رۋزا بەيسەنبايتەگى – ورىستانعان سولتۇستىكتە مىڭمەن جالعىز الىسقان ءتىل جاناشىرى. كەرەكۋدىڭ باسشىلارىنان باستاپ قاراپايىم تۇرعىندارعا دەيىن ونىڭ اياعىنان شالۋعا تالاي ارەكەتتەنگەن. الايدا رۋزا بەيسەنبايتەگى قۇلاعان جوق، ەڭسەسىن تىك كوتەرىپ، مەملەكەتتىك ءتىلدى مەنسىنبەيتىندەرمەن كۇرەسىپ كەلەدى. قوعام بەلسەندىسىندە، ءتىپتى، دەنساۋلىعىن كۇتىپ، وز-وزىنە قارايتىن ۋاقىت جوق. ونىڭ سەبەبىن رۋزا حانىم Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا ايتتى.

– ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىندا تالاي جىل تالماي ەڭبەكتەنىپ كەلەسىز. مەنىڭشە، ءسىز ءتىل جاناشىرى عانا ەمەس، ناعىز كۇرەسكەرسىز. بۇل مايداندا جەڭىسكە جەتەتىنىمىزگە ءشۇبا جوق. ءبىراق قاشان؟

– اۋزىڭا ماي! جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن بىزدە ەكى جول بار. جەڭىل جولى – بيلىككە مەملەكەت تىرەگىن ۇستاپ تۇراتىن، ۇلتىنىڭ وشپەۋىن، كەرىسىنشە، ءوسىپ ءونۋىن تىلەيتىن جان كەلۋى كەرەك. ال اۋىرى – حالىق ساناسى جاپپاي ويانىپ، ۇلتتىق سانامىز ءوسۋى كەرەك. ول ءۇشىن تالاي جىل قاجەت. بەلسەندىلەر حالىقتىڭ ساناسىن وياتۋ ماقساتىندا ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزگەنى ابزال. ءبىراق بۇل پروسەستەرگە بيلىكتىڭ كەدەرگى كەلتىرەتىنى ءسوزسىز.

– نە سەبەپتى تاۋەلسىز مەملەكەتتە ءتىل ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي جاتىر؟ بۇعان كىم كىنالى؟

– مەنىڭ ويىمشا، سوۆەتتىك ۇلت سيندرومىنان ارىلا الماي جۇرگەن، ءوزىن، ۇلتىن كەم كورەتىن، ءالى كۇنگە كورشىگە جالتاقتاپ وتىرعان شەنەۋنىكتەر كىنالى.

بىلتىر مامىردا پرەزيدەنتىمىز: «ورىسشا سۇراققا قازاقشا جاۋاپ بەرەتىندەر جاۋاپقا تارتىلادى»، - دەدى. سول سوزدەن كەيىن تىلدىك احۋال ۋشىعىپ كەتتى. ورىستار: «ۆى ۆيديتە، چتو يا رۋسسكايا. نە سمەيتە گوۆوريت نا سۆوەم يازىكە. سام پرەزيدەنت نازاربايەۆ سكازال»، - دەسە، ۇندەي المايتىن بولدىق.

مەملەكەتتىك ءتىلىن قاي ەل باسىندىرىپ قويۋشى ەدى؟ كەرىسىنشە، «مەملەكەتتىك تىلدە سويلە، سەنىڭ ءتىلىڭ – سول»، - دەپ ءار ازاماتتىڭ قۇلاعىنا قۇيۋ كەرەك. سوندا عانا مۇنداي ماسقارالىقتان ارىلار ەدىك. ال ءقازىر دوسقا تابا، دۇشپانعا كۇلكى بولىپ وتىرعان جايىمىز بار. كونستيتۋسيا بويىنشا، ورىسشا تىلىندەگى سۇراققا قازاق تىلىندە جاۋاپ بەرۋ زاڭ بۇزۋشىلىققا جاتپايدى. قالىپتاسقان جاعدايعا كونە بەرسەك، قۇلدان نە ايىرمامىز قالادى؟ سولتۇستىك وڭىرگە ابدەن ۇلتسىزدانعان، ءوز ءتىلىن تۇسىنبەيتىن، سوعان ورشەلەنە قارسى تۇراتىن ماڭگۇرتتەر جينالعان.

– ءتىل ءۇشىن شارق ۇرىپ شايقاسۋدان جالىققان كەزىڭىز بولدى ما؟

– جوق، شىنايى بەرىلگەن ىسىنەن ادام جالىقپايدى، ناتيجەسىنىڭ جەمىستى بولۋى ءۇشىن كۇرەسە بەرەدى. مەملەكەتتىك تىلىممەن ءومىر ءسۇرۋ ۇردىسىنە 2005 جىلى اياق باستىم، ەندى كەرى شەگىنەرگە جول جوق. وزبەكستان تۇرعىندارى وزدەرىن وزبەك، ەستونيالىقتار ەستون رەتىندە سەزىنە الادى. ارينە، ەلىمىزدە 100 پايىز قازاقشا قوعام قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان تۇسىنگەنگە ءيىلىپ، تۇسىنبەگەندەردى جونگە سالىپ كەلە جاتقان ارپالىس ءومىر مەنىكى.

– بەلسەندى قىزمەتىمنىڭ كەسىرى وتباسىما تيەدى دەپ ۋايىمدامايسىز با؟ «تۋراسىن ايتساڭ، تۋعانىڭا دا جاقپايسىڭ» دەيدى. بۇل ءىسىڭىزدى جاقىندارىڭىز قالاي قابىلدايدى؟

– دانا بابامنىڭ ايتقان سوزدەرى راس. كەز كەلگەن جيىندا ورىسشا سايراعان قازاقتى كورسەم بولعانى، «قاشان ءوز-وزىمىزدى ۇلت رەتىندە سىيلاپ، ءوز تىلىمىزدە ءومىر سۇرەمىز؟»، - دەپ سۇراۋدان جالىقپايمىن.  ءوز جەرىمدەگى جيىن-تويلاردا قازاقشا اندەردى سۇرايمىن دەپ بالەگە قالعان كەزىم دە كوپ.

ال وتباسىما كەلسەك، باسقا انالارعا ءتان سەزىم مەندە دە بار. ءبىراق وتباسىما كەسىرى تيەدى ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋ ويىمدا جوق. بۇل جولدان باس تارتقانىم «بولاشاقتا ۇرپاعىمىز مەملەكەتسىز، اركىمنىڭ ەسىگىنە قاراپ ءومىر ءسۇرسىن» دەگەنىممەن تەڭ عوي. ءبارى ءوز ۋاقىتىمەن.

– پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى بوقاۋوۆتى سوتقا بەرەمىن دەپ ەدىڭىز. بۇل پروسەسس قالاي ءوربىپ جاتىر؟

– بۇل – مەنى ابدەن كۇيدىرگەن ماسەلە. قايدا بارساڭ، قورقىتتىڭ كورى. كەرەكۋ دەگەن اتاۋدى اكىم-قارالار ماڭىنا دا جولاتپايدى. قۇلدىق سانا باسىپ قالعان، ءوز تىلىنەن جيرەنەتىن، ءالى كۇنگە دەيىن جالتاقتاپ جۇرەتىن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولاستىنداعى مەكەننىڭ تىلدىك جاعدايى بەلگىلى. قانشا ارىزدانعانىممەن، ناتيجەسىز بولىپ وتىر. ارينە، رۋزا بەيسەنبايتەگىنىڭ ماسەلەسىنەن دە وزگە قيىندىقتار جەتىپ ارتىلادى ەمەس پە؟! 12 جىل بويى 6،5 كەلى حات جازدىم، تۇك شىقپادى.

ايتپاقشى، سوت تۋرالى سوزىمنەن كەيىن ب. بوقاۋوۆ مەنى سوتتاتۋ ءۇشىن بارىن سالدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اياققا تاپتالعانى ءۇشىن ترامۆاي جولىن بوگەگەنىم بار ەدى ءبىر كەزدەرى. سول جاعدايدان كەيىن تەلەفونىمنىڭ ار جاعىنان بوتەن دىبىستار ەستيتىن بولدىم. مەنىڭ كىممەن سويلەسكەنىمنىڭ ءبارى تىڭدالىپ ءجۇرىپتى. رەسپۋبليكالىق بيلىكتىڭ تەكتى بولىگىنە، ۇلتتىق سانا-سەزىمى قالعان تىلشىلەر قاۋىمىنا، الەۋمەتتىك جەلىدەگى تانىمال، تانىمال ەمەس، وزدەرىن تولىققاندى ۇلت وكىلى دەپ سانايتىن رۋحتى ادامدارعا، سوتتان مەنى قۇتقارىپ شىققان ادۆوكاتىما كوپ راقمەت!

ءبىز جاقتا كوپشىلىك قازاقشا سويلەگەن ادامدى تەرروريست رەتىندە قابىلدايدى، جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قازاق ءتىلىن بىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن، حالقىنان ونى قۇرمەتتەۋىن دە سۇرامايدى. پاۆلودار وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رىستى جۇمابەكوۆانىڭ كەزىندە «قازاق ءتىلى دەپ اۋىزدارىڭدى اشۋشى بولماڭدار»، - دەگەن ساياسات قالىپتاسقان. سودان بەرى حالىق اراسىندا دا، بيلىك اراسىندا دا ورىس ءتىلىنىڭ مەرەيى ۇستەم. مۇنداي قالىپتاسقان جۇيەدە وبلىس اكىمىن سوتقا بەرىپ، جەڭىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس.

– ءدال ءقازىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟

– ايتەۋىر ءناپاقامدى تاباتىن جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن. ءتىل ءۇشىن كۇرەسۋ – مەن ءۇشىن جۇمىسىم ەمەس، ءومىرىم. شامام جەتكەنشە جەرىم، ەلىم، ءتىلىم دەپ جۇرگەن جاستارعا كومەكتەسۋگە تىرىسامىن. سىرتتان كەلگەن، تىركەۋدە قيىندىق كورىپ جۇرگەن قانداستارىما قول ۇشىن سوزۋعا قاشان دا دايىنمىن.

– دەنساۋلىعىڭىز سىر بەرىپ جۇرگەن كورىنەدى...

– دەنساۋلىقتى قاداعالاۋعا ۋاقىت جەتپەي ءجۇر. وزىمە كوپ كوڭىل بولەتىن بولسام، ءدال قازىرگى بەلسەندى قالپىمنان ايىرىلىپ قالاتىندايمىن.

– بوساعاداعى حالىقتىڭ جانايقايى توردەگى تورەلەرگە جەتپەي جاتادى. حالىق پەن بيلىك اراسىن قالاي جاقىنداتامىز؟

– قازىرگى بيلىكتە قالىپتاسقان جۇيەنى وزگەرتۋ ءۇشىن حالىق بىرىگۋى كەرەك. ءبىراق سوعان دايىن حالىقتى كورىپ تۇرعانىم جوق. كورەتىنىم – حالىقتىڭ نارازىلىق حاتتارى عانا. ارينە، ولار دا ارتىق كەتۋدىڭ زاردابىن بىلەدى، اياقتارىن تارتىپ جۇرەدى. روبوت ەمەس، ادام عوي ءبارى.

– ءبىزدىڭ قوعامدا تىلدەن باسقا دا وزەكتى ماسەلە جەتكىلىكتى دەگەندەرگە نە ايتاسىز؟

– بۇگىندە ۋشىعىپ تۇرعان ماسەلە – جەر داۋى. قازاق قاشان دا جەر داۋىنان قالىس قالماعان. جەردى شەتەلدىكتەرگە جانە بوتەن ەلدىڭ ازاماتىمەن نەكەدە تۇرعاندارعا بەرمەۋ كەرەك دەگەن زاڭ قابىلدانباسا، ءۇش جىلدان كەيىن موراتوريي بىتكەندە، قازاق جەرى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ، ۇلتتىق ساناسى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن مەملەكەت بولشەكتەنىپ كەتۋى بەك مۇمكىن.

– بىلتىر الاشوردانىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولدى. ءبىر عاسىردا قازاق قالاي وزگەردى؟

– الاش ارىستارىنىڭ ءۇمىتى اقتالدى دەپ ايتا المايمىن.

– الاش ارىستارىنىڭ مەرەيتويىن دۇركىرەتىپ تويلاي الدىق پا؟

– دۇركىرەتىپ تويلاعان تەك «قامشى» پورتالى بولدى.

– «قامشى» پورتالىنىڭ حالىق اراسىندا جۇرگىزگەن ساۋالناماسى بويىنشا «الاش ءىزباسارى» مەدالىمەن ماراپاتتالدىڭىز. مەدال الاتىنىڭىزدى ەستىگەندە قانداي سەزىمدە بولدىڭىز؟

– كەرەمەت سەزىمدە بولدىم. العاشىندا قاتتى ءمان بەرىپ قارامادىم، ءتىل جاناشىرى دەپ ءبىر تىزىمگە قوسا سالعان بولار دەدىم. كەيىن دۇرىستاپ قاراسام، ماراپاتتالعاندار تىزىمىندە 83-ورىندا تۇر ەكەنمىن. ونىڭ ۇستىنە، اناۋ-مىناۋ ەمەس، «الاش ءىزباسارى» دەگەن اتاق. ءوزىمدى لايىقپىن دەپ ايتۋعا اۋزىم بارمايدى. ءبىراق ازاماتتاردىڭ رياسىز پەيىلدەرىنە قاتتى ريزا بولدىم. قارجىنى تيىن-تەبەنىنە دەيىن وسىنداي اۋقىمدى دەڭگەيدەگى شاراعا جۇمساعان «قامشى» پورتالىنا حالىق ءدان ريزا. قورىتىندى ءىس-شاراعا بارماي قالعانىما ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. ۇلتتىڭ قايماقتارىنىڭ، نەبىر مارقاسقالاردىڭ، ءوزىم ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن ازاماتتاردىڭ اراسىندا بولىپ، ولاردىڭ ءسوزىن تىڭداۋ مۇمكىندىگىنەن قۇر قالدىم. حالقىما العىس ايتىپ، باس يەمىن. تىزىمدە ناعىز لايىقتى جانداردىڭ ەسىمى بولدى. ارينە. لايىقتى ازاماتتاردىڭ سانى جۇزدەن دە كوپ. ءبىراق 100 جىلدىققا 100 ءىزباسار تاڭدالعانى وتە قيسىندى. رۋحتى جاستاردىڭ ەرىپ كەلە جاتقانى كوڭىل قۋانتادى. بەت العان باعىتتارىڭىز ىلعي وڭىنان بولسىن!

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!