وزدەرىڭىزگە ءمالىم، رەسپۋبليكادا حالقى تىعىز وڭىرلەردەن حالقى سيرەك ورنالاسقان وڭىرلەر­گە حالىقتى قونىستاندىرۋ جۇ­مىس­­تارى 4 جىلدان بەرى جۇزەگە اسى­رىلىپ كەلەدى. وسىعان بايلا­نىس­تى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 2014 جى­لى شىعىس قازاقستان وبلىسى­مەن، 2016 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىمەن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جونىندە ىنتى­ماق­تاستىق مەموراندۋمدارى ءتۇ­ءزىلدى. ال 2014-2016 جىلدارى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە وبلىسىمىزدان بار­لى­عى 154 وتباسى قونىس اۋدارىپ، كوشۋ شىعىندارى وتەلدى. اتالعان باسقارما تاراپىنان قونىس اۋدارعان ازاماتتارعا سول وڭىردەگى ۋاكىلەتتى ورگاندار ار­قىلى مونيتورينگ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلگەن. قونىس اۋدارعان ازا­مات­تاردىڭ 48ء-ى اۋىل شارۋا­شى­لىعىمەن اينالىسسا، ءبىلىم سا­لاسىندا 42 ازامات قىزمەت ات­قارۋدا. بۇدان بولەك، جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىندا 11، قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا 12، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 7 ادام ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنى انىقتالدى. ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى مۇنداي يگىلىكتى ارە­كەتتى قاناتقاقتى جوبا رەتىندە قاراستىرىپ، ءساتتى وتكەن ەكسپەريمەنت رەتىندە باعالاۋعا بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى 2018-2022 جىلدارعا ار­نالعان ءوز ەركىمەن قونىس اۋ­دا­رۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ، ءىش­كى كوشى-قون ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «وڭتۇستىك-سول­ءتۇس­تىك» جوباسىن دايىنداۋدا. سە­بەبى، رەسپۋبليكامىزدىڭ سول­ءتۇس­تىك وبلىستارى حالقىنىڭ سانى (سول­تۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاق­ستان، قوستاناي، پاۆلودار) جىل سايىن كەمي تۇسۋدە.
راسىندا دا وڭتۇستىك قازاقستان وب­­لى­سى − ارتىق جۇمىس كۇشى بار، رەسپۋب­­ل­ي­كاداعى حالقى تىعىز ورنالاس­قان ايماق­تاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە ءوڭىر­ءدىڭ تابي­عي-كليماتتىق جانە گەوگرا­فيالىق جاع­دايىنىڭ قولايلى بولۋى دا ادام كاپي­تالىنىڭ دامۋىنا وڭ اسە­ءرىن تيگىزەتىنى ءسوز­ءسىز. رەسمي دەرەكتەرگە ءجۇ­گىنسەك، سوڭعى بەس جىلدا حالىق سانى 272،8 مىڭ­عا نە­مە­سە 24 پايىزعا ار­تىپ، بۇگىندە تۇرعىن­دار 2 861،3 مىڭ ادام­عا ( ونىڭ ىشىندە جۇ­مىس­سىزدار سانى 62،7 مىڭ) جەتتى. ءسويتىپ، رەسپۋبليكا حال­قى­نىڭ 16،1 پايىزىن قۇراپ وتىر. ىشكى كوشى-قون (ميگراسيا)، ياعني حا­لىق­تىڭ وب­لىستان كوشۋى مەن كەلۋى بارى­سىن­داعى ايىرماشىلىقتى قوسا العان­داعى كور­سەتكىشتىڭ ءوزى ءوسۋ ديناميكاسىن بايقاتادى.

 ارينە، ەلىمىزدەگى ءۇشىنشى مەگاپوليس بولۋعا ۇمتىلعان شاھارعا قاراي حالىقتىڭ شوعىرلانا تۇسۋىنە زاڭدى قۇبىلىس رەتىندە قاراۋىمىز قاجەت-اق. ويتكەنى، وبلىس ورتالىعى − شىمكەنت قالاسىنا قونىس تەبۋشىلەر قاتارى كو­­بەيىپ تۇر. مۇنى تومەندەگى دەرەكتەر ءدا­لەلدەي تۇسەدى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىس بو­يىنشا تۇرعىن ءۇي سالۋعا جەر تەلى­ءمىن الۋعا 173 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ءوتىنى­ءشى تىركەلسە، 49 مىڭعا جۋىق ادام باس­پا­نا كەزەگىندە تۇر. ال، وسىعان ءالى دە قۇ­جات­تارىن رەسىمدەۋ قاراكەتىندە جۇرگەن، ءتىر­كەۋگە تۇرىپ ۇلگەرمەگەندەردى قوسىڭىز. 

ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى حالقىنىڭ جۇمىسپەن قامتىلعانى 1147،2 مىڭ ادام ەكەن. ونىڭ قۇ­را­مىندا ءوز­ءدى­گىنشە جۇمىسپەن قامتىلعانى 502،8 مىڭ ادامنان اسادى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ءبىز­ءدىڭ اعايىن­داردىڭ «جۇمىس جوق» دەپ ءجۇنى جىعىلا سالمايدى. جوق جەر­دەن جۇ­مىس تابا قويادى. ءوز اۆتو­كو­لىگىن «تاكسي» ەتە سالادى. ۇلكەندى-كىشىلى كەڭسەنىڭ ماڭايىن «اقىلى» اۆتوتۇراققا اينالدىرىپ، ماشينە كىرگىزىپ-شىعارۋدان دا ءوز ءناپاقاسىن ايىرىپ وتىرعاندار از ەمەس. جۇمىس ىزدەگەن ادام ايتەۋىر «وسىلاي» اي­نالىساتىن كاسىبىن تاۋىپ الا بەرەدى. نارىق زامانىنا بەيىم مۇنداي جاندار جال­پى جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 43،8 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. ال وبلىس بويىنشا وزدىگىنشە جۇمىسپەن قام­تىل­عاندار ۇلەسى رەسپۋبليكادا ەڭ جوعارى كور­سەت­كىشتى كورسەتىپ وتىر.

ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋ بو­يىن­شا وبلىستا بۇل جۇ­مىستار بيىل دا جالعاسىن تاۋ­ىپ، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگىنىڭ قا­تىسۋىمەن بيىلعى جىلدىڭ ءساۋ­ءىر ايىندا ءوڭىر­ارالىق بىرىگۋدى دامىتۋدىڭ شارا­لارى بىرنەشە اۋدانداردا ۇيىم­داستىرىلدى. مۇنداي ءىس-شاراعا بارلىعى 5780 ازامات قاتىسىپ، 672 وتباسى (2019 وتباسى مۇشە­لەرى­مەن) قونىس اۋدارۋعا نيەت ءبىلدىردى. وسى ازاماتتاردىڭ 1008ء-ى ەڭبەككە قا­ءبى­لەتتى بولسا، ولاردىڭ 116-سى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن، 98ء-ى كا­ءسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋمەن، 794ء-ى مەملە­كەت­تىك كاسىپورىنداردا جۇ­مىس ىستەۋ­گە تالاپتانىپ وتىر.

2017 جىلى قونىس اۋدارۋ­شى­لارعا 288 وتباسىنا كۆوتا بە­كى­ءتىلدى. دەمەك، كۆوتاعا ەنگەن باع­دارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءار­ءبىر وتباسى ءمۇ­شەسىنە 35 اەك مولشەرىندە (79 415 تەڭگە) ءبىر رەت­تىك سۋبسيديا ءجا­نە تۇر­عىن ءۇي جال­داۋعا جانە كوممۋ­نال­دىق قىز­مەت­تەرگە اقى تولەۋ شىعىس­تارىن وتەۋگە 12 اي ىشىندە 180-360 اەك مولشەرىندە سۋب­سيديا­لار (408 420-816 840 تەڭ­گە) بەرىلەدى. 

بۇگىنگى تاڭدا سولتۇستىك ءوڭىر­لەر­­ءدىڭ مالىمەتىنە سايكەس رەس­پۋب­ليكا بويىنشا 119 وتباسى قو­نىس اۋدارسا، ونىڭ 99-ى (262 وت­­باسى مۇشەلەرىمەن) وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان (قوستاناي – 7، پاۆلودار – 13، سولتۇستىك قا­زاقستان – 44، شىعىس قازاقستان – 35) وزگە ءوڭىر­لەرگە كوشپەك. ونىڭ ىشىندە 64 وت­باسى ناقتى كۆوتا الۋ ءۇشىن قۇجات­تارىن (سارىاعاش اۋدانىنان – 11، ماقتاارال اۋدانىنان – 3، شاردارا اۋدانىنان – 2، سايرام اۋدانىنان – 12، تۇلكىباس اۋ­دانىنان – 3، ورداباسى اۋدانى­نان – 3، تۇركىستان قالاسىنان – 2، شىمكەنت قالاسىنان – 28 وتباسى) تاپسىردى.

ارينە، مۇنداي ماڭىزدى ىستە قونىس اۋدارۋ پروسەسىن جىلدامداتۋ، تۋىنداعان ماسەلەلەردى جە­دەل شەشۋ، كوشۋگە نيەت ءبىل­­ءدىر­گەن­دەر­گە جاعداي جاساۋ ءۇشىن سول­تۇستىك ءوڭىر­­لەردىڭ وكىل­دەرى كە­زەڭ-كەزەڭمەن وب­لى­سى­­مىز­دا بولىپ، ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىس­­تا­رىن جۇرگىزۋدە. بۇل قۋا­نار­لىق جاعداي. تالپىنىس تابىس اكە­لەدى. ناتيجەسىندە ەرىكتى تۇردە قو­­نىس اۋدارۋعا 618 مۇشەسى بار 177 وتباسىنىڭ ءتىزىمى قالىپ­تاس­تى­­رىل­دى. 
حوش، كوش كولىكتى بولعاي دەپ تىلەيمىز!
 
سەرىكقالي جەكسەنبايەۆ،
جۋرناليست

شىمكەنت