ايگىلى نەمىس فيزيگى، نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى حانس يەنسەن: «ەلدەن عالىمدار، ينجەنەرلەر، دارىگەرلەر، اقىل-وي يەلەرى كەتسە، سول ەلدىڭ ءسانى – ينتەلليگەنسيا قۇريدى. ونداي ەلدە بيزنەسمەندەر بيلىككە كەلەدى، كوشەدەگى كىم كورىنگەن ساياساتكەر اتانادى. ال ارتىستەر مەن سپورتشىلار، بازارداعى الىپساتارلار دەپۋتات بولادى»، - دەپتى.
يەنسەننىڭ بۇل پايىمى قازىرگى قازاقستاندا بولىپ جاتقان ۇردىستەردىڭ ايقىن كورىنىسى ىسپەتتى. مويىنداماسقا امالىڭىز جوق. جاس زياتكەرلەردىڭ جاپپاي شەكارا اسىپ جاتقانى راس. ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جانە عىلىمي كادرلاردىڭ دامۋشى ەلدەردەن دامىعان ەلدەرگە كوشۋى اقىل اعىنى دەپ اتالادى.
ق ر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك، 2018 جىلدىڭ باسىنان بەرى قازاقستاننان 6846 ادام كەتكەن. كوپشىلىگى رەسەيگە قونىس اۋدارعان. گەرمانياعا 500-گە تارتا، اقش-قا 60-تان استام ازامات ءبىرجولا كوشكەن.
ال 2017 جىلى شەكارا اسقانداردىڭ سانى 38 مىڭعا جەتكەن.
Finprom.kz ساراپشىسى ازامات قاسىمبەكتىڭ دەرەگى بويىنشا ەلدەن كەتكەن تەحنيكالىق ماماندار سانى – 6،6 مىڭ، ەكونوميكا ماماندارى – 3،6 مىڭ، پەداگوگيكا ماماندارى – 2،6 مىڭ ادام ەكەن. ءار ەكىنشى قونىس اۋدارۋشىنىڭ جوعارى ءبىلىمى، ءار ءۇشىنشىسىنىڭ ورتا-كاسىپتىك ءبىلىمى بار.
مۇنداي جاپپاي كوشۋ پروسەسىنىڭ اسەرىنەن ەلدەگى بارلىق سالادا ديلەتانتتار كوبەيىپ، جۇمىس ساپاسى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى تومەندەيتىنى بەلگىلى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى سينگاپۋر ءدال وسىنداي قيىندىققا ۇشىراپتى. جىل سايىن جوعارى ءبىلىمدى جاستاردىڭ 5 پايىزى ەلىن تاستاپ كەتەتىن بولعان. سينگاپۋر ازاماتتاردىڭ دامۋى ءۇشىن ەشبىر مۇمكىندىك جاساي المايدى دەپ ەسەپتەگەن ولار. سينگاپۋردىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-مينيسترى لي كۋان يۋ ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە: «تالانتتى ادامدار ەلدەگى ەڭ باعالى قۇندىلىق ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت قاجەت بولدى. 1965 جىلى تاۋەلسىزدىگىنە ەندى قول جەتكىزگەن 2 ميلليون عانا حالقى بار، جەتكىلىكتى رەسۋرستارى جوق سينگاپۋر ءۇشىن بۇل ناعىز ايقىنداۋشى فاكتور بولدى»، - دەپ جازدى. 1980 جىلى مەملەكەت بۇل جاعدايدى مىقتاپ قولعا الادى. جوعارى ءبىلىم الىپ جاتقان سينگاپۋرلىقتارمەن قارقىندى جۇمىس جۇرگىزە باستايدى. سونىمەن قاتار ۇلىبريتانيا، اقش، اۆستراليا، جاڭا زەلانديا مەن كانادادان ماماندار تارتاتىن ارنايى اگەنتتىك قۇرادى. سونىڭ ارقاسىندا سينگاپۋر بارلىق كەدەرگىنى ەڭسەرىپ، ەلۋ جىلدىڭ دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلعان.
قازاقستانعا دا اقىلدى ازاماتتاردىڭ شەكارانىڭ ارعى بەتىنە جاپپاي اعىلۋىن ازايتۋ كەرەك. بۇگىندە عالامنىڭ ءتۇرلى قۇپيالارىن تانۋ ءۇشىن تاسادا كىتاپ جاستانىپ جاتۋدىڭ اسا قاجەتى جوق. عالام ءار قازاققا ايقارا اشىق. دەگەنمەن «بولاشاق» سىندى باعدارلامالاردى جەلەۋ قىلىپ، شەتەلدەن ەلگە ورالماي، وتاننىڭ كەلەشەگى ءۇشىن مەجەلى جۇمىستار اتقارۋعا مۇددەلى بولماي وتىرعاندار بارشىلىق. بۇعان جىل سايىن مىڭ قۇبىلعان ۇبت ناتيجەسىنەن كەيىن رەسەي، ەۆروپا اسىپ كەتەتىن جاستاردى قوسىڭىز.
قازاقستانداعى اقىل اعىنى پروسەسىنە بىردەن-بىر مىسال – 13 جاسار قازاق قىزى، تارازدىق شاحماتشى ءبيبىسارا اساۋبايەۆا. قازاقستاننىڭ شاحمات فەدەراسياسىنا رەنجىپ، بۇگىندە رەسەيدىڭ نامىسىن قورعاپ جۇرگەن دارىن يەسىنە 2016 جىلى ماسكەۋ تورىنەن ەكى بولمەلى ءۇي بەرىلدى. بەلگىسىز سەبەپتەرمەن قازاقستاندا وتەتىن شاحمات چەمپيوناتىنا قاتىستىرىلماي، ارنايى ستيپەنديادان دا قاعىلعان ءبيبىسارانىڭ اناسى ليانا تاڭجارىقوۆا قىزىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن رەسەيگە كەتۋگە ءماجبۇر بولعانىن تالاي ايتقان. بۇل كۇندە تالاپتى قىزعا اقش سىندى الپاۋىتتار دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتقان كورىنەدى. قازاقتان شىعىپ، وزگە تۋدىڭ استىندا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن ءبيبىسارانىڭ ەسىمى الەمدەگى ەڭ مىقتى 50 شاحماتشىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن.
اقىل اعىنى ماسەلەسىنىڭ كۇردەلەنۋىنە اكەلگەن تاعى ءبىر سەبەپشى فاكتور – قوعام دامۋىنىڭ كۇرە تامىرىن جانسىزداندىرىپ وتىرعان جەمقورلىق ماسەلەسى. بۇل جايدى بىرەۋلەر ەكونوميكانىڭ السىرەۋىنەن دە كورەدى. البەتتە، جۇمىر باستىنىڭ بارلىعى دا وزىنە جايلى ايماقتا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. «جاقسى ءومىر ءسۇرۋ» تۇسىنىگىنىڭ استارىندا ادام قۇقىعىنىڭ ساقتالۋى، قورشاعان ورتانىڭ قولايلىلىعى سىندى بىرنەشە شارت بار. بۇل كريتەرييلەرگە سايكەس، قازاقستاندىقتار ءوز وتانىن ەۋروپامەن، اۆستراليامەن جانە سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىمەن كوبىرەك سالىستىرادى. دۇرىس-اق. ءبىراق سالىستىرۋدىڭ ەشبىرى قازاقستاننىڭ پايداسىنا شەشىلمەيدى. سەبەبى جاستاردىڭ 70 پايىزى ءوز وتانىنداعى مۇمكىندىكتەرگە، «جارقىن بولاشاققا» كۇمانمەن قارايدى.
ەندىگى كەزەكتە «بۇل پروسەستىڭ قارقىنىن باسەڭدەتۋ ءۇشىن قانداي امال قولدانعانىمىز دۇرىس؟» دەگەن كۇردەلى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك. ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ارىدان زەردەلەسەك، «ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن ەلدەن كەتۋ – ءماجبۇرلى ارەكەت» دەپ، قولايسىز جاعداي قالىپتاستىرعان بيلىك وكىلدەرىن سىنعا الماسقا امالىمىز جوق. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، مەملەكەت جاستاردىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنىنا سەنىمدى موتيۆاسيا بەرۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار ادام قۇقىعىن، بوستاندىعى مەن مۇددەسىن ۇلكەن باسىمدىق رەتىندە ءبىرىنشى كەزەككە قوياتىن، بيلىك پەن حالىق اراسىندا سەنىمدى بايلانىستى كوزدەيتىن بۇگىنگىدەن مۇلدە باسقاشا ساياسي پاراديگما قاجەت. ياعني بيلىك تاپ وسى كەزەڭدە ادەتتەگىدەي باسقا قۇندىلىقتارعا ەمەس، حالىق ءۇشىن جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس.
ءبىزدىڭ بيلىك الەمگە عاجاپ ەل ەكەنىمىزدى كورسەتۋى ءۇشىن عانا جۇمىس ىستەپ جاتقانداي كورىنەدى. قازاقستان ءوزىنىڭ تابىستى مەملەكەت ەكەندىگىن ەكسپو كورمەسى، بيزنەس-فورۋمدار، ازيادا جانە ۋنيۆەرسيادا سىندى داڭعازا شارالار ارقىلى تانىتقىسى كەلەدى.
اقيقاتىندا، قازاقستاندىق بيلىك جۇمىسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى قاراپايىم حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى بولۋى كەرەك. ال قازىرگى جاعداي مۇلدە كەرىسىنشە ناتيجە بەرىپ وتىر. اقىلدى ازاماتتاردى الاقانىمىزدا ۇستاپ، ەلدىڭ تەحنيكا، ينجەنەريا سالاسىن دامىتىپ، نوبەل سىيلىعىن الۋ ءۇشىن ءبىلىم سالاسى بۇگىنگىدەن مۇلدە بولەك جاڭا رەفورمانى قاجەت ەتەدى. ءقازىردىڭ وزىندە 2000-عا جۋىق قازاق بالاسى اقش-تىڭ سان فرانسيسكو قالاسىندا قونىستانىپ، تۇراقتى جۇمىس ىستەپ جاتىر. Google، Facebook، Twitter سياقتى ينتەرنەت الپاۋىتتارىنىڭ كەڭسەلەرى ەرتە جاستان ەرەكشە تالابىمەن تانىلعان جاستارعا سۇرانىس ارتىپ وتىرعانىن جاسىرمايدى.
قازاقستاندا دا ءوزىنىڭ ستارتاپ جوبالارىن ىسكە اسىرعان جاستاردى ءوز ەلىمىزدە عىلىمعا يكەمدەيتىن جۇيە قالىپتاسسا دەگەن تىلەك بار.
