الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ديناميكاسىنىڭ قانات جايۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن بىرنەشە فاكتور بار. سونىڭ ءبىرى - سىبايلاس جەمقورلىق. جالپى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ بىرنەشە ءادىسى بار. ماماندار بولسا بۇل رەتتە پرينسيپتىك جانە جۇيەلى سيپات بولسا، ىندەتتىڭ بۇل ءتۇرىن جويۋعا بولاتىنىن العا تارتادى. ال زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت. الايدا سول زاڭدىلىقتار قانشالىقتى ساقتالىپ ءجۇر، وڭىرىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن-الۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى قانداي؟ وسى جانە باسقا دا سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا، ق ر مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتىگىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى، ادەپ جونىندەگى كەڭەس ءتورايىمى جاننازاروۆا نۇرگۇل الماسقىزىمەن سۇحباتتاسقاندى ءجون كوردىك.

 -نۇرگۇل الماس قىزى، ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس نەگىزگى 10 باعىتتى ايقىنداپ بەردى. ءوزىڭىز قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟

-جولداۋمەن مۇقيات تانىسىپ شىقتىم. بيىلدىڭ وزىندە الدىمىزدا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. ماسەلەن، 8ء-شى باعىتقا توقتالىپ وتەتىن بولساق، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىنىڭ ينتەگراسياسى «ءبىر ءوتىنىش» قاعيداتى بويىنشا جەكەلەگەن مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدەن كەشەندى قىزمەت كورسەتۋگە كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن، اكىمشىلىك شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن  ۆەدومستۆوعا باعىنىشتى ناقتى قاجەتتى ۇيىمداردى مۇمكىندىگىنشە بىرىكتىرىپ، بوساعان قاراجاتتى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ فاكتورلىق-بالدىق شكالاعا نەگىزدەلگەن جاڭا ەڭبەكاقى جۇيەسىن ەنگىزۋگە باعىتتاۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. وسىلايشا ورتالىقتاعى جانە وڭىرلەردەگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جالاقىسىنىڭ ديسپروپورسياسىن قىسقارتادى، سونداي-اق جۇمىستىڭ سيپاتى مەن تيىمدىلىگى ەسكەرىلمەك. بۇل رەتتە ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ، 2018 جىلى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردا وسى جۇيەنى ەنگىزۋدىڭ پيلوتتىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋ تاپسىرىلدى. ياعني، بۇل رەتتە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كەشەندى جانە جۇيەلى سيپات الىپ وتىرعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. 

-ايماقتا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن-الۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

-ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتەتىن بولساق، وتكەن جىلى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساۋاتتاندىرۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا 812 ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ، جالپى سانى 230 417 ادام قامتىلدى. اتاپ ايتقاندا سەمينارلار جانە لەكسيالار - 631، دوڭگەلەك ۇستەلدەر - 34، فورۋم جانە كونفەرەنسيالار - 24، ينتەللەكتۋالدىق كونكۋرستار - 17، فلەشموبتار - 9، سپورتتىق ءىس-شارالار - 38 جانە بۇقارالىق اكسيالار - 59. ايتا كەتۋ كەرەك، 2017 جىلى الدىڭعى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا، اتقارىلعان ءىس-شارالار ەكى ەسە كوپ بولدى. ارينە، كورسەتكىش قۋعان جوقپىز، ءبىزدىڭ ۇجىم ءۇشىن جاسالعان جۇمىستار ماڭىزدى بولدى. ونىڭ ىشىندە نەگىزگى كۇش جىگەرىمىزدى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن-الۋعا جۇمسادىق. 

-ناقتى قانداي شارالار، قانشا ادام تارتىلدى، اتاپ وتسەڭىز؟

-كەلتىرەتىن مىسال جەتىپ ارتىلادى. اقتاۋ قالاسىنىڭ  تەڭىز  جاعالاۋىندا  1000-عا جۋىق قوعامنىڭ ءتۇرلى ماقساتتى توپتاردىڭ وكىلدەرىن قامتىعان «پاراسىز بولاشاققا بىرگە!» اتتى شارا ءوتتى. وندا ادىلبەك نيازىمبەتوۆ، ناتاليا سولوديلوۆا سەكىلدى اتاقتى سپورتشىلار رەسپۋبليكالىق  سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اكسيانى قولداۋعا شاقىردى. سونىمەن قاتار، ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپيي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ جانە ماڭعىستاۋ گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى ستۋدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 3000-عا جۋىق ادامدى قامتىعان «ادال بول!» رەسپۋبليكالىق اكسياسى شەڭبەرىندە جاستارمەن فلەشموبتار ۇيىمداستىرىلىپ، ارنايى دايىندالعان بەينەروليكتەر عالامتورداعى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ورنالاستىرىلدى. بۇدان بولەك ق ر پرەزيدەنتى  جانىنداعى مەملەكەتتىك  باسقارۋ  اكادەمياسىنىڭ ۆيسە - رەكتورى ءالتايىر احمەتوۆ ءتۇپقاراعان  اۋدانى اقشۇقىر  اۋىلىنداعى  م.ءابدىحالىقوۆ  اتىنداعى مەكتەپ گيمنازياسىنىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارمەن كەزدەسىپ، «ادال  ۇرپاق» ەرىكتى  مەكتەپ  كلۋبىنىڭ  جۇمىسىمەن  تانىستى. بۇل كەزدەسۋگە بارلىعى 500-دەي وقۋشى قاتىستى. 

-سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قۇرىلعان موبيلدىك توپ جۇمىسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

-موبيلدىك توپ وتكەن جىلى 9 ناۋرىزدا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگاندار، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، «نۇر وتان» پارتياسى، وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسى، جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەر كىردى. جالپى موبيلدىك توپتى قۇرۋداعى نەگىزگى ماقسات - تۇرعىندارعا ەلباسى جولداۋىنىڭ بەسىنشى باسىمدىعىندا كورسەتىلگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋگە قاتىستى باسىم-باعىتتاردى ءتۇسىندىرۋ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارىن جەدەل تۇردە قابىلداۋ بولىپ تابىلادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن موبيلدىك توپ تۇرعىندار جانە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن 243 كەزدەسۋ مەن قوعامدىق قابىلداۋ وتكىزىپ، ناتيجەسىندە جالپى سانى 38 787 ادام قامتىلدى. ناتيجەسى دە جوق ەمەس. ءبىر عانا مىسال، ءتۇپقاراعان اۋدانى اقشۇقىر اۋىلى اكىمىنە قاتىستى شەشىمىن تاپپاي جاتقان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جانە اكىمگە جەكە قابىلداۋعا كىرۋگە مۇمكىن ەمەستىگى تۋرالى شاعىمدار ءتۇسىپ، اۋماقتىق دەپارتامەنت تاراپىنان ءتيىستى ۇسىنىس وبلىس اكىمى اپپاراتىنىڭ باسشىسى جانە اۋدان اكىمىنە جولدانىپ، اۋىلدىڭ بۇرىنعى اكىمىنە ءتيىستى شارا قابىلداندى. الداعى ۋاقىتتا موبيلدىك توپ قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ باعىتىندا جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى.

-بىلۋىمىزشە ارنايى مونيتورينگتىك توبى دا قۇرىلعان بولاتىن. ول قانداي ماقساتتا قۇرىلعان ەدى؟

-ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ 29.03.2015 جىلعى № 297 قاۋلىسىمەن «ق ر 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋ جانە كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ 2015-2017 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى» بەكىتىلىپ، اكىمدىككە قاراستى باسقارمالار، قالا-اۋدان اكىمدىكتەرىنە جانە وبلىس اۋماعىنداعى وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءتيىستى تاپسىرمالار جۇكتەلگەن بولاتىن. وسى جوسپاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن سىرتقى تالداۋ جانە باعالاۋ بويىنشا دەپارتامەنتتىڭ 17.11.2016 جىلعى №58 بۇيرىعىمەن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جانە ب ا ق وكىلدەرى اراسىنان قۇرالعان ارنايى مونيتورينگتىك توبى ءوز جۇمىسىن باستادى. 

-كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاندار ب ا ق تىعىز قارىم-قاتىناس ورتانۋعا اسىقپايتىنى بەلگىلى. ال ءسىزدىڭ دەپارتامەنت جۋرناليستەرمەن كەز-كەلگەن ۋاقىتتا جۇمىس جاساۋعا دايىن دەپ ايتا الار ما ەدىڭىز؟

-ارينە. ءبىزدىڭ ەسىگىمىز جۋرناليستەر ءۇشىن ءاردايىم اشىق. ءوز قۇزىرەتتىلىگىمىزگە بايلانىستى، كەز-كەلگەن اقپاراتتى دەر كەزىندە بەرۋگە دايىنبىز. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭ اۋقىمدى ناسيحات جۇرگىزۋ  ارقىلى ازاماتتاردىڭ ساناسىنا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كەز-كەلگەن تۇرىنە توزبەۋشىلىكتى ءسىڭىرۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمدى باستى نازاردا ۇستاۋعا تىرىسامىز. ماسەلەن، وتكەن جىلى 8 قاراشادا وڭىرلىك كوممۋنيكاسيالار قىزمەتىندە ۇيىمداستىرىلعان بريفينگتە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن كەزدەستىم. نەگىزىنەن بريفينگ «100 ناقتى قادام ۇلت جوسپارىنىڭ وڭىردەگى ورىندالىسى» تاقىرىبىنا ارنالدى. بريفينگتە اۋماقتىق دەپارتامەنت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىم-باعىتتارىنىڭ 2017 جىلدىڭ 10 ايىنىڭ قورىتىندىسى تۋرالى بايانداما جاساپ، جۇرتشىلىقپەن كەرى بايلانىس مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا اۋماقتىق دەپارتامەنتتە اشىلعان 8707 170 1424 شۇعىل جەلىسى حالىققا جاريالاندى. سونداي-اق، 22 قاراشادان باستاپ وبلىستىق «ماڭعىستاۋ» تەلەارناسىمەن بىرلەسىپ اۋماقتىق  دەپارتامەنتتىڭ  جاڭا «مەملەكەتتىك قىزمەت حابارشىسى» اتتى اپتالىق تەلەجوباسىنىڭ العاشقى باعدارلاماسى ەفيرگە شىقتى.  تەلەجوبا ماقساتى قوعامدا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ وڭ ءيميدجىن جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. سونداي-اق، 7 جەلتوقساندا م.وسكىنبايەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيادا حالىقارالىق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كۇنى اياسىندا مەملەكەتتىك ورگاندار، ۇكىمەتتىك ەمەس، ەتنومادەني، ءدىني، جاستار، ارداگەرلەر ۇيىمدارى، ب ا ق وكىلدەرىنىڭ، ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن جالپى سانى 200-دەن استام ادامدى قامتىعان سالتاناتتى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. اتالعان ءىس-شارا بارىسىندا 2017 جىلى قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ، ەتنومادەني، ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ، مادەنيەت، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، ب ا ق وكىلدەرى وبلىس اكىمى جانە اۋماقتىق دەپارتامەنت  باسشىسىنىڭ اتىنان ماراپاتتالىپ، ونەر ۇجىمدارىنىڭ كونسەرتى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا ۇندەيتىن جاڭاوزەن قالاسى شىعارماشىلىق جاستار ۇجىمىنىڭ تەاترلاندىرىلعان قويىلىمى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. 

-كوشەلەردە تانىمال تۇلعالار بەينەلەنگەن فلايەرلەر مەن بيلبوردتار كوبەيگەن سياقتى. ناتيجە بولارىنا سەنىمدىسىز بە؟

-ارينە ناتيجە بولارىنا سەنىمدىمىز. وسى ارقىلى اۋقىمدى شارالاردان تىس قالماي، زاڭسىز ارەكەتتەرگە قارسى تۇرۋعا شاقىرامىز. بۇل كەز-كەلگەن ادامعا وي سالادى دەگەن ويدامىز. سوندىقتان دا، مۇنداي باستامالار ءالى دە جالعاسا بەرەتىنى ءسوزسىز. نەگىزىنەن بۇل شارالار وتكەن جىلى دەپارتامەنت تاراپىنان باستاۋ العان بولاتىن. سونىڭ ءبىرى «ەسىكتەن ەسىككە» دەپ اتالاتىن جوبا. اتاپ ايتقاندا، سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق  جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعانىن ەسكە سالۋ، 1424 Call-ورتالىعى تۋرالى اقپارات ەلىمىزگە بەلگىلى تۇلعالار سەرىك ساپييەۆ، ارۋجان ساين، ءاسانالى ءاشىموۆ، ەسكەندىر حاسانعالييەۆ، روزا رىمبايەۆا سياقتى بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلارى مەن بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ بەينەلەرى بەينەلەنگەن فلايەرلەر مەن بۋكلەتتەر، وبلىستاعى كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تولەم تۇبىرتەكتەرى ارقىلى ابونەنتتەرگە جۇيەلى تۇردە تاراتىلۋدا. 

-اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندار بولدى ما؟ اسىرەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان، مىسال كەلتىرىپ وزسەڭىز؟     

-ارينە. جالپى بىرنەشە مىسال كەلتىرۋگە بولادى. سونىڭ كەيبىرىنە توقتالىپ وتكەندى ءجون ساناپ وتىرمىن. دەپارتامەنتپەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسى بويىنشا اعىمداعى جىلدىڭ وسى ۋاقىتى ارالىعىندا ق ر اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ  676 بابىمەن ياعني، جەكە تۇلعالاردىڭ زاڭسىز ماتەريالدىق سىياقى بەرۋى فاكتىسىمەن س.كۋتىبايەۆقا جانە س.كىدىربايەۆقا قاتىستى 2 – اكىمشىلىك حاتتاما جانە 677 بابىمەن ياعني، مەملەكەتتىك فۋنكسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن تۇلعانىڭ نە وعان تەڭەستىرىلگەن تۇلعانىڭ زاڭسىز ماتەريالدىق سىياقى الۋ دەرەگى بويىنشا ت.باقىتوۆقا قاتىستى 1 – اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلىپ، سوت قاۋلىلارىنىڭ نەگىزىندە اتالعان تۇلعالار ءتيىستى جازالارىن الدى. ناقتىراق توقتالساق، وتكەن جىلى 16 ماۋسىم كۇنى ساعات 22:10 شاماسىندا وبلىستىق ءىىد جەرگىلىكتى پوليسيا قىزمەتىنىڭ جول-پاترۋلدىك پوليسيا قىزمەتكەرى م.سەنگەروۆ بەينەۋ اۋدانى، بەينەۋ اۋىلى، د.تاجييەۆ كوشەسىنىڭ بويىندا جۇك اۆتوكولىگىن توقتاتقان. كامازدىڭ جۇرگىزۋشىسى س.كۋتىبايەۆ پوليسيا قىزمەتكەرى م. سەنگەروۆكە 1000 تەڭگە كولەمىندە زاڭسىز سىياقى ۇسىنعان. دەپارتامەنتپەن س.كۋتىبايەۆقا قاتىستى اقبتك-نىڭ 676 بابىمەن تولتىرىلعان اكىمشىلىك حاتتاما نەگىزىندە، بەينەۋ اۋداندىق سوتىنىڭ 2017 جىلعى 17 شىلدەدەگى قاۋلىسىمەن س.كۋتىبايەۆ 200 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە، ياعني 453.800 تەڭگە ايىپپۇل سالۋعا جازالاندى. 

-سايت وقىرماندارىنا ايتارىڭىز بار ما؟

-ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس نەگىزگى 10 باعىتتى ايقىنداپ بەرگەنىن ايتقان بولاتىنمىن. سونىڭ ىشىندە سەگىزىنشىدەن بولەك توعىزىنشى باعىت تا وزەكتى. مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جالعاساتىنىن جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ، زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ، قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ىزگىلەندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ياعني، سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس باعىتىندا كوپتەگەن جاڭا مىندەتتەر ايقىندالعان. بۇل دەگەنىمىز سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق باسىمدىعى بولىپ قالا بەرمەك. ال بۇل پروبلەمامەن كۇرەسۋ ءبىر نەمەسە بىرنەشە ورگاننىڭ مىندەتى دەپ قابىلداساق، وندا قاتەلەسەمىز. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرگەندە عانا وسى قۇبىلىسقا قارسى كۇرەسە الامىز جانە ونىڭ ناتيجەسىن كورەمىز. ال ەگەر دە، سىبايلاس جەمقورلىق – مەملەكەتتىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن دەرت ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنسەك، ول ءۇشىن بارلىعىمىز ءبىر كىسىدەي اتسالىسۋىمىز قاجەت. ياعني، سىبلايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان بارلىق شارالارعا بەلسەندى قاتىسىپ، ءوزىڭىزدىڭ ازدا بولسا ۇلەسىڭىزدى قوسساڭىز، تۇبىندە ناتيجە بولاتىنىنا ەش كۇمان كەلتىرمەۋىڭىز كەرەك.

نۇرگۇل الماس قىزى، ساليقالى سۇحباتىڭىزعا راحمەت! جۇمىسىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىز.  

سۇقباتتاسقان نۇربول وقۋوۆ

ق ر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

ماڭعىستاۋ وبلىسى، اقتاۋ قالاسى