تالاق دەگەنىمىز اراب تىلىنەن اۋدارعاندا «تاستاۋ، اجىراسۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازىرگى كەزدە كوپ قولدانىلىپ جۇرگەن اتالمىش ءسوز يسلام دىنىندە رۇقسات ەتىلگەنىمەن، اللانىڭ ەڭ جەك كورەتىن امالىنىڭ ءبىرى. الايدا قازىرگى كوپتەگەن  ءدىنشىل جاستار بۇل ءسوزدى ماعىنالىق جاعىنان دا، ورىندالۋ ءتارتىبى جاعىنان دا دۇرىس تۇسىنبەيدى. ەلىمىزدە جات اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەن قىزدار 2-3 ەركەكتەن ەمەس، 8 ەركەكتەن تالاق الىپ، ىشتەگى شاقالاعىنىڭ اكەسى كىم ەكەنىن بىلمەي جۇرگەندەر ولاردىڭ شاريعاتتان حابارى جوق ەكەندىگىن، دۇرىس تۇسىنبەيتىنىن بىلدىرەدى. 

مەن تالاقتىڭ، ياعني، اجىراسۋدىڭ زيانى تۋرالى قۇر سوزبەن ەمەس، 2 ءتۇرلى وقيعامەن ءتۇسىندىرۋدى ءجون كوردىم. قازىرگى ۋاقىتتا ءدىندى ۇستاناتىن وتباسىنى 2-گە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرى جات اعىمنىڭ ەتەگىنەن ۇستاعان وتباسى بولسا، ەندى ءبىرى ءداستۇرلى ءدىندى ۇستاناتىن، قازاقى قايماعى بۇزىلماعان وتباسى.

جات اعىمداعى وتباسى: جات اعىمدى ۇستاناتىن ءنۇرسات پەن سەزىم اتا-اناسىنىڭ رۇقساتىن الماستان، مەشىتتە يمام بولماسا دا، دىننەن حابارى بار دەپ ەسەپتەيتىن، ەڭ باستىسى ناماز وقيتىن، قابا ساقالدى جىگىتكە نەكەلەرىن قيدىرادى. اتا-انادان قارعىس ەمەس، باتا الۋدى ماقسات تۇتقان قازاق ءۇشىن بۇل نەكە باسىنان-اق دىنگە دە، داستۇرگە دە ساي وتپەدى. الايدا ولاردى بۇل اسا قاتتى تولعاندىرا قويمايدى. سەبەبى ولار ءۇشىن ناماز وقىمايتىنداردىڭ ءبارى كاپىر، دىنگە نەگىزدەلگەن ءداستۇرىمىز شيرك نەمەسە بيدعات.  ەكى جاس تا اتا-اناسىمەن ارالاسپاي، بەيتانىس ادامداردى تۋعانىنداي كورىپ، وزدەرىنىڭ ءدىني ۇستانىمىنداعى راسىمدەردى ورىنداپ ءومىر سۇرە بەرەدى. ءنۇرسات بەلگىلى ءبىر جەردە جۇمىس ىستەمەيدى، سەبەبى تەك ناماز وقيتىندارمەن عانا ارالاسقىسى كەلەدى. ال سەزىم ۇنەمى ۇيدە وتىرادى، سىرتقا شىقسا دا قارا جامىلعىسىنا ورانىپ شىعاتىنى تاعى بار. بىرنەشە كۇن، اپتا، اي بىرگە تۇرعانىمەن ءنۇرسات توقال العىسى كەلەدى. شاريعاتتا ءتورت ايەل الۋعا رۇقسات بەرىلگەن دەگەندى بىلەدى، ءبىراق ونىڭ ءجون-جورالعىسىنان حابارى جوق. جات اعىمدا جۇرگەندەردىڭ كوبىسى اشۋشاڭ بولىپ كەلەتىنىن ەسكەرەتىن بولساق، ءنۇرسات پەن سەزىمنىڭ اراسىندا ءجيى ۇرىس-كەرىس بولىپ تۇرادى. وسىنداي ۇرىستاردىڭ بىرىندە ءنۇرسات سەزىمگە 3 تالاعىن ايتىپ، ىشتەگى سابيىمەن بىرگە ۇيدەن قۋىپ شىعادى. بۇل كەزدە يسلامداعى كوركەم مىنەزدەردىڭ بىرەگەيى كەشىرىم مەن سابىردىڭ بەلگىسى دە بىلىنبەيدى.

وسى كەزدە 8 جىگىتتەن تالاق العان قىزدار قايدان پايدا بولدى دەگەن زاڭدى سۇراق تا بار. ەلىمىزدەگى اسىرە ءدىنشىل جاستاردىڭ شاھيد بولۋعا اسىعىپ، قارۋلارىن اسىنىپ جيھادقا اتتانعاندارىن دا كوردىك. ولاردىڭ ەلگە "اداستىق" دەپ ورالعاندارىن دا ەستىپ جاتىرمىز. سيرياعا اتتانعان قىزدار سول جەردەگى بىرنەشە ەركەكپەن اتاستىرىلىپ، نەكەلەرىن قيادى. كەيىن ۇناتپاي قالعان ەركەكتەر تالاقتارىن ايتىپ، باسقا ءبىر ەركەككە «سىيلاپ» جىبەرەدى. وسىلاي جۇرگەن كەي قىزدار بىرنەشە ەركەكپەن نەكە قيدىرىپ، ساۋساقپەن ساناي المايتىنداي «تالاق» ءسوزىن ەستىگەن. سيريادا بۇل قىزداردى «جىنىستىق جيھادتىڭ» قۇرباندارى دەگەن سوراقى تىركەسپەن بايلانىستىرادى. بۇل جات دىندەگىلەر ءۇشىن ادال بولىپ ەسەپتەلەدى. مىنە، ءبىزدىڭ ەلدە دە «تالاق» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن ءدال وسىلاي بولماسا دا، ات ءۇستى تۇسىنەتىندەر كوپ-اق.

ءداستۇرلى دىنىمەن كوركەيگەن وتباسى: ياسمين مەن رۇستەم ءدىندى ۇستانسا دا جون-جوسىعىمەن، ءداستۇر مەن ءدىندى قاتار ۇستانادى. ولار ءداستۇر مەن شاريعاتقا ساي اتا-اناسىنىڭ باتاسىن الىپ، توي جاساپ، نەكەلەرىن قيادى. قالىپتى ءومىر، قاراپايىم قازاقتىڭ وتباسى. ەكى جاس نامازدارىن دا قازا قىلمايدى، تۋىس-باۋىرمەن دە جاقسى ارالاسادى. ءار دەمالىس سايىن ۇيىنەن قوناق ارىلمايتىن قازاقتىڭ وتباسى. دىنگە دە، داستۇرگە دە بەرىك ونەگەلى وتباسى. ۇنەمى كەرەمەت ءومىر سۇرە بەرمەيدى، ارينە...  وتباسى بولعان سوڭ ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايدى دەگەندى ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان  ءجيى ەستۋشى ەدىك. سول ساتتە ىدىس-اياقتىڭ سىنۋى دا، سىنباۋى دا ەرلى-زايىپتىعا بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. ياسمين مەن رۇستەمنىڭ اراسىندا كيكىلجىڭ بولا قالسا، ولاردىڭ ءبىرى اللانىڭ سۇيىكتى امالدارىنىڭ ءبىرى «سابىردىڭ» كومەكتەسەتىنىن ءتۇسىنىپ، اشۋىن اقىلعا جەڭدىرەدى. بۇل امال تەك ايەل زاتىنىڭ عانا مىندەتى ەمەس. امال ەكى جاققا بىردەي ورتاق بولىپ كەلەدى. رۇستەم اشۋلى بولسا، ياسمين سابىر ساقتايدى، ال ياسمين اشۋلى بولسا، رۇستەم سابىرلى بولا قويادى. مىنە، ناعىز شاريعاتقا ساي ءومىر سۇرەتىن قازاقتىڭ وتباسى.

ەلىمىزدە مەنىڭ قيالىمداعى وسىنداي وتباسى از بولسا دا، بار دەگەن ۇمىتتەمىن. ءدىننىڭ جولىندا جالعىز ءوزىم جول تابام دەگەن ادام اداسام دەگەنى. سەبەبى ءدىننىڭ دۇرىس جولىن جالعىز ىزدەگەن ادام بۇرىس جولىن تاباتىنى بەلگىلى. ءدىن قاي عاسىردا دا وزەكتى بولاتىنىن ەسكەرسەك، بۇل وتە اۋىر، ءارى قيىن جول. كەز-كەلگەن ۋاقىتتا جات اعىمدى ۇستانىپ، وزگە ەلدەن ءبىر-اق شىعۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. سول سەبەپتى كەز-كەلگەن ءدىني سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تەك قانا مەشىت يمامىنان سۇراعان ءجون. بۇل ەسكەرتۋدىڭ ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا 10 شاقتى جىلدىڭ كولەمى بولسا دا، جات اعىمداعىلاردىڭ سانى ازايماي وتىر.

جات اعىمداعىلار قازاقتىڭ ءداستۇرى مەن ءدىنىن ەكى بولەك قاراستىرادى، الايدا ءدىن مەن ءداستۇر ءبىر-بىرىن تولىقتىرىپ، ءتۇسىندىرىپ تۇراتىن ۇعىمدار. ەجەلگى قازاقتىڭ ءدىني ءبىلىمى بىزدەن الدەقايدا جوعارى بولعاندىعى دا دالەلدەنگەن. ءاربىر ءداستۇر مەن ىرىم-تيىمدار سۇننەتكە، حاديسكە ساي، قۇران اياتتارىمەن بىتە قايناسىپ، بايلانىسىپ جاتىر. الايدا ءبىز وسى ءداستۇرىمىزدى جەتىك تۇسىنبەگەندىكتەن، ءدىني ءبىلىمنىڭ تومەندىگىنەن ءداستۇر مەن ءدىندى اتا جاۋعا ۇقساتىپ، قارسى قويىپ الدىق.

دىندە «تالاق – اللا تاعالا جەك كورە وتىرىپ رۇقسات ەتكەن ءىس» دەگەن قاعيدا بار. كۇيەۋى ايەلىنە قانداي جاعدايدا تالاق ايتادى؟ ايەلى قاي كەزدە تالاق سۇراي الادى؟

• ايەل قانداي دا ءبىر اۋرۋعا شالدىقسا كۇيەۋىنەن تالاق سۇراي الادى.
• كۇيەۋى بالا-شاعاسىن اسىراي الماعان كەزدە ايەلى تالاق سۇراي الادى.
• كۇيەۋى جوعالىپ ءىز-تۇسسىز، حابار-وشارسىز جوعالعان كەزدە ايەل ادام نەكەنى بۇزا الادى.
• اجىراسپاساق بولمايدى دەگەن جاعدايعا جەتكەن كەزدە. كۇيەۋى ايەلىنە ءجابىر كورسەتكەن كەزدە اجىراسادى.
• ەر ادام نە ايەل ادام زيناعا، ياعني، كوزگە ءشوپ سالعان كەزدە اجىراسۋعا رۇقسات ەتىلگەن.

شاريعاتتا تالاق دەپ ازىلدەسۋگە بولمايتىنى دا ەسكەرتىلگەن. بۇل دەگەن ءسوز تالاق اسا ماڭىزدى ءسوز ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك.

«سىزدەردىڭ ەڭ قايىرلىلارىڭىز جۇبايىنا جاقسى قاراعاندارىڭىز» دەگەن حاديس تە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بىر-بىرىنە كەشىرىممەن، سابىرمەن قاراۋى كەرەك ەكەندىگى ەسكەرتىلگەن. شايتاننىڭ ەڭ باستى ماقساتى – وتباسىن ويرانداۋ، ەرلى-زايىپتىنى اجىراستىرۋ. سول سەبەپتى تالاق ءسوزىن ويىنشىققا اينالدىرىپ، ءوزىمىز شايتاننىڭ ويىنشىعىنا اينالمايىق.

اسەل بولات قىزى