وقيعالار الداعى ۋاقىتتا بولماسا ەكەن دەگەن نيەتپەن ءسىزدىڭ الدىڭىزعا بار شىندىقتى، اقيقاتتى جايىپ سالۋعا بەل بۋدىم. كوكەيدەگى بار ويىمدى حال-قادىرىمشە جەتكىزە الدىم دەپ ويلايمىن. قازاقستان بىلىمىنە ەڭبەك سىڭىرگەن سول ازاماتتارعا قامقورلىق جاسالىپ، ولاردىڭ ەلدە قالىپ ۇستازدىق ەڭبەگىن ارى قاراي جەمىستى جالعاستىرۋىنا مۇمكىندىك جاسالسا ەكەن.
زور قۇرمەتپەن، ساۋلە مەشىتباي قىزى
ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
