"قازاق حاندىعىنا – 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە

قازاقتا قالا بولعان با؟ تولعاندىراتىن سۇراق. ءبىز وسىعان دەيىن: «كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ، وركەنيەت اۋىلىنان الىستا قالعان ادامدارمىز»، – دەگەن پىكىرگە ءوزىمىزدى سەندىرىپ كەلدىك. باسقالاردى دا سوعان ەرىكسىز قوسىلۋعا جەتەلەدىك. ءقازىر وسى جولداردى وقىپ وتىرعان ءسىزدىڭ دە جۇرەگىڭىزدە كۇماندانۋ تۇرعانىن جوققا شاعارمايمىن. ءۇڭىلىپ كورەتىن بولساق، اتا-بابالارىمىز الەمدەگى قالا مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعالار دەۋگە نەگىز جەتكىلىكتى. ەڭ باستىسى، ءبىز الەمنىڭ ۇلى استانالارى بابالارىمىزدىڭ پاراساتىنان ءنار العان جوبالار بويىنشا سالىنعانىن ماقتانىش ەتۋگە ءتيىستىمىز. ال ەۋروپالىق قالا مادەنيەتىن ەدىل پاتشانىڭ العا جىلجىتقانىن ەسكەرسەك، امەريكا قۇرلىعىنداعى الەم وركەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعان ءىرى قالالار باياعى مايا مادەنيەتىن جاراتقان ءدىلى دە، ءتىلى دە، جانى دا، تاريحى دا قازاقپەن قابىسىپ جاتاتىن ۇندىستەردىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ ۇشقىنى ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

وسى ويىمىزدىڭ شىنايىلىعىن ءبىلۋ ءۇشىن مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتۋ ورىندى شىعار. ءقازىر الەم جۇرتى رەسەي استاناسى ماسكەۋدىڭ كەزىندەگى التىن وردانىڭ استاناسى سارايشىق قالاسىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا جوبالانىپ، سالىنعانىن بىلەدى. كەيىن ورىس وتارشىلدارى سارايشىق قالاسىن جۇرتىمەن قوسىپ، جەرمەن-جەكسەن ەتىپ قيراتتى. ءبىراق، شەتەل ساياحاتشىلارىنىڭ جازبالارى ارقىلى بىزگە جەتكەن اقيقاتتى ءوشىرىپ تاستاۋعا دارمەنسىز بولدى. ەندەشە، جۇڭگو استاناسى بەيجىڭنىڭ (پەكين) ىرگەتاسىن حاننىڭ ءبىر كەزدەرى ويراندالعان وتىرار قالاسىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا  قۇبىلاي حاننىڭ جارلىعىمەن قىپشاق ەلقىدىر بابامىزدىڭ قالاعانىن بىرەۋ بىلسە، ەندى بىرەۋ بىلمەيتىنى وكىنىشتى. ارينە، بۇل ويىمىزدى شيراتا بەرسەك، تاريحتىڭ كوپتەگەن اقتاڭداعىن انىقتاۋعا بولار ەدى. ءبىراق، بۇل جولى ءبىز قاپتاعان قالانىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن قويا تۇرىپ، تەك قانا ەل استاناسى بولعان ىرگەلى قالالارعا عانا توقتالعاندى ءجون كوردىك.

نەسىن جاسىرايىق، وسى كۇنگە دەيىن قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تاريحىن تولىعىمەن تۇراقتاستىرا الماي كەلە جاتقانىمىز انىق. بۇل جايلى تاريحشى عالىمدار سان-ساققا ءبولىنىپ، تالاسىپ-تارتىسىپ كەلەدى. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، بەس عاسىردىڭ الدىنداعى قازاق حاندىعى تۋرالى سان سۇراق باسىمىزدا ءورىپ ءجۇر. سوندىقتان  باعزى زامانداعى سكيفتەردەن بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا دەيىنگى حاندىق پەن مەملەكەتتىڭ استاناسى بولعان قالالاردى انىقتاۋ وڭاي بولعان جوق. ءبىراق، وسى مىندەتتى العاشقى ادىمدا ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋدى ماقسات ەتكەندىكتەن تالماي ىزدەنۋگە تۋرا كەلدى. البەتتە، تومەندە كەلتىرەتىن دەرەكتەردى تولىعىمەن دۇرىس دەپ ايتۋدان اۋلاقپىن. دەسە دە، «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەمەكشى، ارتىق-اۋىس تۇستارى بولسا، وسى جازباعا كوز سالعان سىنشىل قاۋىم وي مەن پايىمىن بىلدىرە جاتار. ءبىراق، ەڭسەسى بيىك ەلوردالار تاريحىن جازۋ ءۇشىن كونە جۇڭگو  جىلنامالارى «شي-سزي» («تاريحي بەلگىلەۋلەر»)، لي-يۋدانىڭ «ليا ۇدىسىنىڭ قۇجاتتارى»، «تۋنديان شەجىرەسى»، ەليۋ-داشيدىڭ «باتىسقا جاساعان جورىق»، «جول قاتىناس تاريحىنىڭ كۇندەلىگى»، ءراشيد-اد-ديننىڭ «جىلنامالار جيىنتىعى»، «موڭعۇلدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»، «التىن شەجىرە»، «شىڭعىس حان تاريحى»، «جۇڭگو تاريحىنداعى عۇن، تۇرىك باياندارى»، «ءۇيسىن تۋرالى زەرتتەۋ»، «جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» (1، 2، 3-توم)،  ليەۆ گۋميليەۆ «قيال پاتشالىعىن ىزدەۋ»، سۋ بي حاي «قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى» جانە «قازاق تاريحىنىڭ دامۋى» اتتى ەڭبەكتەرى، «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، حانعالي سۇيىنشالييەۆتىڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى»، «قازاق فولكلورىنىڭ تاريحى»، يسلام قابىش ۇلىنىڭ «تۇران الەمى» جانە ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىقتارىنان، سونداي-اق، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن جاريالانعان قازاق تاريحى جايلى جازىلعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن ىزدەستىرىپ، قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ سوناۋ ساق داۋىرىنەن بۇگىنگى ەلوردامىز استاناعا دەيىنگى استانالار تىزبەسىن جازىپ شىعۋعا كۇش سالدىق. سونىمەن مەنىڭ پايىمىمشا قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ استاناسى بىلاي ورىلەدى.

سوناۋ ساقتار كەزىندەگى ياكسارت، عۇندار كەزىندەگى وردوس، ۇيسىندەر تۇسىنداعى شەكۇك (چيگۋن)، تۇرىكتەر كەزىندەگى ەركىنە-كون، وتەكىن، سۋياب، باتىس تۇرىك، تۇرگەش جانە قارلۇق قاعاندىقتارىنىڭ استاناسى سۋياب قالاسىنىڭ ىرگەسى 5 عاسىردا قالاندى. ورتالىق ازياداعى اسا ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى بالاساعۇن (اقتوبە) – باتىس تۇرىك قاعاندىعىنىڭ، قاراحان جانە قاراقيدان مەملەكەتىنىڭ باس قالاسى بولدى. جازبا دەرەكتەردە «ءبىرىنشى قالا» اتانعان داڭقتى يسپيدجاب (سايرام) 7 عاسىردان بەلگىلى. كۇلتەگىن، بىلگە قاعان تاس ەسكەرتكىشىندە تارباند دەگەن اتپەن جازىلعان وتىراردى (فاراب) اراب عالىمى ءال-ماقديسي (10 عاسىر) وتە كونە استانا دەپ اتايدى. ءىح – ءحى عاسىرلاردا سىر وڭىرىندەگى جانكەنت (يانگيكەنت) وعىزدار مەملەكەتىنىڭ، ال ەرتىس بويىنداعى يماقيا قالاسى قيماق مەملەكەتىنىڭ وركەندەگەن استاناسى بولدى.  نايمان مەملەكەتىنىڭ ورتالىعى – ورحون وزەنى بويىنداعى «حارا بالعىسىن» («قارابالىق») قالاسى، ورحون وزەنىنەن 109 شاقىرىمارالىق تاستاپ، قاتارلاسا اعاتىن تامىر وزەنىنىڭ بويىنداعى بي-توبە قالاسى نايمان مەملەكەتىمەن ءبىر مەزگىلدە ءومىر سۇرگەن كەرەي مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولدى. بي-توبەدەن ەلۋ شاقىرىم جەردە ماڭگىلىك مۇرا بولىپ بىزگە جەتكەن تونىكوك ەسكەرتكىشى تۇر. ال نايمان مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولعان قارابالىقتان 29 شاقىرىم جەردە شىڭعىس حان ىرگەسىن قالاعان قاراقورىم قالاسىنىڭ جۇرتى جاتىر. ورحون وزەنى قاراقورىم قالاسىن ەكى جارىپ اعادى. كەيىن شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى قۇبىلاي قىتايدى تولىعىمەن جاۋلاپ العاننان كەيىن «يۋان» مەملەكەتىن قۇرىپ، استاناعا حانبالىق (بۇگىنگى قىتايدىڭ استاناسى بەيجىڭ قالاسى) قالاسىن تۇرعىزدى. دەشتى قىپشاقتىڭ استانالارى وردا بازار مەن جەند، اق وردانىڭ باس قالالارى ساۋران مەن سىعاناق (سۋناقاتا) الدەنەشە قيراتىلىپ، قايتا جانداندى. كەيىن، 1226 جىلى جوشىنىڭ ۇلىسىنان وردا ەجەن اق ورداعا حان بولعاندا سىعاناقتى ءوز ۇلىسىنىڭ ورداسى ەتتى. كوك وردانىڭ استاناسى شاڭعى-تارا (بۇگىنگى تيۋمەن) قالاسى بولدى. قازاق حاندىعىن التىن وردا يمپەرياسىنىڭ بىردەن-بىر مۇراگەرى دەپ ۇعاتىن بولساق، 1242 جىلى باتۋ حاننىڭ ەدىل بويىنا سالدىرعان ساراي باتۋ قالاسى دا قازاقتىڭ بايىرعى استاناسى سانالادى. ودان كەيىنگى بەركە حاننىڭ تۇسىنداعى ساراي بەركە، جانىبەك پەن ەدىگە ءبيدىڭ تۇسىنداعى سارايشىق كونە استانالارىمىز بولىپ تابىلادى.  تاريحي دەرەكتەردە ماسكەۋ كنيازى يۆان كاليتا كرەملدىڭ ۇلگىسىن سارايشىق قالاسىنان العاندىعى ايتىلادى.

بەلگىلى تاريحشى-ارحەولوگ م. ەلەۋوۆتىڭ پىكىرىنشە، 1456  – 1457 جىلدارى كەرەي مەن جانىبەك حان قوزىباسى وڭىرىنە كوشىپ بارعاننان كەيىن، مۇندا شار (شاھار) دەگەن قالا سالدىرعان. بۇل قالانىڭ ورنى بۇگىندە جامبىل وبلىسى، شۋ قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە. كەرەي مەن جانىبەك حاننىڭ سالدىرعان شار قالاسى قالادان گورى، ۇلكەن بەكىنىسكە ۇقسايدى. الايدا، ءبىز «شيپاگەرلىك بايانداعى» دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى بالاساعۇن (قازىرگى تاراز) قالاسى بولعانىن بىلدىك. «شيپاگەرلىك بايانداعى»: «وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى بين ۇلۇ ءيۇز بين زارمان بين البان بين ءال-قۇزوردا»..، «وردادان وڭاشا، ارناۋلى سىيلاسىردان جايلى ورىن بەرگەسىن، ميىما توقىعانىم مەن قايتا ەسكە جازعاندارىمدى، ويعا جيعاندارىمدى جازۋعا كىرىستىم» دەگەن دەرەك بويىنشا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ  شۋ وزەنى بويىنداعى قۇزوردانى ەڭ العاشقى استانا ەتكەنىن بىلدىك.  ەندەشە، بۇنداعى قۇزوردا قازىرگى قاي قالا دەگەن سۇراقتىڭ تۋاتىندىعى انىق. ءحى عاسىردا ءومىر سۇرگەن عۇلاما ءجۇسىپ بالاساعۇن: «بولعان تالاي قالالار دا حالىق تا، ۋاقىت كومدى ءبارىن جەرلەپ تابىتقا» دەگەندەي، ەسىمى ەسكى تاريحتان بەلگىلى  قۇزوردا جايلى دەرەكتى ىزدەستىرىپ ءجۇرىپ، قاراحان اۋلەتى مەن قاراقىتاي (قىتان) حاندىعىنىڭ ساياسي ورتالىعى بولعانىن بىلدىك. ءحى عاسىردا قاراحانيدتەر مەملەكەتىنىڭ استاناسى بالاساعۇن (قۇز-وردا) شاھارى مادەنيەت، ءعىلىم-بىلىم سالاسىندا باسقا قالالارىمەن سالىستىرعاندا وق بويى وزىق تۇرعان.  وعان دالەل رەتىندە ماحمۋد قاشقاري «ديۋاني لۋعات ات-تۇرك» (1072 – 1074) سوزدىگى مەن جامال قارشيدىڭ «مۇلحاكات ۋل سۋراح» (1230 – 1305) شىعارمالارىنداعى دالەلدەردى ايتساق تا جەتكىلىكتى. «قاراحانيلار ەلىنىڭ ەكى ورتالىعى بولدى. ونىڭ ءبىرى شۋ وزەنى بويىنداعى بالاساعۇن قالاسى، ياعني قۇزوردا، ەندى ءبىرى قاشقار قالاسى» («قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، ش ۇ ا ر حالىق باسپاسى، 209-بەت،  1986 جىل). «1133 جىلى شۋ وزەنى بويىنداعى بالاساعۇن قالاسىنىڭ قاسىنا قاراقىتاي پاتشالىعىنىڭ جاڭا استاناسى سالىندى. بۇل قۇزوردا دەپ اتالدى» (بۇل دا سوندا). حاليدوۆتىڭ ايتۋىنشا: «بالا» – كورىكتى قاشالعان تاس، «ساعۇن» – قالا دەگەن موڭعۇل ءسوزى. كورىكتى تاس قالا دەگەن ۇعىم بەرەدى، – دەيدى» (قۇربانعالي حاليدوۆ. تاۋاريح حامسا، قازان، 1911، 681-بەت). وسى دالەلدەردىڭ وزىنەن-اق قۇزوردانىڭ بالاساعۇن قالاسىنىڭ  ەكىنشى ءبىر اتاۋى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. سوندا قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى بالاساعۇن قالاسى دەۋگە نەگىز جەتكىلىكتى. ال 1480 جىلى بۇرىندىق حان قازاق تاعىنا وتىرىپ، سىر بويىنداعى قالالار ءۇشىن شايبانيتتەرمەن كۇرەس جۇرگىزىپ، ناتيجەسىندە مۇحاممەد شايبانيدەن سىعاناق قالاسىن تارتىپ الىپ، ونى استانا ەتتى. سىعاناقتان كەيىنگى استاناسى اقجايىقتىڭ جاعاسىنداعى سارايشىق قالاسى بولدى. قاسىم حاننىڭ كەزىندە قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى سىبىردەگى ۇباي-سۇبايرا بولدى دەگەن دە تاريحي دەرەكتىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارماۋعا ءتيىستىمىز. قاسىم حاننىڭ داۋىرىندە قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي ورتالىعى سارايشىقتان بۇرىن ۇباي-سۇبايرا قالاسى بولعان، ياعني سول شاقتا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تەرىسكەي شەكاراسى ءسىبىر جۇرتىن دا قامتىعان دەگەن ءسوز. 1513 جىلى قاسىم حان استانانى سىعاناقتان سارايشىققا كوشىردى. 1523 جىلى قاسىم حان ولگەننەن كەيىن ۇلدارى ماماش، بۇيداش، تاھير حاندار ءوزارا تالاس-تارتىستا قازا تاپتى. بۇل كەزدە قازاقتىڭ استاناسى قانداي قالا بولعاندىعى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. تاريحي دەرەكتەردە قازاق حاندىعىنىڭ قايتا ەتەك-جەڭىن جيناپ، ەڭسەسىن كوتەرگەن 1538 جىلى تاققا وتىرعان حاقنازار حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى سارايشىق قالاسىنا يە بولا المادى دا، سىعاناق قالاسى استانا بولدى. كەيبىر دەرەكتەردە حاقنازار حاننىڭ تۇسىندا سوزاق پەن ساۋران قالاسى دا ساياسي ورتالىقتىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلەدى. 1582 جىلى تاققا وتىرعان تاۋەكەل حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. دەرەكتەردىڭ جيىنتىعىنا قاراپ تاۋەكەل حان كەزىندە العاشقىدا سوزاق، كەيىن تاشكەنت، سوڭىنان سامارقان قالاسى استانا بولدى. سەبەبى،  تاۋەكەل حان بۇحار حاندىعىن جاۋلاپ الۋعا كۇش جۇمساپ، بۇحار حاندىعىنا قاراستى قالالاردى باسىپ الىپ، ول قالالاردى بىرتىندەپ استاناعا اينالدىرىپ وتىردى. تاۋەكەل حانىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى الىپ يمپەرياعا اينالدى. 1598 جىلى تاۋەكەل حان قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ ورنىنا ءىنىسى ەسىم حان بولدى. ونىڭ كەزىندە تۇركىستان قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى ەدى. تاريحشىلار تۇركىستان قالاسى ەسىمنەن كەيىن دە ەكى ءجۇز جىل قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعاندىعىن ايتادى. ەسىم حاننان كەيىن سالقام جاڭگىر، تاۋكە حان تۇسىندا دا حاندىق استاناسى تۇركىستان قالاسى بولدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، تاۋكە حان تۇسىندا قازاق قۇرىلتايلارى انگرەندەگى كۇلتوبە، سايرامداعى مورتوبەدە جىل سايىن ءوتىپ تۇرعانىمەن، سول كەزدە دە جانە قايىپ (1715-19)، بولات (1719-31)، ابىلمامبەت (1731 – 1771) حانداردا تۇركىستان قالاسىن استانا ەتتى. تاۋكە حان ولگەننەن كەيىن ءۇش ءجۇزدىڭ كىشى حاندارى ەلدى جەكە-دارا بيلەي باستادى. ۇلى ءجۇزدىڭ ورتالىعى تاشكەنتتە بولىپ جولبارىس حان مۇندا بيلىك جۇرگىزدى. ءابىلحايىر حان كىشى وردانىڭ ورتالىعىن العاشقىدا تۇركىستان، كەيىن قازالى مەن حيۋاعا تىكتى. 1771 جىلى ابىلمامبەت حاننىڭ ولىمىنەن كەيىن ابىلاي حان تۇركىستاندا ءۇش ءجۇزدىڭ حانى بولدى. ابىلاي حاننىڭ ولىمىنەن كەيىن ونىڭ ۇرپاقتارى ءار وڭىردە جەكە-دارا بيلىك جۇرگىزدى. ءۋالي حان كوكشەتاۋدى، عۇبايدولا مەن بوكەي حان قارقارالىنى ورتالىق ەتتى. 1801 جىلى ەدىل مەن جايىق وزەنىنىڭ اراسىنا بوكەي ورداسى قۇرىلدى. 1824 جىلى بوكەيدىڭ ۇلى جاڭگىر حان وردا قالاسىن باتىستىق تيپتە تۇرعىزىپ، ونى بوكەي ورداسىنىڭ استاناسى ەتتى. كەنەسارى حان ۇدايى رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى كۇرەسكەندىكتەن حان ورداسىنىڭ تۇراقتى ورتالىعى بولمادى. ال 1917 جىلى قۇرىلعان الاشوردا ۇكىمەتى استانا ەتىپ سەمەي قالاسىن تاڭداسا، 1920 جىلى قازريەۆكوم قۇرىلدى. ونىڭ استاناسى باسىندا ورىنبور، كەيىن  قىزىلوردا قالاسى بولىپ بەكىدى. 1929 جىلى تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ سالىنۋمەن الماتى قالاسىنا تاڭداۋ تۇسەدى. ءسويتىپ، الماتى قالاسى 1929 – 1998 جىلدار ارالىعىندا قازاققا استانا عانا ەمەس، قۇنارى مول قۇتتى مەكەن بولا ءبىلدى. وسى جىلدار ارالىعىندا الماتى قالاسىندا قانشاما تاريحي وقيعالار بولدى. قازاق حالقى قازىرگى تاۋەلسىزدىككە الماتى استانا بولىپ تۇرعاندا قول جەتكىزدى.

ەگەمەن ەل بولعان سوڭ 1998 جىلى استانا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن الماتىدان اقمولاعا كوشىرىلدى. مەملەكەت باسشىسى  عاسىرلار بويى ۇلى ارمانعا اينالعان، كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەرگە باتىل كىرىستى. ۇلتتىق رامىزدەردى ءبىرجاقتى شەشىپ العان سوڭ ەندى استانا جايلى ويلارعا ويىستى. ۇلى دالانىڭ پەرزەنتى بولعاندىقتان، تۋعان جەرىنە تۋ تىگەتىن تاۋەلسىز ەلىنىڭ كوك بايراعى ەركىن جەلبىرەيتىن استاناسىن قاي تۇستان سالاتىنىن تارازىلاپ، ۇزاق تولعاندى. ويتكەنى، استانانى اۋىستىرۋ – مەملەكەتتىك دامۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن تولىقتاي جۇزەگە اسىرۋعا ساياتىنىن باعامدادى. اقىرى قۋاتتى مەملەكەتىنىڭ ءتول استاناسى قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ كىندىگىنە، ەۋروپا مەن ازيانىڭ قۇشاعى قاۋىشقان اقمولا قالاسىندا ورىن تەبۋى قاجەت دەگەن شەشىمگە توقتادى. دەمەك، قالا تەك استانا عانا ەمەس، ستراتەگيالىق ورتالىق بولعانى انىق. ەلباسىنىڭ ەل استاناسىن تاڭداعاندا: «ورتالىق ازيانىڭ كولەمىندە، اۋعانستاننان باتىس ءسىبىردىڭ ەڭ قيىن سولتۇستىك شەگىنە دەيىن، كاسپييدەن موڭعولياعا دەيىن كەڭ اۋماقتا قۇلاش جايا ورنالاسقان جاڭا استانا وسى ايماقتاعى وراسان زور ينۆەستيسيا لەگى اعىلعان ورتالىققا اينالۋى. تىنىق مۇحيت جاعالاۋىنان ەۋروپاعا دەيىن سوزىلعان كوممۋنيكاسيالىق سونارلاردىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقاندىقتان، ول بولاشاقتا ءىرى ترانزيتتىك توراپتىڭ وتكىزگىش تۇيىنىنە ءۇمىتتى بولادى جانە كەلەشەك ءجۇزجىلدىقتىڭ كولىك-كوممۋنيكاسيالىق  دابىلىنا ايقىن ۇندەستىك بىلدىرەتىن بولادى»، – دەپ تۇيىندەدى. راس، قازىرگى استانانىڭ توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسۋى ونىڭ ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە يكەمدىلىگىن جوققا شىعارمايدى. باستىسى، ونىڭ ەكولوگيالىق  جاعىنان يكەمدىلىگى ەسكەرىلگەنىندە. الماتى جەل وتپەيتىن بيىك تاۋدىڭ ەتەگىنە ورنالاسقاندىقتان ءوندىرىسى، ترانسپورتى، وت جاعاتىن ۇيلەرىنەن شىعاراتىن ءتۇتىن، گازبەن اتموسفەرانى بىلعاپ، تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرەتىنى  جاڭا استانا ىزدەۋدە ەستە بولعانى دا انىق.

 قازىرگى استانا قالاسىنىڭ ءتورت  جاعىندا  دا تاۋ جوق،  جازىق دالا، ەندەشە ءبىر جاقتان سوققان جەل ەكىنشى جاققا بار كىر-قوقىس، ءتۇتىندى ايداپ كەتەدى، اۋا جاڭارۋىنا ەش كەدەرگى جوق.  دالانىڭ سامال جەلىنە كەۋدەسىن ايقارا اشقان قالا اۋاسى تازا، بايتاق ساحارانىڭ ءومىر شىرىنىنان ءنار العان تىرشىلىك قىزىقتارىنا تولى. تالاي ادام الەمنىڭ ءبىراز استاناسىنىڭ اۋاسىنان استانا اۋاسىنىڭ عاجايىپ وزگەشەلىگى، وسى تازالىعى مەن تۇنىقتىعىندا دەپ بۇل جاعدايعا بىردەن نازار اۋداراتىنىن ەلباسىنىڭ ءوزى ماقتانىش سەزىممەن ەسكە الادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز اقمولانى (ءقازىر استانا) استاناعا اينالدىرۋعا، قالا قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە الەمگە ايگىلى ساۋلەتشىلەردىڭ كەڭەسىن كوپ تىڭدادى. سونىڭ ءبىرى، ە. گوۋارد پەن لە كاربيۋزە XIX عاسىردىڭ سوڭى، XX عاسىردىڭ  وتىزىنشى جىلدارىنىڭ وزىندە جاي قالا ەمەس، قالا-باق سالۋدى ۇسىنادى. ولاردىڭ ويىنشا مۇندا قالالارداعى تۇرعىن ءۇي عيماراتتارى جاسىل جەلەك تەڭىزىنە شومىلعان شاعىن ارالدار سياقتى بولۋى ءتيىس. ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارى سانالاتىن استانانىڭ «باس ساۋلەتشىسى» نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قالانى سالۋدا گوۋارد پەن كوربيۋزەنىڭ ويلارىن ەسكەرگەن. مۇنى ەلباسىنىڭ ءوزى دە: «ەركە ەسىل جاعاسىندا بوي كوتەرگەن، ەرەكشە ساۋلەتتى لاندشافى بار، بىرەگەي مۇسىندىك نىشاندارى ساپ تۇزەگەن، جوعارى تەحنولوگيالى، بولاشاققا قول سوزعان، وزگەنى سىيلاپ، ءوزىنىڭ جاڭا استاناسى مەن ءوز ەلىن شەكسىز ماقتانىش تۇتاتىن كوپۇلتتى جانە كوپدىندى حالقى بار اسەم دە مەيىرلى استانا... ءبىزدىڭ استانا ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھار تۋىندىلارىنا، ۇزدىك ۇلگىدەگى ەسكەرتكىشتەرىنە، الۋان گۇلدەرمەن ورنەكتەلگەن باۋ-باقشاعا ورانعان، شىعىس پەن باتىستىڭ ەڭ وزىق، رۋحاني قۇندىلىقتارىن تالعاممەن بويىنا جيناعان جوعارى مادەنيەتتى قالاعا اينالدى»، – دەپ سۇيسىنە ەسكە الادى.

استانانى كورگەن كەز كەلگەن ەستەتيكالىق تالعام يەسى قازاق دەگەن حالىقتىڭ استانا دا سالا الاتىنىن، «وردا» دا تۇرعىزا الاتىنىن جالپاق الەمگە ايگىلەدى. مۇلدەم جاڭا استانا سالۋ وڭايشىلىقپەن جۇزەگە اساتىن شارۋا ەمەس، مامان قۇرىلىسشى، شاش ەتەكتەن قارجى قاجەتتىگىن اركىم-اق تۇسىنەدى. ونى سالۋعا تارتىلعان ينۆەستيسيا كولەمى 2 ميلليارد دوللاردى قۇرادى، سونىڭ 70 پايىزى ءوز ينۆەستيسيامىز. داتكە قۋات ەتەرىمىز، ءوز باس قالامىزدى سالۋدى جاعدايىمىز كوتەرەتىن، الەم تانىعان بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدىق. بۇگىنگى قازاقستان – الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى قارقىندى، قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمى بەرىك، كەشەگى بارلىق كەدەرگىدەن ءوتىپ، تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتىڭ، بىرلىكتىڭ تۋىن تىككەن، الەم تانىعان ەل. ورتالىقتىڭ استاناعا كوشۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى، قازاق ەلىنىڭ توپىراعى قۇنارلى، اسەم، شارۋاعا جايلى، تۇرمىسقا قولايلى ايماعى سولتۇستىك بەس وبلىستا جاتقاندىعىندا. اقمولا، پاۆلودار، قوستاناي، سولتۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ نەگىزگى تۇرعىنى ورىستار بولعاندىقتان، ەلباسىمىز قازاقتاردى وڭتۇستىك ايماقتان سولتۇستىككە ءوز قالاۋىمەن قونىس اۋدارۋىنا جول اشتى. ءقازىر قازاقتار تىعىز قونىستانعان سەمەيدەن وسكەمەنگە، جەزقازعاننان قاراعاندىعا، تورعايدان قوستانايعا، كوكشەتاۋدان قىزىلجارعا، وڭتۇستىك وبلىستاردان استاناعا كوش تۇزەۋدە. ەلباسىنىڭ، مىنە، وسىنداي، وزگە ۇلتتاردىڭ قۇقىعىنا قول سۇقپاي، ءومىردىڭ ءوز تالابىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان سارا جولى، ۇلاعاتتى، قايراتكەرلىك تۇلعاسى، ادامگەرشىلىك مۇراتتارىنا ساي ساياساتى اركىمدى ءتانتى ەتپەي قويمايدى.

 ۆرەزكا:

قازاق مەملەكەتتەرىنىڭ استاناسى

ساق – ياكسارت

عۇن – وردوس

ءۇيسىن – شەكۇك (چيگۋن)

تۇرىك – ەركىنە-كون، وتەكىن، سۋياب

باتىس تۇرىك، تۇرگەش جانە قارلۇق قاعاندىقتارى – سۋياب

باتىس تۇرىك قاعاندىعى، قاراحان جانە قاراقيدان مەملەكەتى –  بالاساعۇن

وعىز مەملەكەتى – يسپيدجاب (سايرام)، وتىرار (فاراب)، جانكەنت (يانگيكەنت

قيماق مەملەكەتى – يماقيا

نايمان مەملەكەتى – قارابالىق

كەرەي مەملەكەتى – بي-توبە

شىڭعىسحان يمپەرياسى – قاراقورىم

دەشتى قىپشاق – وردا بازار مەن جەند

اق وردا – ساۋران مەن سىعاناق (سۋناقاتا)

كوك وردا –شاڭعى-تارا (بۇگىنگى تيۋمەن)

قازاق حاندىعى – بالاساعۇن، ساراي باتۋ، ساراي بەركە، سارايشىق، ۇباي-سۇبايرا، سوزاق، تاشكەنت، تۇركىستان

كىشى وردا –  حيۋا ءۋالي حان – كوكشەتاۋ

ابىلاي حان – تۇركىستان

عۇبايدولا مەن بوكەي حان –قارقارالى

 جاڭگىر حان – بوكەي ورداسى

الاش وردا – سەمەي

كاز ريەۆكوم – ورىنبور

تۇركىستان رەسپۋبليكاسى – قىزىلوردا

قازاق سسر – الماتى قالاسى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى – استانا.

قاجەت انداس 1974 جىلى 22 ماۋسىمدا قحر، كۇنەس اۋدانىندا تۋدى. قحر ش ۇ ا ر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ، ش ۇ ا ر پەد ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى، ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا جانە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنى ماماندىعىنىڭ ماگيستراتۋراسىن بىتىرگەن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى جۋرناليستەر جانە تەاتر قايراتكەرلەرى وداقتارىنىڭ مۇشەسى. الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ مادەنيەت جانە ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «ءىلياستانۋ» عىلىمي-پاراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى. رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق جىر ءمۇشايرالارىنىڭ جەڭىمپازى، «پاراسات جولى» (2013)، «جەتىسۋ ءباسپاسوزىنىڭ تاريحى» (2013)،  «جەرۇيىق مەكەن» (2014)، «التى جول ولەڭ» (2014) اتتى كىتاپتارى بار.