ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىندە 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتى تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ جاتىر، دەپ حابارلايدى Qamshy.kz.

مينيسترلىك، مەملەكەتتىك ورتاق مۇددە مەن كوشى-قون ۇدەرىستەرىنىڭ الەمدىك دامۋ ۇدەرىستەرىن ساقتاي وتىرىپ، الداعى بەس جىل كولەمىندەگى ستراتەگيالىق ماقساتتار مەن مىندەتتەردى جانە نەگىزگى كوزقاراستاردى ايقىندايتىن 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان كوشى-قون ساياساتى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدە.

قۇجاتتا باستى مەجەلەر رەتىندە ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى جانە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ اياسىندا حالىقتى ۇيلەستىرىلگەن تەڭ سيپاتتا قونىستاندىرۋ مەن جۇمىس كۇشىن ءتيىمدى ورنالاستىرۋعا قول جەتكىزۋ كوزدەلۋدە.  

العا قويىلعان مۇرات ۇدەسىنەن شىعۋدا ءبىرقاتار تۇيتكىلدەردى تارقاتۋ بولجانۋدا:

1) شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن ىرىكتەۋ مەن قولدانۋدىڭ سارالانعان تەتىكتەرىن ءتۇزۋ؛

2) ىشكى كوشى-قوندى دامىتۋ مەن حالىقتىڭ ۇتىمدى ورىن اۋىستىرۋىن قولداۋ؛

3) شەتەلدە تۇراتىن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قونىس اۋدارۋىنا جاعداي جاساۋ مەن كوشتى ىنتالاندىرۋ، ولاردىڭ بەيىمدەلىپ، ىقپالداسىپ كەتۋىنە سەپتەسۋ؛

4) زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى تۇرۋ.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوشى-قون ساياساتىنىڭ         2017-2021 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى

مازمۇنى

1. كىرىسپە
2. اعىمداعى جاعدايدى تالداۋ
3. كوشى-قون پروسەستەرىن رەتتەۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى
4. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوشى-قون ساياساتىنىڭ ماقساتى، مىندەتتەرى جانە نەگىزگى تاسىلدەرى
5. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭدەرى. كۇتىلەتىن ناتيجەلەر
6. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ بولجاناتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ تىزبەسى

1. كىرىسپە

          تاۋەلسىزدىككە يە بولعان ساتتەن باستاپ قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ  جاھاندانۋى ۇردىستەرىنە ساي كەلەتىن جانە كوشى-قون اعىنىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ مۇددەلەرى، دەموگرافيالىق  جاعدايدى  جاقسارتۋ جانە ەلدىڭ  تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جولىندا پايدالانۋعا باعىتتالعان وزىندىك كوشى-قون ساياساتىن  جۇزەگە اسىرا باستادى.

          تاۋەلسىزدىك جىلدارى كوشى-قون اعىنى قوعامداعى وزگەرىستەردىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىنا جانە ارنايى ازىرلەنگەن باعدارلامالىق قۇجاتتارعا، اتاپ ايتقاندا  قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ                           2007 جىلعى 28 تامىزداعى № 399 جارلىعىمەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2000 جىلعى 5 قىركۇيەكتەگى № 1346 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوشى-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمدامالارىنا سايكەس ىسكە اسىرىلىپ كەلدى.

ءوز كەزەگىندە، حالىقتىڭ كوشى-قونى سالاسىنداعى قازىرگى تاڭدا ورىن الىپ وتىرعان جانە كۇتىلەتىن سىرتقى جانە ىشكى سىن-قاتەرلەردى، سونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوساياسي جاعدايىن، بىلىكتىلىگى تومەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ مولدىعىن، بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى مەن ولاردىڭ سىرت ەلدەرگە جاپپاي كەتۋىن ەسكەرە وتىرىپ، وسى تۇجىرىمداما  اياسىندا  كوشى-قون ساياساتىنىڭ  تۇجىرىمدامالىق  نەگىزدەرىن  جاڭارتۋ  قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.

وسى تۇجىرىمداما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىنا، حالىقارالىق قۇقىق پەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوشى-قون سالاسىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرگە، 2015 جىلعى قىركۇيەكتە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارىمەن قابىلدانعان 2030 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا، «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋىنا سايكەس  ازىرلەنگەن.

          تۇجىرىمداما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوشى-قون ساياساتىنىڭ  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە دەموگرافيالىق  دامۋى پەرسپەكتيۆالارىمەن، سىرتقى ساياساتىمەن، ەۋرازيالىق  ەكونوميكالىق وداق (بۇدان ءارى - ەەو) شەڭبەرىندەگى  ينتەگراسيالىق پروسەستەرىمەن جانە جاھاندانۋدىڭ  جالپى الەمدىك  ۇردىستەرىمەن ءوزارا بايلانىستىرىلعان ستراتەگيالىق ماقساتتارىن، مىندەتتەرىن  جانە باعىتتارىن  بەلگىلەيدى.

2. اعىمداعى جاعدايدى تالداۋ

          قازاقستان رەسپۋبليكاسى شەتەلدىك قىزمەتكەرلەردى تارتۋدا ۋاقىتشا كوشى-قون ستراتەگياسىن، ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا كوشىپ كەلەتىن  ەتنيكالىق رەپاتريانتتارعا قاتىستى تۇراقتى ۇزاق مەرزىمدى كوشى-قون ستراتەگياسىن ۇستانۋدا.

          سونىمەن قاتار، قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك وتىز دامىعان مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋى جولىندا قويىلعان ماقساتتارى، سونداي-اق ورىن الىپ وتىرعان  جانە كۇتىلەتىن ىشكى جانە سىرتقى سىن-قاتەرلەر كوشى-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرىن كەڭەيتۋدى تالاپ ەتەدى.

          ىشكى سىن-قاتەرلەر:

- بىلىكتىلىگى تومەن جۇمىس كۇشىنىڭ مولدىعى جانە ءبىلىمىنىڭ دەڭگەيى جوعارى ەمەس ەكونوميكانىڭ جەكە سەكتورلارىنداعى بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى.  ولار شەكتەۋلى يننوۆاسيالىق الەۋەتتىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى؛

- قالالار مەن جەكە اۋماقتاردا حالىقتىڭ كوپ ورنالاسۋى. بۇگىندە وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى تۋۋ دەڭگەيى جوعارعى، حالىق كوپ قونىستانعان وڭىرلەردە جۇمىس كۇشىنىڭ ارتۋى جانە ەتنيكالىق ميگرانتتاردىڭ ورنالاسۋى الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ وشاعىنا اينالۋدا؛

- شەكارالاس  اۋماقتاردىڭ بوساپ قالۋى جانە سولتۇستىك اۋماقتاردا  حالىق سانىنىڭ، اسىرەسە ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتار سانىنىڭ قىسقارۋى  ولاردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋدەگى قيىنشىلىقتارعا اكەپ سوعادى  جانە جالپى  ەلدىڭ  ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەدى؛

          - بىلىمگە، بالالار مەن قارتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ مول بولۋى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتى ارتتىرا تۇسىرەدى.

          سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە مىنالار:

- ورتالىق ازيا، جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسى جانە تۇرىك رەسپۋبليكاسىنان اعىلىپ كەلۋى كۇتىلەتىن بىلىكتىلىگى تومەن ميگرانتتار سانىنىڭ ءوسۋ ءقاۋىپى؛

          - بىلىكتى كادرلاردىڭ جانە دارىندى كادرلاردىڭ سىرت ەلدەرگە جاپپاي كەتۋ  ءقاۋىپى. بۇل رەتتە، جاقىن كەلەشەكتە نەگىزگى رەسيپيەنت رەسەي فەدەراسياسى بولماق. قازىرگى ۋاقىتتا رەسەي فەدەراسياسىندا كوشى-قون ساياساتىن ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى كوشى-قونعا باعدارلاۋ  جانە كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ قوعامدىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ  ماسەلەلەرى قارالۋدا.

          - ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا باستامالاردىڭ بولماۋى سالدارىنان سىرتقى ينۆەستيسيالار كولەمىنىڭ تومەندەۋى.

          اتالعان سىن-قاتەرلەر تومەندەگى ستراتەگيانى سۇيەمەلدەيتىن جاڭا كوشى-قون ساياساتىن قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەدى:

          1) ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارىنا نەمەسە ناقتى باسىمدىقتى جوبالارعا شەتەلدىك قىزمەتكەرلەردى تارتۋعا ارنالعان ۋاقىتشا كوشى-قون. ول ەل ەكونوميكاسىنىڭ بازالىق سالالارىندا  ەكوميكالىق تيىمدىلىكتى  تەز قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى؛

          2) جاڭا يننوۆاسيالاردى ەنگىزۋگە، ىسكەرلىكتى جوعارىلاتۋعا جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا باعىتتالعان ۇزاق مەرزىمدى جوبالارعا بىلىكتى شەتەلدىك قىزمەتكەرلەردى تارتۋعا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى كوشى-قون. ول ەكونوميكانىڭ  مۇلدەم جاڭا سالالارىنىڭ، ءوندىرىس تۇرلەرىنىڭ، ونىمدەردىڭ پايدا بولۋىنا جاعداي جاساي وتىرىپ، ەكونوميكانىڭ الەمدىك ارەناداعى  باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى.

          3) بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ جالپىۇلتتىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ. ول ەڭبەك نارىعىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ۇلتتىق كادرلارمەن تولىقتىرۋدى جانە ەكونوميكانىڭ  بىلىكتى كادرلارعا دەگەن سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋدى كوزدەيتىن بولادى.

          ستراتەگيانىڭ بارلىق ءۇش باعىتى بىر-بىرىنە تاۋەلدى بولىپ  كەلەدى جانە كوشى-قون ساياساتىنىڭ جۇيەلىلىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ، قاتار ىسكە  اسىرىلاتىن بولادى.

          كورسەتىلگەن ستراتەگيالار سىرتقى، ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋدىڭ مازمۇندىق نەگىزىن قۇرايتىن بولادى.

              قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق تۇرعىدان قولايلى ورنالاسۋى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى قازاقستاندى ءترانزيتتى كوشى-قون تورابىنا اينالدىردى.  

          ماسەلەن، سوڭعى 5 جىلدىڭ وزىندە ەلىمىزگە شامامەن 6،1 ملن. شەتەلدىك ازامات كەلگەن. ولاردىڭ كوبىسى (5،3 ملن. ادام) جەكە شارۋاسىمەن جانە شامامەن 300 مىڭعا جۋىق ادام قىزمەت بابىمەن كەلگەن.

          سىرتقى كوشى-قونعا كەلەر بولساق، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كوشى-قون سالدوسى تەرىس بولدى. 1991 جانە 2003 جىلدار ارالىعىندا حالىقتىڭ ەلدەن جىلىستاۋى ورتا ەسەپپەن جىل سايىن 225،5 مىڭ ادامدى قۇرادى. 2004 جىلدان باستاپ 2011 جىلعا دەيىن كوشى-قون سالدوسى تۇراقتى وڭ بولدى (ءوسىم 11،7 مىڭ ادام جىل سايىن). ەڭبەك كوشى-قونى ارتا ءتۇستى.

سوڭعى بەسجىلدىقتا كوشى-قون سالدوسى قايتادان تەرىس ايماققا ءوتتى.

ەتنيكالىق كوشى-قون ناتيجەلەرى ونەگە تۇتارلىق. 1991 جىلدان باستاپ كەلگەن ەتنيكالىق رەپاتريانتتار سانى 1 ملن. ادامنان استى. كوشىپ كەلگەن ورالمانداردىڭ دەموگرافيالىق ۇلەسى ناتيجەسىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارى كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسىنىڭ دەڭگەيىن 28% تومەندەتىلۋىنە قول جەتكىزىلدى.

ىشكى كوشى-قون ستيحيالىق تۇردە دامىدى. ونىڭ بەلسەندى تۇردە  باسقارىلۋى 2009 جىلدان باستالدى.

          بۇگىنگى كۇنگە ەلىمىزدە كەلەسىدەي كوشى-قون ساياساتى قالىپتاسىپ وتىر.

          ءبىرىنشى. سىرتقى كوشى-قون پروسەسىن باسقارۋ سالاسىندا.

          بۇل سەگمەنتتە ەڭبەك كوشى-قونىن رەتتەۋ ەرەكشە ورىندا. قازاقستاندا بۇگىندە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. بىلىكتى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن جانە ەڭبەكشى يمميگرانتتاردى كۆوتالاۋ جۇيەسى، جۇمىس رۇقساتتارىن بەرۋدىڭ كوپ ساتىلى جۇيەسى قولدانىلادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (بۇدان ءارى – ەاەو) شەڭبەرىندە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارى بويىنشا ەركىن  رەجيمى جۇمىس ىستەيدى.

          بۇل ەلىمىزدىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جانە ونەركاسىپتىك جوبالارىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى بىلىكتى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ جەتكىلىكتى سانىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوڭعى 5 جىلدا  جىل سايىن جۇمىس رۇقساتى بويىنشا بىلىكتى شەتەلدىكتەردىڭ سانىنىڭ 2012 جىلعى 24 مىڭنان 2017 جىلدىڭ باسىنا 36،8 مىڭ ادامعا ارتقانى بايقالۋدا.

جەكە تۇلعالاردىڭ شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىسقا بىلىكتىلىگى تومەن ەڭبەك ميگراتتارى تارتىلادى. جۇمىس كۇشىنىڭ بىلىكتىگە جاتپايتىن بولىگىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن قازىرگى ۋاقىتتا ەلگە ەڭبەكشى يمميگرانتتار تارتىلۋدا. ولار ىشكى ىستەر ورگاندارى بەرەتىن رۇقساتتار بويىنشا تارتىلادى. پراكتيكا كورسەتىپ وتىرعانداي، مۇنداي ءتارتىپتىڭ ەنگىزىلۋى ارقاسىندا جۇمىسپەن بەيرەسمي تۇردە قامتىلۋ دەڭگەيى تومەندەۋدە. 2017 جىلدىڭ تەك 6 ايىنىڭ ىشىندە 147 مىڭ ەڭبەك  يمميگرانتتارى تىركەلدى.

          قازاقستاندا تۇراقتى نەگىزدە ەلىمىزگە بىلىكتى شەتەلدىك مامانداردى تارتۋ جاعدايلارىن ودان ءارى جاقسارتۋ باعىتىندا جۇيەلى شارالار ازىرلەنەۋدە. ماسەلەن، 2015 جىلعى مامىردا بەكىتىلگەن، 2015-2016 جىلدارى قولايلى كوشى-قون رەجيمىن قۇرۋ كوزدەلەتىن «ۇلت جوسپارى – 100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىنا سايكەس:

- جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن جۇمىس رۇقساتتارىن بەرۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ شارالارى قابىلداندى؛

- شەتەلدىك جۇمىسكەرلەردىڭ كورپوراسيالار ىشىندە باسقا جۇمىسقا اۋىستىرىلۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى دۇنيەجۇزىلىك  ساۋدا ۇيىمىنا  كىرگەن كەزدە وزىنە العان مىندەتتەمەلەرگە سايكەس كەلتىرىلدى؛

- شەتەلدىك مامانداردى  ولاردىڭ جۇمىسقا وزدىگىمەن جۇمىسقا ورنالاسىپ تارتىلۋدىڭ  جاڭا جۇيەسى ازىرلەندى.   2017 جىلدان باستاپ قازاقستانعا جۇمىس ىزدەۋ ءۇشىن ءوز بەتىنشە كەلەتىن شەتەلدىكتەرگە اتالعان جوعارى ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىك دەڭگەيىن راستايتىن انىقتامالار بەرىلەدى، ىزدەنۋشىلەر ولار بويىنشا رەسپۋبليكا اۋماعىندا كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەي الادى. اتالعان باعىتتاعى جۇمىس جالعاسۋدا.

قولايلى ينۆەستيسيالىق كليمات جاساۋ ماقساتىندا شەتەلدىك ازاماتتارعا قاتىستى قولدانىلاتىن ۆيزالىق رەجيمدى ىرىقتاندىرۋ شارالارى جالعاسۋدا. ەكونوميكاسى دامىعان 48 ەلدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن 1 ايعا بىرمەرزىمدىك ۆيزا بەرۋ پروسەدۋراسى جەڭىلدەتىلدى.

بۇگىنگى كۇنى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن 20 ەلمەن ۆيزاسىز رەجيم تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويىلدى.

2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ اراسىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى جانە ەۋروپالىق كەڭەس مۇشەلەرى، سونداي-اق بىرىككەن اراب امىرلىگى، مالايزيا، سينگاپۋر جانە موناكو كنيازدىگى  بار 45 مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا كىرگەن كۇننەن باستاپ 30 كۇنگە دەيىن قازاقستانعا ۆيزاسىز كىرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. 

الەمدە قالىپتاسىپ وتىرعان حالىقارالىق ساياسي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، ەرىكسىز ميگرانت-بوسقىنداردى قابىلداۋ مەن بەيىمدەۋ ماسەلەسى وزەكتى بولعالى تۇر.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى 1998 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا 1951 جىلعى بوسقىن مارتەبەسى تۋرالى كونۆەسياعا جانە ونىڭ 1967 جىلعى حاتتاماسىنا رەسمي تۇردە قوسىلىپ، حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىندا بوسقىندارعا قاتىستى جەكەلەگەن مىندەتتەردى وزىنە الدى. ءبىرىنشى كەزەكتە، بۇل جەر اۋدارتپاۋ، پروسەدۋراعا قول جەتىمدىلىك، اقپاراتتاندىرۋ، شەشىمدى قايتا قاراۋ مۇمكىندىگى جانە ءىستىڭ قارالۋ مەرزىمىنە تىركەۋ مەن اپەللياسياعا بەرۋ قاعيداتتارى.

2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بوسقىن بولىپ تانىلعانداردىڭ سانى 628 ادامدى قۇرايدى، ولاردىڭ 599 – اۋعانىستان ازاماتى.

              دەگەنمەن، ەڭبەك كوشى-قونى پروسەستەرىن باسقارۋدا ءبىرقاتار پروبلەمالار ساقتالۋدا، سونىڭ ىشىندە:

1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەك كوشى-قونىن تارتۋ جۇيەسى كوشى-قون اعىنىنىڭ وزگە دە باعىتتارىمەن ۇشتاسپاعان.

          قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى كوشى-قون دا (جۇمىس قولى كوپ وڭىرلەردەن ەڭبەك رەسۋرستارىنا قاجەتتىلىك جوعارى وڭىرلەرگە قونىستانۋ بولىگىندە)، سىرتقى ەڭبەك كوشى-قونى دا زاڭ جۇزىندە وڭىرلىك ەڭبەك نارىعىن دامىتۋعا، ولاردى جەتكىلىكتى دارەجەدە جۇمىس كۇشىمەن (جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك) قامتاماسىز ەتۋگە باعدارلانعان. الايدا، ءىس جۇزىندە كوشى-قون ساياساتىندا جۇيەلىلىك جوق جانە ءار كوشى-قون ساياساتىنىڭ ءار باعىتى بىر-بىرىمەن بايلانىسسىز وڭاشا جۇمىس ىستەيدى. بۇل شەتەلدىك جۇمىس كۇشى مەن جەرگىلىكتى ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تەڭگەرىمسىز پايدالانىلۋىنا اكەپ سوعىپ، ۇلتتىق ەڭبەك نارىعىنىڭ تەڭگەرىمسىزدىگىنە اسەر ەتەدى.

2. وڭىرلىك ەڭبەك نارىقتارىندا بىلىكتى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە سۇرانىستى ايقىنداۋدىڭ تەتىگى جوق.

          قازىرگى ۋاقىتتا وڭىرلەردىڭ شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە دەگەن سۇرانىسى كۆوتا بەلگىلەۋ راسىمىمەن ايقىندالادى. كوپ جاعدايدا وڭىرلىك كۆوتا  رەسپۋبليكانىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالىق قۇجاتتارىندا كوزدەلگەن ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جوسپارلارىن ورىنداۋعا باعدارلانبايدى.

3. ەڭبەكشى ميگرانتتاردىڭ قوزعالىسىن ەسەپكە الۋ جانە ونى قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ايقىنداۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلمەگەن.

قازىرگى ۋاقىتتا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ، ونىڭ ىشىندە ەاەو ەلدەرىنەن كەلەتىندەردىڭ (بىلىكتىلىگى جانە بىلىكتىلىگى جوق) بارلىق اعىندارىن ستاتيستيكالىق ەسەپكە الۋ ءادىسناماسى جوق. 

4. ءتۇرلى قىزمەت سالالارىنان بىلىكتى جۇمىسشى كادرلاردىڭ جىلىستاۋى ورىن الۋدا جانە دارىندى ازاماتتاردى ەلدە ۇستاپ قالۋدىڭ تەتىگى جوق.

سوڭعى ءۇش جىلدا قازاقستاننان تۇراقتى تۇرۋ ماقساتىمەن 93،9 مىڭ ادام كوشىپ كەتتى، ونىڭ 41،6%-ىن  جاسى 15 پەن 34 ارالىعىنداعى جاس ادامدار قۇرايدى. رەسەي فەدەراسياسىنا – 79،8 ادام، ونىڭ ىشىندە شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەردەن كوشىپ كەتۋ اسا كوپ.

1. زاڭسىز ەڭبەك ميگراسياسى ساقتالۋدا.

ساراپشىلاردىڭ  باعالاۋى بويىنشا زاڭسىز  ەڭبەك كوشى-قونى زاڭدى  ەڭبەك ميگرانتتاردىڭ سانىنان بىرنەشە مارتە اسادى. نەگىزىنەن بۇل  وزبەكىستان مەن تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى.

ادەتتە، زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارىنا قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ  ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ نورمالارى  قولدانىلمايدى. ولار  ەڭبەك شارتىنسىز ەڭبەك ەتىپ، تومەن مولشەردەگى جالاقى الادى. بۇل بولسا، قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىندا ادال ەمەس باسەكەلەستىكتى تۋعىزىپ، الەۋمەتتىك شيەلەنىستىڭ تۋىنداۋىنا اسەر ەتەدى.

ياعني، سىرتقى ەڭبەك كوشى-قونى سالاسىندا وڭ ۇردىستەرمەن قاتار،  شەشۋدى  تالاپ ەتەتىن  ەلەۋلى  پروبلەمالار دا ورىن الۋدا. 

ەكىنشى. تاريحي وتانىنا ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ قايتۋى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ (بۇدان ءارى – ەتنيكالىق رەپاتريانت) ەرىكتى تۇردە ەلگە ورالۋىن ىنتالاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدە.

وزبەكستان (61،6%)، جۇڭگو (12،1%)، موڭعوليا (11،7%)، تۇركمەنستان رەسپۋبليكالارى (7،1%) ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ كەتكەن نەگىزگى ەلدەرى بولىپ تابىلادى.

ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ شىققان ەلدەرىن ەسكەرە وتىرىپ، ولاردىڭ كوپشىلىگى وڭتۇستىك قازاقستان (21،6%)، الماتى – (16،8%)، ماڭعىستاۋ – (13%)، جامبىل – (9،3%) وبلىستارىندا قونىستاندى.

ەتنيكالىق رەپاتريانتتاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى بويىنشا جالپى ورتا ءبىلىمى (61،1%) جانە ارنايى ورتا ءبىلىمى (20،5%) بار.  

ەتنيكالىق رەپاتريانتتىڭ 43،7% (439 430 ادام) كەلگەن ۋاقىتى ەتنيكالىق رەپاتريانتتاردىڭ قونىستانۋىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى بەلسەندىلىگى 2004 جىلدان 2008 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلەدى. بۇل اتالعان كەزەڭ  الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ نەعۇرلىم قولايلى شارالارىنىڭ كورسەتىلۋىمەن بايلانىستى (مەملەكەت ەسەبىنەن تۇرعىن ءۇي، كوشۋگە سۋبسيديا جانە ت.ب. قاراجات ءبولۋ).

سونىمەن قوسا، وسى كەزدە ەتنيكالىق رەپاتريانتتاردى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن تالداۋ ولاردى كورسەتۋدە جۇيەلىلىكتىڭ جوقتىعىن جانە پايدالانىلاتىن قۇقىقتىق تەتىكتەردى جەتكىلىكتى تۇردە كەلىسىلمەگەنىن كورسەتەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا ەتنيكالىق كوشى-قوننىڭ اعىمداعى جاعدايى مىنالارمەن:

1) ەل وڭىرلەرىنىڭ ەڭبەك رەسۋرستارىنا قاجەتتىلىگىن ەسەپكە الماي، ولاردا ەتنيكالىق رەپاتريانتتاردىڭ بىركەلكى قونىستانباۋى. ورالمانداردىڭ قولايلى تابيعي كليماتتىق جاعدايلارى بار حالقى تىعىز مەكەندەرگە جاپپاي قونىس تەبۋى نەمەسە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن سالىستىرمالى تۇردە ءتيىستى اۋماقتاعى الەۋمەتتىك شيەلەنىسكە ىقپال ەتەتىن فاكتور بولىپ تابىلادى؛

2)  ەتنيكالىق رەپاتريانتتاردىڭ الەۋمەتتىك-مادەني ەرەكشەلىكتەردى جانە تىلدىك كەدەرگىلەردىڭ سەبەبىنەن، قازاقستاندىق قوعامعا الەۋمەتتىك-مادەني ىقپالداسۋىنىڭ تومەن بولۋىمەن؛

3) جۇمىسقا ورنالاستىرۋ مەن بەيىمدەۋ پروبلەمالارىمەن؛

4) شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنىڭ اراسىندا ءاقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ جۇمىسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن سيپاتتالادى.

وسى جانە باسقا دا پروبلەمالار ەتنيكالىق كوشى-قوننىڭ مەملەكەتتىك رەتتەلۋىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى.

ءۇشىنشى. ىشكى كوشى-قون پروسەستەرىنىڭ رەتتەلۋى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەل ىشىندەگى حالىقتىڭ كوشى-قوندىق بەلسەندىلىگى جىل وتكەن سايىن قارقىن الىپ كەلەدى. رەسپۋبليكادا سوڭعى 5 جىلدا ىشكى ميگرانتتاردىڭ سانى 337،8 مىڭ ادامنان (2012) 2016 جىلى 610،7 مىڭ ادامعا دەيىن ارتىپ، ونىڭ ىشىندە، ءوڭىرارالىق كوشى-قوندا (ءبىر وڭىردەن باسقا وڭىرگە) – 294،0 مىڭ ادام؛ وڭىرلىك كوشى-قوندا (ءبىر ءوڭىر ىشىندە) – 316،7 مىڭ ادام قاتىسقانى بايقالادى.

كوشى-قون تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتور ەكونوميكالىق بولىپ تابىلادى. ادامدار جوعارى جالاقى مەن ءومىردىڭ جاقسىراق جاعدايلارىن جانە ت.ب. ىزدەۋمەن كوشىپ-قونادى.

حالىقتىڭ كوشىپ كەتۋىنىڭ ەڭ كوپ ۇلەسىندە ەلدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرى ورىن الادى. حالىق كەلۋىنىڭ نەگىزگى وڭىرلەرى الماتى، استانا قالالارى، الماتى، ماڭعىستاۋ جانە قاراعاندى وبلىستارى بولىپ تابىلادى.

ىشكى كوشى-قونداعى باسىم نىسان اۋىلدىق وڭىرلەردەن قالالارعا قونىس اۋدارۋ بولىپ وتىر. ءبىر جاعىنان بۇل ەلدىڭ ۋرباندالۋ پروسەسىنە ىقپال ەتەدى. باسقا جاعىنان قالالارعا ستيحيالىق كوشىپ قونۋ جاعىمسىز اسەرلەرمەن    تولىعۋدا. كوشىپ كەلگەن اۋىلدىق تۇرعىنداردىڭ بىلىكتىلىگى كوپ جاعدايدا وتە تومەن جانە جۇمىسسىزدىق پەن زاڭسىز جۇمىسپەن قامتىلۋعا الىپ كەلەتىن ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيدى. قالالار مەن قالاشىقتاردىڭ جۇيەسىز ءوسۋى ەكولوگيالىق، كولىكتىك، باسپانا جانە الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ اسقىنۋىنا الىپ كەلەدى.

ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق باستامالار شەڭبەرىندە ەل ازاماتتارىن قونىس اۋدارۋعا ىنتالاندىرۋعا جانە ونى رەتتەۋگە باعىتتالعان شارالار قولدانىلدى، الايدا مۇنداي قونىس اۋدارۋ ۇنەمى تار شەڭبەرلى سيپاتتا بولدى.

ماسەلەن، «ديپلوممەن اۋىلعا!» جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە 2009 جىلدان بەرى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە  جۇمىس ىستەۋ جانە تۇرۋ ءۇشىن كەلگەن ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ، مادەنيەت جانە سپورت، اگروونەركاسىپ كەشەنى ماماندارىنا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى كوزدەلدى.

مۇنداي ماماندار ءۇشىن:

- 70 اەك مولشەرىندە ءبىرجولعى كوتەرمە جاردەماقى تولەۋ؛

- تۇرعىن ءۇي الۋعا جانە سالۋعا 0،01% سىياقى مولشەرلەمەسىمەن مەرزىمى 15 جىلعا 1، 500 اەك مولشەرىندە بيۋدجەتتىك كرەديت بەرۋ؛

- ورنالاسقان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە الەۋمەتتىك سالا مەكەمەلەرى ماماندارىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسىن (تاريفتىك مولشەرلەمەسىن) كەمىندە 25%-عا ارتتىرۋ قاراستىرىلدى.

سونداي-اق، «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا» اتتى الەۋمەتتىك جوبا شەڭبەرىندە «سەرپىن – 2050» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى باستاۋ الدى. 2014 جىلدان 2016 جىلدارى ارالىعىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ 8 وبلىسىندا 22 جوعارعى وقۋ ورنىندا جانە 54 كوللەدجدە 11 مىڭ ستۋدەنت  ەلىمىزدىڭ 5 وڭىرىنەن كەلىپ ءبىلىم الدى.

2015 جىلى «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا تۇزەتۋلەرمەن العاش رەت ازاماتتاردىڭ قونىس اۋدارۋىن رەتتەۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى بەكىتىلدى. حالىقتىڭ قونىستانۋىنداعى ديسپروپورسيانى تۇزەتۋ ماقساتىندا حالىقتىڭ ەڭبەك كۇشى از وڭىرلەردەن ەڭبەك نارىعىنىڭ دامۋ الەۋەتى جوعارى وڭىرلەرگە ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋىن ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ كوزدەلەدى.

ۇكىمەت قونىستاندىرۋدىڭ ناقتى وڭىرلەرىن ايقىنداپ (شىعىس قازاقستان، قوستاناي، پاۆلودار،  جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى) قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋدىڭ وڭىرلىك كۆوتاسىن بەلگىلەدى. ول جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ شارالارىن جوعارىدا كورسەتىلگەن وڭىرلەرگە تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن كەلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ جانە قامتاماسىز ەتەتىن قونىس اۋدارۋشىلار وتباسىلارىنىڭ شەكتى سانىن ايقىندايدى.

2014-2015 جىلدارى ىشكى كوشىپ-قونۋشىلاردى ەسەسپكە الۋدى جاقسارتۋ، تىركەۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ مەن جەتىلدىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى.

حالىقتىڭ ۇتقىرلىعىنىڭ ارتۋىمەن قاتار (كوپ جاعدايدا ستيحيالىق سيپاتتاعى) ءبىرقاتار كەرى ۇردىستەر ورىن الدى:

1) دەموگرافيالىق تەڭسىزدىك پايدا بولدى جانە ول كۇشەيۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا ەلدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندە (سولتۇستىك قازاقستان، پاۆلودار، قوستاناي وبلىستارى) حالىق سانى (بارلىعى شامامەن 2،2 ملن. ادام) جانە ورنالاسۋ تىعىزدىلىعى 6،8 ملن. ادام تۇراتىن وڭتۇستىك وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر از (وڭتۇستىك قازاقستان، جامبىل، قىزىلوردا، الماتى وبلىستارى).

بولجامدى دەرەكتەر بويىنشا 2050 جىلعا قاراي سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ حالقى 0،9 ملن. ادامعا قىسقارۋى، ال وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ                 5،2 ملن. ادامعا ارتۋى مۇمكىن. وڭتۇستىك وڭىرلەردە حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى ءىس جۇزىندە سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ ءتيىستى كورسەتكىشىنەن 4 ەسە اساتىن بولادى.

بۇدان باسقا، سولتۇستىك وڭىرلەردە ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ جوعارى ەكەندىگى بايقالادى. قارتايۋ يندەكسى سولتۇستىك قازاقستاندا – 53،1، قوستاناي – 51،1 جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا – 46،2 جوعارى، ال وڭتۇستىكتە كەرىسىنشە ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ سانى كوپ ەمەس (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 12،1، قىزىلوردا وبلىسىندا – 14،9).

2) ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك بايقالادى. قازىرگى ۋاقىتتا وڭتۇستىك وڭىرلەردە (الماتى قالاسىن ەسەپتەمەگەندە) حالىقتىڭ 38%-ى تۇرادى، سويتە تۇرا  ولاردىڭ جالپى وڭىرلىك ونىمدەگى (ءجوو) ۇلەسى 17%-دى عانا قۇرايدى. سولتۇستىك وڭىرلەردە (استانا قالاسىن ەسەپتەمەگەندە) 17% حالىققا                   ءجوو-نىڭ 13%-ى كەلەدى. بۇل حالىقتىڭ كوپ شوعىرلانعان وڭىرلەرىندەگى وزىق ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ الەمدىك تاجىريبەسىنە قايشى كەلەدى.

3) ىشكى كوشى-قون اعىنىنىڭ ارتۋى حالىق سانىنىڭ كەمۋىمەن بايلانىستى اۋىلداردىڭ بوس قالۋىمەن، مونوقالالارداعى جانە شاعىن قالالارداعى جۇمىسپەن قامتىلۋىدىڭ ونىمدىك پروبلەمالارىنىڭ اسقىنۋىمەن سۇيەمەلدەنەدى. قيىن جاعداي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكەلەگەن شەكارالاس ايماقتارىندا قالىپتاسىپ وتىر. بار ينفراقۇرىلىمنىڭ جاي-كۇيىنىڭ ناشارلاۋى، قاجەت قىزمەتتەردىڭ قاشىقتان الىنۋى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋىنە، حالىقتىڭ ەلدىڭ شالعايىنا كەتۋى مەن ەداۋىر اۋماقتىڭ دەپوپۋلياسياسىنىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلەدى.

4) ءالسىز باسقارىلاتىن كوشى-قون پروسەستەرى جەكەلەگەن جاعدايلاردا كوشىپ-قونۋشىلار بولىگىنىڭ مارگينالدىعى مەن كريمينالدىعىمەن كۇشەيتەدى، جەرگىلىكتى ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ اسقىنۋىن تۋدىرادى جانە تۇرعىن ءۇي الەۋمەتتىك شيەلەنىس وشاقتارىن تۋىنداتادى. 

بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بۇل ىشكى كوشى-قوندى باسقارۋ جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتىرمەن بايلانىستى:

1) ىشكى كوشى-قون اعىندارىن وڭىرلىك ەكونوميكالىق ءوسۋ ايماقتارىنا جىبەرۋدىڭ مەملەكەت ىنتالاندىراتىن ناقتى جۇيەسى قۇرىلماعان.

2) بۇل رەتتە، كوپتەگەن ازاماتتار ءوزىنىڭ جەكە مەنشىك قۇقىعىندا تۇرعىن ءۇيى بولا تۇرا تىركەلمەگەندى ءجون كورەدى. 2017 جىلعى قاڭتاردان باستاپ ادامدارعا تىركەلمەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلۋى جاعدايدى ءبىرشاما جاقسارتتى، الايدا ىشكى كوشى-قوندى تولىققاندى ەسەپكە الۋ ءۇشىن بۇل دا جەتكىلىكسىز بولىپ قالدى.

اعىمداعى جاعدايدىڭ تالدانۋى جاعىمدى وزگەرىستەرمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارىن ىسكە اسىرۋ جولىنداعى الەۋمەتتىك قاتەرلەردى كۇشەيتىپ، كەدەرگىلەر تۋدىراتىن سىرتقى جانە ىشكى كوشى-قوندا دا بەلگىلى ءبىر پروبلەمالاردىڭ بولۋى تۋرالى كۋالاندىرادى.

اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەۋگە كومەكتەسەدى.  

3. كوشى-قون پروسەستەرىن رەتتەۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى

شەت ەلدەردىڭ دامۋىن تالداۋ الەمدە كوشى-قون پروسەستەرىن رەتتەۋدىڭ ءبىرىڭعاي امبەباپ مودەلى جوق ەكەنىن كورسەتەدى. ءاربىر ەل قالىپتاسقان مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جۇيەسىن ەسكەرە وتىرىپ، ءوز كوشى-قون ساياساتىن قالىپتاستىرادى.

سىرتقى ەڭبەك كوشى-قونى سالاسىندا

ۇلتتىق ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ دامۋى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا نەگىز بولاتىن ەكونوميكانىڭ جانە ونىڭ جەكەلەگەن سالالارىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان قاجەتتىلىكتەرىنەن ءجيى قالىپ جاتادى.

ەڭبەك كوشى-قونىن باسقارۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى. سونىنمەن، ماسەلەن، فرانسيا، گەرمانيا جانە يسپانيادا باسقارۋدا بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى ماڭىزدى ءرول اتقارادى، باسقا ەلدەردە جالپىۇلتتىق رەتتەۋ باسىمدىق تانىتادى.

ەڭبەك نارىعىن مونيتورينگىلەۋ مەن بولجامداۋ ماقساتىندا وعان تالداۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن وكىلەتتىكتەر مەن فۋنكسيالاردى ناقتى ايقىنداۋمەن مىقتى تالدامالىق قۇرىلىمنىڭ بولعانى ماڭىزدى (ۇلىبريتانيا تاجىريبەسى – كوشى-قون جونىندەگى كەڭەسشى كوميتەت، Migration Advisory Committee). اتالعان قۇرىلىمدا ەڭبەك نارىعى بويىنشا ەلدەگى بارلىق اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگى بولۋعا جانە ول جۇمىس كۇشىنىڭ اعىمداعى تاپشىلىعىن انىقتاۋ ماقساتىندا ۇنەمى تالداۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋگە، سونىمەن قاتار تاپشىلىقتى باعالاۋ ءادىسناماسىن تۇراقتى جەتىلدىرۋگە جاۋاپ بەرەدى.

شەتەلدەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ كەلۋىن رەتتەۋ ۇلتتىق ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىستى انىقتاۋدان باستالادى. دامىعان ەلدەردە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە قاجەتتىلىكتى باعالاۋدىڭ نەگىزگى ەكى ءتاسىلى بار، ولار ساۋالناما ارقىلى جانە كۆوتا بەلگىلەۋگە ءوتىنىم نەمەسە نارىقتى ەڭبەك سىناعىنان وتكىزۋ نەگىزىندەگى.

ساۋالناما ءادىسىن، مىسالى، يتاليا قولدانادى. اتالعان ەلدە ەڭبەك نارىعىنداعى ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى Excelsior اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى ايقىندالادى.    

كوپتەگەن قاراستىرىلعان ەلدەردە: گەرمانيا، يسپانيا، كانادا، رەسەي، فرانسيادا ءوتىنىم ءادىسى قولدانىلادى. مىسالى، كانادادا ەل ەكونوميكاسىندا جۇمىس كۇشىنە قاجەتتىلىك ەلدىڭ 22 ءىرى گازەتىندە جاريالانعان جۇمىسقا قابىلداۋ تۋرالى حابارلاندىرۋدىڭ انىقتالاتىن سانى بويىنشا يندەكس (Help-wanted Index) نەگىزىندە ەسەپتەلەدى.

يسپانيادا بولسا، شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە سۇرانىستى ايقىنداۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى «ەلدىڭ جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى جاعدايى» جانە ەڭبەك نارىعىنىڭ مۇقتاجدىقتارى تۋرالى ناقتى كورىنىس بەرەتىن «جۇمىس كۇشى تاپشى كاسىپتەر كاتالوگى» بولىپ تابىلادى.

ۇلىبريتانيادا جۇمىس كۇشىنە سۇرانىستى باعالاۋ ەڭبەك كوشى-قونى بويىنشا بار اقپاراتتى تالداۋ نەگىزىندە جاناما ادىسپەن جۇزەگە اسىرىلادى.

كوپتەگەن ەلدەردە ەڭبەك كۇشىنىڭ كەلۋىن شەكتەۋ ءۇشىن بىلىكتى، سونداي-اق بىلىكتىلىگى تومەن جۇمىس كۇشىن تارتۋعا دا كۆوتا بەلگىلەنەدى.

اقش زاڭناماسىندا اقش ءۇشىن تارتىلۋى باسىمدىلىقققا يە شەتەلدىكتەردىڭ مىناداي ساناتتارى انىقتالعان: ينۆەستورلار (ە2 ساناتى)، ساۋدا جۇمىسكەرلەرى (ە1)، كورپوروتيۆىشىلىك اۋىسۋلار بويىنشا اۋىسقاندار (L1) جانە ماماندار (HIB). ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرى، عىلىمي دارەجەسى جانە ت.ب. بار جوعارىبىلىكتى شەتەلدىك ماماندار ءۇشىن گرين-كارتانى (ىقتيار حات) كۇتۋدىڭ ەڭ از مەرزىمىنە بارا-بار ارنايى كۆوتالار بەلگىلەنەدى.

جۇمىس ۆيزالارى اقىلى (4،300). جەرگىلىكتى قور ۆيزاعا تولەنەتىن الىمنىڭ كولەمىمەن (شەتەلدىك جۇمىسكەرلەر 50% ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن وتكەن كەزدە الىم ءار قوسىمشا جۇمىسكەر ءۇشىن ۇلعايادى) رەتتەلەدى.

فرانسيادا ساناتىنا بايلانىستى شەتەلدىكتەر (كاسىپكەرلەر، ينۆەستورلار، ستۋدەنتتەر جانە باسقالار) ءۇشىن رۇقساتتامانىڭ 10 ءتۇرى بەرىلەدى. رۇقساتتار اقىلى.ىشكى ەڭبەك نارىعىنان بالامالى كانديداتتاردى الدىن الا ىزدەۋ مىندەتتى.

EUBlueCard ۇستايتىنداردى تارتۋ باسمىدىققا يە (جوعارىبىلىكتى قىزمەتكەرلەر، جۇمىسشى ەسپاتريانتتار، كورپوروتيۆىشىلىك اۋىسىۋلار بويىنشا اۋىسقاندار (بۇدان ءارى - كىا)، ەرەكشە ەكونوميكالىق تابىس اكەلگەن يمميگرانتتار (ينۆەستورلار)، عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر).

كانادادا شەتەلدىك ازاماتتاردى تارتۋ ماقساتقا ساي بولاتىن باسىم ماماندىقتار مەن كاسىپتەردىڭ ءتىزىمىن ايقىندايتىن Express Entry باعدارلاماسى بار. شەتەلدىكتەر كوپ دەڭگەيلى ىرىكتەۋدەن وتەدى، ونىڭ بارىسىندا ءتىلدى بىلۋىنەن باستاپ العان ءبىلىم دەڭگەيى مەن داعدىلاردى مەڭگەرۋ دارەجەسىنە دەيىن ءتۇرلى پارامەترلەر ەسەپكە الىناتىن بالدىق جۇيە بويىنشا ولاردىڭ ەل ءۇشىن تارتىمدىلىعى باعالانادى. كاناداعا Express Entry باعدارلاماسى بويىنشا كەلەتىن شەتەلدىكتەر تۇراقتى تۇرۋعا ىحتيارحات الادى جانە ناقتى جۇمىس بەرۋشىنىڭ الدىن الا شاقىرتۋى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسادى.

سينگاپۋردە ءوز بەتىنشە جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن شەتەلدىكتەردى تارتۋ تاجىريبەسى بار ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ بالدىق جۇيەمەن جۇرگىزىلەدى. شەتەلدىكتىڭ ءبىلىم دەڭگەيى، جۇمىسقا شاقىرتۋىنىڭ بولۋى،جالاقىسىنىڭ الەۋەتتى دەڭگەيى، سونداي-اق بىلىكتىلىگىنىڭ جانە جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ دەڭگەيى. بالدىق جۇيە بويىنشا كونكۋرستان وتكەندەرگە 1-3 جىلعا جۇمىستىق رۇقسات بەرىلەدى.

ءبىلىمدارلاردىڭ كەتۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋ تۇرعىسىنان بىلىكتى شەتەلدىك جۇمىس كۇشى دونور-ەلدەرى وڭتۇستىك كورەيا، تايۆان جانە مالايزيانىڭ سياقتى تاجىريبەسى قىزىقتى، وندا بىلىكتى كادرلاردىڭ ەميگراسياسىنىڭ الدىن الۋ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا ستراتەگيالار قابىلداۋدا.

تايۆاندا جانە كورەيادا تاجىريبەلى ماماندار مەن عالىمدارعا شەت ەلدەردەگى تابىسپەن سالىستىرۋعا كەلەتىن جوعارى جالاقى، جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ەڭ جاقسى جاعدايلار، تۇرعىن ۇيمەن جانە بالالارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا كومەك كورسەتۋدى ۇسىنۋ ارقىلى ولاردى ىزدەپ تاباتىن قىزمەتكە تارتۋ قۇرىلىمدارى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى.

وتانىنا ورالۋدى جوسپارلامايتىن ماماندار مەن وقىتۋشىلار ءۇشىن دارىستەر كۋرسىن وقۋعا شاقىرۋ باعدارلامالارى جاسالعان. قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ەل دە جەتەكشى ماماندارىنىڭ ءىس جۇزىندە ورالۋىنا قول جەتكىزۋ مىندەتىمەن شەكتەلىپ قانا قويماي، ءوز دياسپورالارىن ترانسۇلتتىق جەلىلەرگە جۇمىلدىرۋعا تىرىسادى.

مالايزيادا ۇكىمەت ءبىلىم الۋعا ستيپەنديا ءبولۋ، مۇلىكتى الىپ وتۋگە سالىقتان بوساتۋ جانە وتباسى مۇشەلەرىنە تۇراقتى تۇرۋعا مارتەبە بەرۋ جولىمەن تالانتتى ادامداردى تارتۋ، دامىتۋ جانە ۇستاپ قالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كورپوراسيالارمەن جۇمىس جاسايدى.

جالپى، كوشى-قون پروسەستەرىن رەتتەۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىن قورىتىندىلاي كەلە، ەكى كوشى-قون ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋعا بولاتىنىن كورەمىز:

ولاردىڭ ءبىرى ۋاقىتشا كوشى-قوننىڭ (گەرمانيا، پارسى شىعاناعى ەلدەرى) ستراتەگياسى قابىلداناتىن ميگرانتتاردىڭ ەڭ از قاجەتتى شەكتى سانىمەن شەكتەلۋىن جانە تيىسىنشە مەرزىمى بىتكەن كەزدە ەلدەن كەتۋى ءتيىس ەڭبەك كەلىسىم شارتتارىنىڭ بەكىتىلۋىن بىلدىرەدى.

بۇل ەكونوميكالىق تەز تيىمدىلىك بەرەدى جانە قاجەتتى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى قۇرۋ مەن ميگرانتاردىڭ قوعامعا ىقپالداسۋىنا  مەملەكەتتىڭ ايتارلىقتاي تىكەلەي قارجىلىق شىعىنىن تالاپ ەتپەيدى.

سونىمەن، پارسى شىعاناعى ەلدەرىندە ۋاقىتشا ميگرانتتارعا قابىلدايتىن ەلدىڭ ازاماتتىعىن الۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس، سول سەبەپتەن ەشقانداي بەيىمدەۋ باعدارلامالارى جوق. سونىمەن قوسا، ولار ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنە كىرمەگەن، البەتتە ميگرانتتاردىڭ ەڭبەك جانە گۋمانيتارلى قۇقىعى تۇراقتى تۇردە بۇزىلادى.

گەرمانياداعى ميلليونداعان شەتەل حالقىنا ناقتى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەر بەرىلگەنىمەن، ولار بەلسەندى قوعامدىق ومىردەن الىنىپ تاستالعان، سەبەبى شەتەلدىكتەر تۇراقتى ەمەس ۋاقىتشا تۇرعىندار بولىپ قاراستىرىلعان. ناتيجەسىندە پايدا بولعان الەۋمەتتىك جەكەلەگەن يمميگرانت قاۋىمدارى وتە تومەن ءومىر دەڭگەيىمەن ەرەكشەلەنگەن، كولەڭكەلى ەكونوميكاعا تارتىلعان، ەۋروپالىق ەمەس قۇندىلىقتارى مەن مىندەتتەمەلەرىن ساقتاعان.

ەكىنشىسى، بۇل ۇزاق مەرزىمدى كوشى-قوننىڭ ستراتەگياسى (اقش، كانادا، اۆستراليا، جاڭا زەلانديا) قابىلدايتىن قوعامعا تۇراقتى تۇرۋعا جانە بەيىمدەلۋگە ۇزاق مەرزىمدى جوبانى ىسكە اسىرۋعا كوشى-قوندى تارتۋدى كورسەتەدى.

كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا اتالعان ستراتەگيانىڭ ارتىقشىلىعى ولاردىڭ كوپتەگەن ناتيجەلەرگە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى:

• ەكونوميكالىق – بىلىكتى شەتەل جۇمىس كۇشى مەن ينۆەستورلاردى تارتۋ جولىمەن ادامي كاپيتالدى جيناقتاۋ ەسەبىنەن؛
• دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ جاقسارادى؛
• تۋىستاردىڭ بىرىگۋى مەن ءار ءتۇرلى ەتنومادەني ءپوزيتيۆتى اسەرى ەسەبىنەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ نىعايادى؛
• سىرتقى ساياسي يميدج وسەدى – ادامنىڭ قاجەتتىلىگىن باستان كەشىرگەن جانە شەتەلدىكتەرگە ادال دامۋشى ەلدەردىڭ وبرازىن قۇرىلادى.

يمميگراسيالىق ستراتەگيانىڭ كەمشىلىكتەرىنە ونىڭ ۋاقىتشا كوشى-قون باعدارلاماسىمەن سالىستىرعاندا باياۋ بولۋى، ەكونوميكانىڭ جۇمىس كۇشىنە قاجەتتىلىگىنە وزگەرىسىنىڭ اسەرى، وتباسى ميگرانتتارى مەن بوسقىنداردىڭ اسا كوپ سانىنان ەكونوميكالىق اسەرىنىڭ تومەندەۋى جانە الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ مەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ بەيىمدەلۋىنە ۇلكەن شىعىندار جاتادى.

ەڭبەك كوشى-قونىن رەتەتۋ بويىنشا ەىدۇ ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى قازاقستان ءۇشىن وزەكتى. ءبىراق حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ يمپلەتاسياسى بۇگىنگى كۇننىڭ ۇلتتىق شىنايلىعىنىڭ مىندەتتى ەسەبىن قاجەت ەتەدى.

ەتنيكالىق كوشى-قون سالاسىندا كوشىپ-قونۋشىلاردى قابىلداۋعا ارنالعان جىلدىق كۆوتا بەكىتىلگەن گەرمانيانىڭ رەپاترياسيالىق ساياسات مودەلى قىزىعۋشىلىق تانىتادى. بۇل رەتتە گەرمانياعا كىرۋگە ۇمىتكەر ەتنيكالىق نەمىستەرگە ءتىلدى بىلۋىنە جانە نەمىس مادەنيەتى مەن داستۇرىنە تيەسىلىلىگىنىڭ دالەلىنە جوعارى تالاپتار قويىلادى. ەتنيكالىق كوشىپ قونۋشىلار گفر-گە كەلگەن كەزدە وسى ءۇشىن ارنالعان جەتى قابىلداۋ لاگەرلەرىنىڭ بىرىندە تىركەلەدى جانە بەلگىلى ءبىر جەردىڭ اۋماعىندا (اكىمشىلىك بىرلىك) ناقتى ءبىر قاۋىمدا تۇرۋعا جولداما الادى. رەپاتريانت مارتەبەسىن العاننان كەيىن كوشىپ-قونۋشىلار اۆتوماتتى تۇردە نەمىس ازاماتتىعىن الادى. الەۋمەتتىك قولداۋعا كەلەتىن بولساق، نەمىس ءتىلىن وقىتۋ كۋرسى تولەنەدى جانە زەينەتاقىنى ەسەپتەۋ كەزىندە شىققان ەلىندەگى ەڭبەك ءوتىلى ەسەپكە الىنادى.

رەسەي فەدەراسياسىنداعى ەتنيكالىق كوشى-قون ساياساتى شەتەلدە تۇراتىن وتانداستاردىڭ ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋىنا ولار تىركەلگەن سوڭ جانە ازاماتتىق العانعا دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ، جالپى جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ، الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋ مەملەكەتتىك جانە مۋنيسيپالدىق مەكەمەلەرى قىزمەتتەرىن  قامتيتىن وتەماقى پاكەتىن بەرۋ ارقىلى جاردەمدەسۋگە باعىتتالعان.

يزرايلدە ءوزىنىڭ ەتنيكالىق/ءدىني توپقا تيەسىلىلىگىن دالەلدەگەن ادامدارعا (باستاپقى ورنالاسۋعا، كۇندەلىكتى شىعىستارعا، پاتەر جالداۋعا جانە ءيۆريتتى ۇيرەنۋگە) قارجىلاي كومەك كورسەتىلەدى. بۇل رەتتە كوشىپ كەلۋشىلەر شەكارادان وتىسىمەن ازاماتتىق الادى.

ىشكى كوشى-قون سالاسىندا.

دامىعان شەتەل مەملەكەتتەرى ءۇشىن حالىقتىڭ كەدەيشىلىلىگىنىڭ الدىن الۋ جانە تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلۋىن قۇرۋ ىشكى كوشى-قوننىڭ ءتيىمدى تەتىگى بولىپ تابىلادى. ادەتتەگىدەي، ىشكى كوشى-قون اعىنى ەكونوميكالىق ءوسىم نۇكتەسىنە ۇمتىلادى، ال مەملەكەت ءوز تاراپىنان حالىقتىڭ ەڭ از قامتىلعان توپتارىن قايتا ورنالاستىرۋ مەن ودان ءارى جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا قونىس اۋدارۋعا ستيمۋلدار جاسايدى.

ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋ جانە حالىقتى قونىستانۋعا ىنتالاندىرۋ شەڭبەرىندە جۇڭگو، اقش، اۋستراليا، كانادا تاجىريبەسى قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.

قىتايدا ىشكى كوشى-قون كەدەيلىكپەن كۇرەستىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەشەندى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ىنتالاندىرىلادى. اتالعان باعدارلاما شەڭبەرىندە جىل سايىن 2 ملن. ادامدى قايتا دايارلاۋ، وندىرىستە جۇمىس تاجىريبەسى بار 6 ملن. ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، سونداي-اق 2 مىڭ ادامدى قولايسىز اۋدانداردان قونىس اۋدارتۋ جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە، تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى شەشىلۋدە: قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن ەكونوميكالىق قولجەتىمدى پاتەرلەردى قۇرۋ جۇرگىزىلۋدە، سونداي-اق قولجەتىمدى باعا بويىنشا  باسپانانى جالعا الۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى.

اقش-تا مەملەكەت ىشىندەگى كوشى-قون سالىقتىق ستيمۋلدار ارقىلى كوشەتىن جۇمىسكەر ءۇشىن وسىنداي جۇمىسكەردى جالدايتىن جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن ىنتالاندىرىلادى. قونىس اۋدارۋشىمەن بايلانىستى نەگىزگى شىعىندار بويىنشا سالىقتى شەگەرىپ قالۋ قۇقىعى قىزمەتكەرگە بەرىلەدى، ال قونىس اۋدارۋشىلاردى جالدايتىن جۇمىس بەرۋشىگە جۇمىسقا قابىلدانعان قونىس اۋدارۋشىلار قاتارىنان ءاربىر قوسىمشا ادام ءۇشىن جىلىنا 3،000$ دەيىن سالىق جەڭىلدىكتەرى ۇسىنىلادى.