"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە!
1ء-بولىم. قازاقى رۋلاردىڭ شىعۋ تەگىن «ماڭگۇرت-تاريح» شەڭبەرىنەن تىس زەرتتەۋ!
ادامنىڭ ادام بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن، ماتەريالدىق جانە رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ كەرەك. ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتى بىلەمىز. رۋحاني قاجەت نارسەلەر نە، دەسەڭىز، بۇل – ءتىل، ءدىن جانە تاريح سياقتى رۋحاني بىلىمدەر!
مىسالىعا، ءوز تاريحىن بىلمەيتىن كىسى، بىلمەستىك كەسىرىنەن ءوز اتا-باباسىن تانىماي، ءتىپتى دۇشپان ساناپ، وزىنە جاۋلىق ىستەر جاساۋى مۇمكىن! مۇنداي ارەكەتتى، ش. ايتماتوۆ سوزىمەن ايتقاندا، «ماڭگۇرتتىك» دەپ اتايدى. كەڭەس وكىمەتى، قازاق تاريحىن بۇرمالاپ، ءوڭىن تەرىس اينالدىرىپ، اتا-بابالارىمىزدى تانىماستاي ەتىپ، ەداۋىر زالالىن تيگىزگەن! تاۋەلسىز ەل بولساق تا، جوعالعان تاريحتى قالپىنا كەلتىرۋ مەن دامىتۋ وڭاي بولماي وتىر! شۇكىر، بيىلعى، قازاق حاندىعىنىڭ 550-جىلدىق مەرەيتويى، تاريحي سانامىزدى تۇگەندەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسارى انىق! دەگەنمەن، ماسەلە جەتەرلىك! «اۋرۋىن جاسىرعان – ولەدى» دەيدى. وكىنىشكە وراي، قازىرگى قازاق ەلىنىڭ تاريحى – بۇل، ءالى دە بىلىعى كوپ «ماڭگۇرت-تاريح» دەڭگەيىندە! (ەسكەرتۋ! «ماڭگۇرت-تاريح» اتاۋىن، تاريحىمىزداعى شىعۋ تەگىمىزدى تانىماستاي وزگەرتكەن بۇرمالاۋلاردىڭ بار ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن قولدانىپ وتىرمىن!)
تاريحتى تۇزەتۋ ءۇشىن دە، ونىڭ بۇرمالانعان جەرلەرى مەن كەزەڭدەرىن انىقتاپ الايىق. تاريحي تانىمىمىزدى زىمياندىقپەن شاتاستىرۋلار سوناۋ اق پاتشاعا بوداندىق كەزەڭدە باستالعان. ال، كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا بۇل ءىس شىرقاۋ بيىگىنە جەتكەن. 1) 1916-1921 جانە 1930-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق قىرعىنى؛ 2) 1918-جىلدان باستالعان اراب ارپىندەگى ءدىني-تاريحي كىتاپتاردى جويۋ؛ ءالىپبيدى اراب ارپىنەن لاتىنعا، سوسىن كيريل ارپىنە كوشىرۋ؛ 3) 1937 جىلعى «حالىق جاۋلارىن»، ياعني قازاق زيالىلارىن اتىپ-قاماپ جويۋ؛ ت.ب. نەبىر زوبالاڭدار ءوتتى عوي! ول زاماندا، حالقىمىز تاريحتى تۇگەندەمەك تۇگىلى، ءوز باسىن امان الىپ قالۋدىڭ وزىمەن اۋرە بولدى ەمەس پە؟! ياعني، تاريحي كىتاپتارىمىز، ونى بىلەتىن تاريحشىلارىمىز تۇگەلدەي جويىلدى!
كەڭەس وكىمەتى، مۇنىمەن قويماي، تاريحي تانىمىنان قول ۇزگەن قازاق حالقىن، ءوڭى تەرىس اينالعان «تاريحپەن» وقىتىپ، مىيلارىن «قۇلدىق ساناعا» جادىلاۋعا كىرىسكەن. ياعني، كومپارتيانىڭ (ياعني ءورىس-جويىت عالىمدارىنىڭ) قاتاڭ قاداعالاۋىمەن، مىڭ-سان ۇزىكتەردەن بۇرمالانا قۇراستىرىلعان «قازاقستان تاريحى» اتتى شاعىن عانا «ماڭگۇرت-تاريح» دەۋگە بولارلىق وقۋلىقتار جازىلعان. بۇل كىتاپشادا، نەگىزىنەن «قازاقستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن باعىنۋى» تاپتىشتەپ «جىرلانادى»! ال وعان دەيىن، «قازاق» تاريحى قايدا بولعان دەسەڭىز، جاۋابى بۇلىڭعىر! ولاردىڭ سيپاتتاۋىنشا، قازاق تاريحى ەجەلگى ساق تايپاسىمەن استاسىپ «قاس-ساق» بولىپ، سوناۋ ساق داۋىرىنەن بەرى «ەلەسكە اينالعان»! ياعني، «قاس-ساق» بولىپ ەشكىمگە كورىنبەي-بىلىنبەي، تاريحي جازبالارعا ىلىكپەي جۇرە بەرگەن-مىس... ساقتاردى نۇكىستەر جاۋلاعان، سوسىن ول مەكەندى ۇيسىندەر باسىپ العان. - ول كەزدە قازاق (ياكي، «قاس-ساق») قايدا بولدى؟- دەسەڭىز – بەلگىسىز-مىس!...
4-7-عاسىرلاردا كوكتۇرىكتەر اتى-شۋلى ەلگە اينالدى. شىعىستا قىتايعا، باتىستا دەربەنتكە دەيىنگى ايماقتا الىپ قاعانات قۇردى!
8-9-عاسىرلاردا تۇركەش، قيماق، وعىز-قىپشاق، قارلۇق، ۇيعىر، قىرعىز، تاتار ەلدەرى تۇران دالاسىندا ايگىلى ەلدەرگە اينالىپ، دالانى دۇبىرلەتكەن.
10-12ء-شى عاسىرلاردا قاراحان، حورەزم-شاح، قاراقىتاي (باتىس لياو) مەملەكەتتەرى قۇرىلعان.
- بۇل زامانداردا قازاق ۇلتى قايدا بولدى؟ ساق زامانىنان قالىپتاسقان «قاس-ساق» قايدا ءجۇردى؟ ول جايلى دەرەك نەگە ەش جەردە جوق؟ – جاۋاپ تۇسىنىكسىز! ياعني، «قاس-ساق» تايپالارى تۇرىك، تۇركەش، قيماق، وعىز-قىپشاق، قىرعىز اتانىپ كەتكەن بە؟ الدە، ولارعا باعىنىشتى بولىپ جۇرگەن بە؟ – بەلگىسىز-مىس...
سوسىن، كورىنبەيتىن «قاس-ساق» اتا-بابامىزدى شىڭعىسحان-موڭعولدارى شاپقىنشىلىق جاساپ، باسىپ الىپتى-مىس! 13-15-عاسىرلاردا شىڭعىس اۋلەتى، شىعىستا: كورەي مەن قىتايدى؛ باتىستا: ۆەنگريا(ءماديار)، رۇم(وسمانلى تۇرىكتەرى)، يران، يراك، سيريانى؛ تۇسكەيدە: اۋعانىستان، ءۇندىستاندى؛ تەرىستىكتە: تۇماندى تەڭىز (سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت تەڭىزدەرى) بەن باتپاقتى ورمانعا ۇلاساتىن ورىس كنيازدىكتەرىن باعىندىرىپتى! – ول كەزدە قازاق ۇلتى قايدا بولدى؟ نە ىستەدى؟ - بۇل سۇراقتارعا دا ناقتى جاۋاپ جوق! مۇنداي ۇنسىزدىكتەر مىناداي كۇماندى ويلارعا جەتەلەيدى:
– شاماسى، قازاق ۇلتىنىڭ قىپشاق، قاڭلى، ءۇيسىن، دۋلات، نايمان، كەرەي، سياقتى جەكە رۋلارى، وزدەرىن «تۇبىندە ايبىندى قاس-ساق بولامىز» دەپ، ءبىراق تا، بىر-بىرىمەن بىرىگە الماي 15ء-شى عاسىرعا دەيىن جۇرگەن شىعار؟! باسقاشا ايتقاندا، «قازاق» ۇلتى سوناۋ ساق زامانىنان كەيىن «قاس-ساق» اتالىپ، قۇلدىقتان قۇلدىققا ءتۇسىپ، تاريحشىلاردىڭ كوزىنە كورىنبەگەن-مىس!
– جوق! ولاي ەمەس! بۇل ويلار – سىزدەرگە ءوڭى تەرىس اينالعان «ماڭگۇرت-تاريحتى وقىتۋدان» پايدا بولعان تەرىس تۇسىنىكتەر! شىندىق مۇلدەم باسقاشا!... مىسالىعا، ءوز ءاعا-ىنىڭدى، جاقىندارىڭدى مويىنداماي، ولارمەن بىرىكتىرەتىن اتا-باباڭدى جوققا ساناپ: «مەن اۋەلدەن بار بولعانمىن، اتا-بابالارىمنان بۇرىن بولعانمىن! اتا-بابامنىڭ، جانە اعا-ىنىلەرىمنىڭ ماعان ەشقانداي تۋىستىعى جوق!» - دەۋ قانداي «ماڭگۇرتتىك» دەرسىز؟ وكىنىشكە وراي، ءبىزدىڭ تاريحىمىز، وسىنداي اداسۋ جولىندا ءجۇر!
رەسەيدىڭ اق پاتشاسى، سوسىن كەڭەس وكىمەتى قازاق، قىرعىز، قاراقالپاق، وزبەك، تاتار، باشقۇرت، نوعاي سياقتى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبارىن وزىنە باعىنىشتى ەتكەن سوڭ، ولاردىڭ تاريحي كىتاپتارىن جويۋعا، ءارى «ماڭگۇرت-تاريح» جازىپ، تۇركى حالىقتارىن بىر-بىرىنەن بولشەكتەۋگە، ءوزارا وشتەستىرۋگە، جانە ورتاق بابالارىن تانىماستاي «ماڭگۇرت ەتۋگە» بارىن سالعان. مىنە، وسىنداي سەبەپتەردەن دە، ءبىز، سوناۋ ساق زامانىنان «قازاق» ۇلتىن ىزدەپ اداسىپ ءجۇرمىز! دۇرىسىندا كورشىلەس، ءتىلى، تەگى، ەل-جۇرتى مەن تاريحى ءبىر بولعان باۋىرلاس ۇلتتاردىڭ قاي زاماندا بىزبەن بىرگە بولعاندىعىن، قانداي ەلدە ءومىر ءسۇرىپ، قالاي اتالعانىمىزدى، قاشان جانە قالاي بولىنگەنىمىزدى زەرتتەۋىمىز كەرەك ەدى!...
17ء-شى عاسىرداعى ورىس جانە ەۋروپا ساياحاتشى-زەرتتەۋشىلەرى ازيانى بارلاۋ ارقىلى مىناداي دەرەكتەر قالدىرعان: «تۇرىك ءتىلىن بىلەتىن ادام ۆەنگريادان قىتايعا دەيىنگى ەلدەردە جەرگىلىكتى جۇرتپەن اۋدارماشىسىز-اق سويلەسىپ تۇسىنىسە الادى». ياعني، 17-عاسىرعا دەيىن تۇركى جۇرتى تۋىستىقتارىن جوعالتا قويماعان! ەجەلدەن تۇران دالاسى دەپ اتالعان بۇل ولكە، سوناۋ پارسى تاريحشىلارىنىڭ، جانە زاراتۋشترا دىني-كىتابىنىڭ جازبالارىنان تابىلادى. تۇراندىقتاردىڭ ءتىلى عانا ەمەس، شىعۋ تەگى مەن تاريحى دا، البەتتە ورتاق. قازاق ۇلتى دا سونىڭ ىشىندە ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك!
15ء-شى عاسىردان 17ء-شى عاسىرعا دەيىنگى قازاق حاندىعى قۇرامىندا، بىلسەڭىزدەر، قىرعىز، قاراقالپاق، نوعاي، باشقۇرت سياقتى تالاي ۇلتتار بولعان. قاسىمحان تۇسىندا قازاق حاندىعى باتىستا قىرىم مەن دون وزەنىنە دەيىن، تەرىسكەيدە رەسەي مەن قازان-حاندىعىنا دەيىن، ال تۇسكەيدە اۋعان-تاجىك، موعول ەلدەرىنە دەيىنگى جەرلەردى تۇگەل يەمدەنگەن. جانە دە، وسىنداي كەڭ القاپتاعى حالىقتاردىڭ ءبارى دە ورتاق - تۇركى تىلىندە سويلەسكەن. ول زاماندا قازاق حاندىعىنا باعىنباعان كورشىلەس تۇركى تەكتى ەلدەر، اتاپ ايتساق: وزبەك، تۇرىكمەن، وسمان-تۇرىكتەرى، ازەربايجان، داعىستان مەن شەشەن، ءماديار (ۆەنگر)، قىرىم مەن قازان تاتارلارى، ەستەك (باشقۇرت)، ويرات، التاي كىجى، قالماق، موعول، بۋريات، ساقا – ءبارى دە تۇركى تىلىندە سويلەسىپ، بىر-بىرىمەن وپ-وڭاي تۇسىنىسە العان.
كورشىلەس تۇركى ۇلتتاردىڭ رۋلىق قۇرامىنا ءبىر قارالىقشى! مىسالىعا، قىرعىز، قاراقالپاق، نوعاي ۇلتتارىن قۇراعان رۋلاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى قازاقتا دا بار. وزبەكتەردىڭ كوبى ءوز رۋلارىن بىلمەيدى، ءبىراق اراسىندا قوڭىرات، ماڭعىت، قيات، سياقتى رۋدان شىققانىن ايتاتىن وزبەكتەر تابىلادى. التاي كىجى(التاي كىسى)، باشقۇرت سياقتى ۇلتتاردىڭ رۋلارىن سۇراساڭ، ولاردىڭ تالايى: نايمان، كەرەي، تابىن سياقتى رۋلاستارىمىز بولىپ شىعادى. ءتىپتى، موڭعول، قالماق اتانىپ جۇرگەندەردىڭ دە ىشىندە رۋلاستارىمىز بارشىلىق ەكەن. ەندەشە، «اتالعان تۋىستارىمىز قالايشا باسقا ۇلت بولىپ كەتتى؟ ءبىز قالاي قازاق اتاندىق؟ ورتاق اتالارىمىز قايدا؟ – دەگەن ساۋالدار قويىپ، جاۋاپ ىزدەۋ كەرەك!
«ەلۋ جىلدا - ەل جاڭا، ءجۇز جىلدا – قازان!» دەگەن! اراسى 2-3-عاسىر ىشىندە، تەگى دە، ءتىلى دە ءبىر رۋلاس اعايىن-تۋىستارىمىز، وزگە ۇلتقا اينالىپ، بوتەن ءالىپبي مەن «ماڭگۇرت-تاريحتى» وقۋ ارقىلى بوتەن ۇلتقا اينالىپ، ءتىپتى ءتىلىمىزدى دە تۇسىنىسە المايتىن، ءارى ءبىر-بىرىمىزدىڭ شىعۋ تەگىمىزدى بوتەنگە سانايتىن دەڭگەيگە جەتىپپىز! بۇل جاعدايعا جەتۋىمىزگە، جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، اق پاتشا مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ زىميان-قيتۇرقى ساياساتى ەرەن ەڭبەك قوسقانىن بىلگەنىمىز ءجون! ولار وزىنە بودان بولعان تۇركى ەلدەرىنىڭ تاريحي كىتاپتارىن ورتەپ جويا بەرگەن. مىسالىعا، التىن وردانىڭ سارايشىق، بەركە-ساراي، اشتارحان، جۇكەتاۋ سياقتى، اتى ايگىلى 50-شاقتى ۇلكەن قالالارى بولعان. ول قالالاردا نەبىر باي كىتاپحانالار، ءارى زاماناۋي جەتىستىكتەر بولعانىن تالاي ەۋروپالىق تاريحشىلار جازىپ كەتكەن. (ول قالالار «قامالسىز» بولعانىن كورىپ، شەتەلدىك ساياحاتشى-بارلاۋشىلارى تاڭدانعانىن جازىپ كەتكەن. ويتكەنى، التىن ورداعا، ول زاماندا ەشكىمنىڭ شابۋىل جاساي المايتىنىنا وزدەرى سەنىمدى بولعان! وردالىقتار «قامالمەن» وزدەرىن قاماپ وتىرۋدى نامىس كورەدى ەكەن!) سول قالالاردىڭ كىتاپحانالارى، كىتاپتارى تۇگەل ءىزىم-قايىم «جوعالىپ كەتۋىندە» سىر بار! – رەسەيگە بودان بولعاننان باستاپ، «ماسكەۋلىكتەر» تۇرىك تاريحىن جويۋعا، كىتاپتارىن ورتەپ جويۋعا كۇش سالعان! ءبىراق تا، 18ء-شى عاسىردا، تۇران تاريحىنا سۇرانىس تۋا باستاعان. بۇل كەزدە، تۇراندىقتار جايلى كىتاپتار ەۋروپالىقتار ءۇشىن تىڭ جاڭالىق بولىپ جاتتى! ياعني، جۇڭگو، پارسى، اراب، وسمانلى (تۇرىك)، ارميان، لاتىن، جۇڭگو تىلدەرىندە جازىلعان تۇركى تاريحى جايلى كىتاپتار، ەۋروپا ەلدەرىندە اۋدارىلىپ، كەڭ تارالىپ جاتقان.
18-19-عاسىرلاردا ورىستىڭ جەكە زەرتتەۋشىلەرى،(ۆ.گ.تيزەنگاۋزەن جانە ت.ب.) وكىمەتتىڭ تاپسىرىسىنسىز-اق، تۇرىك ءناسىلدى حالىقتاردىڭ تاريحىن، شىڭعىسحان مەن ونىڭ شەجىرەسىن، التىن-وردا تاريحىن، ءامىر تەمىر مەن ونىڭ اسكەري قول قۇرۋ مەن سوعىسۋ ونەرىن، جانە ت.ب. دەرەكتەرىن ىزدەستىرىپ، جيناستىرىپ، گازەت-جۋرنالدا جاريالاي باستاعان.
مۇنى بايقاعان اق پاتشا، التىن-وردا مەن تۇرىك ءناسىلدى ۇلتتاردىڭ تاريحىن قايتا جازۋدى، ياعني شەتەلدەردەگى تاريحي كىتاپتاردى ورىسشا اۋدارىپ، سوسىن ولارعا ءسال-پال ۇيلەستىرە وتىرىپ، ءبىراق تا كوپ جەرىن بۇرمالاپ، «ماڭگۇرت-تاريح» جازۋدى نۇسقاپ، ارنايى تاريحشىلاردى جالداي باستاعان. سەبەبى، 2ء-شى ەكاتەرينا سوزىمەن ايتقاندا: «بۇلار ءوز تاريحىن بىلسە، الەمدى جاۋلاپ الادى» ەكەن. مۇنداي ءزىميان-ىستى كەڭەس وكىمەتى دە ەپتىلىكپەن جالعاستىرعان.
دالىرەك ايتقاندا، 1930-شى جىلدان باستاپ، الەمگە ايگىلى بولعان تۇركى تاريحىنا قاتىستى كىتاپتاردى يران، ءۇندىستان، جۇڭگو ەلدەرىنەن ورىسشاعا اۋدارتقان. ايتالىق، باعدات كىتاپحاناسىنان: دجۋۆەيني «جيھانگەر»، راشيد اد-دين «دجامي ات-تاۋاريح»(4-تومدىق)، ءۇندىستاننان: دجۋزجاني «تاباكات-ي ناسيري» («ناسيروۆا رازريادى»، ياكي «ناسىر توپتارى» 23ء-شى كىتاپتارى) جانە باسقالار اۋدارىلدى.
مۇنداي تۇرىك تاريحىنا قاتىستى ورىسشا اۋدارىلعان كىتاپتار، «مەملەكەتتىك ماڭىزداعى قۇپيا» سانالىپ، ارناۋلى مۇراعاتتارعا ساقتالدى! ول مۇراعاتتارعا تۇركى تەكتەس تاريحشى-عالىمدار، البەتتە، كىرە الماعان! تەك وكىمەتتىڭ زىميان ساياساتىن جالعاستىرا الاتىن ورىس-ەۆرەي تەكتەس عالىمدار عانا ول مۇراعاتتارعا كىرىپ، كەرەك مالىمەتتەرىن الىپ، «ماڭگۇرت-تاريح» جازۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسا العان. ال قازاق عالىمدارى بولسا، نەگىزىنەن سول ورىس-ەۆرەي عالىمداردىڭ تۇرىك ناسىلدىلەر جايلى جازعان ەڭبەكتەرىن وقۋعا، ءارى «نەگىزگى دەرەككوز» رەتىندە پايدالانۋعا ءماجبۇر بولدى.
وكىنىشكە وراي، تاۋەلسىزدىك الساق تا، بۇل ءۇردىس ءالى دە ساقتالۋدا. مىسالىعا، جوعارىدا اتى اتالعان كىتاپتار (راشيد اد-دين، دجۋزجاني، دجۋۆەيني)، ءالى كۇنگە قازاقشا اۋدارىلماعان. قازاقشا تۇگىلى، ورىس تىلىندەگى اۋدارمالارىن دا ەلىمىزدىڭ كىتاپ دۇكەندەرىنەن، ياكي كىتاپحاناسىنان تاپپايسىز. ولاردى تەك قانا ينتەرنەت-كىتاپحانالاردان تابۋعا بولادى. – ارينە، ورىس، ياكي باسقا شەت تىلىندە!
(ەسكەرتۋ! - پارسى ءتىلىن بىلەتىن ي.جەمەنەي اتتى عالىم راشيد ءاد-ديننىڭ 2-توم كىتابىن قازاقشاعا اۋدارۋ جۇمىسىن جەكە ءوزى باستاعان ەكەن. 1ء-شى تومىن اياقتاۋعا جاقىنداعانىن باسپاسوزدە مالىمدەگەن. ءبىراق، قارجىلىق كومەكسىز، كومەكشى عالىمدارسىز بۇل كىتاپتى تۇگەل اۋدارۋ، ءارى كوپ تيراجبەن باسىپ شىعارۋ قيىن بولماق! وكىمەت ارنايى تاپسىرىسپەن اۋدارتسا عوي! وعان قوسا يران، يراك،ت.ب. ەلدەر كىتاپحانالارىنا اۋدارماشى-تاريحشىلاردى جىبەرىپ، قوسىمشا دەرەكتەر ىزدەتسە، مۇمكىن راشيد ءاد-ديننىڭ «جوعالىپ كەتكەن» 3ء-شى، 4ء-شى تومدارى دا تابىلىپ قالار ما ەدى، كىم ءبىلسىن!...)
اسىرەسە، راشيد ءاد-ديننىڭ «دجامي ات-تاۋاريح»(«جالپى تاريح»، ياكي «تاريحتار جيناعى») كىتابىنىڭ اتى كوپ ايتىلۋىنىڭ سىرى بار! بۇل كىتاپتا، شىڭعىسحان زامانىندا پايدا بولعان «موڭعول» اتتى حالىقتىڭ دا تۇرىك ءتىلدى، تۇرىك ءناسىلدى حالىق ەكەنى ناقتى دالەلدەرمەن ايتىلعان. شىڭعىسحان-موڭعولدارىنىڭ قولدانعان اتاۋ سوزدەرى دە تۇسىندىرمەسىمەن قوسىپ بەرىلگەن. مىسالىعا، سول كىتاپتاعى ءبىر اتاۋدىڭ «موڭعولشا» تۇسىندىرمەسىن كەلتىرەيىن: «موڭعول تىلىندەگى «اعايىن» ءسوزى، بۇل - «اعا» جانە «ءىنى» دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالعان. ياعني، ءاعا-ىنىلى تۋىستار، دەگەن سوزدەن شىققان». – «اعايىن» اتاۋىن قازاقتار ءالى قولدانىپ كەلەمىز عوي!...
ەندى، شىڭعىسحاننىڭ شەجىرەسى جايلى، اسا قىزعىلىقتى دەرەكتەردى اتاپ وتەيىن:
1) «تۇبىندە، موڭعولدار تازا موڭعولدار مەن كەيىن موڭعول اتالعاندارعا بولىنەدى. كەيىن موڭعول اتالعاندارعا نايمان، كەرەي، جالايىر، قىرعىز، قارلۇق، قىپشاق، ۇيعىر، مەركىت، تاتار، ويرات، تولەنگىت، ت.ب. جاتادى. ال تازا موڭعولدارعا، ەرگەنە-قون قونىسىنا قامالىپ كوبەيگەن نۇكىز بەن قيان ۇرپاقتارى جاتادى. ولار 18- رۋ-تايپاعا اينالىپتى. (1-توم، 1ء-شى كىتاپ: ۋكازاتەل نازۆانيي تيۋركسكيح كوچيەۆىح نارودوۆ: ... كوي بىلي نا ەرگۋنە-كۋنە: نۋكۋز، ۋريانكات، كۋنگيرات، يكيراس، ولكۋنۋت، كۋرالاس، ەلدجيگين، كۋنكۋلايۋت، ورتاۋت، كونكوتان، ارۋلات، كيلينگۋت، كۋندجين، ۋشين («حۋشين»ء-ۇيسىن بولۋى كەرەك)، سۋلدۋس، يلدۋركين، باياۋت ي كينگيت). سول 18ء-دىڭ ىشىندە، شىڭعىسحاننىڭ بابالارى «حۋشين»(ءۇيسىن) تايپاسىنان سانالادى.
2) «تازا موڭعول» دا ەكىگە بولىنەدى ەكەن: «دارلەكين»، جانە «نيرۋن».
بۇل ءبولىنۋدى سىرى مىنادا. دوبۋن-بايان مەن ونىڭ ايەلى الان-گۋا (الاڭ-كۋا) اتتى اتا-انالارىنان ەكى ۇل تۋىلىپ، سوسىن، دوبۋن بايان قايتىس بولادى. ال الاڭ-كۋا بولسا، «تۇندە شاڭىراقتان تۇسكەن سارى ءوڭدى كىسىدەن» ءۇش جىلدا ءۇش سارى ءوڭدى ۇل تابادى. وسى سارى ءوڭدى ۇلداردان تاراعان ۇرىقتى «نيرۋن»(«نۇرلى»، «التىن ۇرىق») دەپ اتايدى. ال ەرگەنە-قوننان شىققان قالعان رۋ-تايپالاردىڭ ءبارى «دارلەكين-موڭعول» اتالعان. ياعني، قوڭىرات، حۋشين رۋلارى دا - «دارلەكين-موڭعول».
3) «نيرۋن» رۋلار دا شىڭعىسحانعا تۋىستىق جاقىندىعى بويىنشا بولىنەدى. (الاڭ-كۋانىڭ كىشى ۇلى – بودانشاردان، ول – شىڭعىسحاننىڭ ارعى اتاسى.) بودانشاردان ۇلكەن ەكى سارى ۇلىنان: قاتاعان (بۇگىنگى قىرعىز ۇلتىن ىشىندە قاتاعان رۋى كوپ)، سالجۋىت، تايجۋىت، چينوس، ت.ب. تانىمال رۋلار تاراعان.
بودانشار – شىڭعىسحاننىڭ ءتۇپ اتاسى. ونىڭ بالاسى دۋتىم-مەنەن(تۋدىڭ مەنەن) شىڭعىسحاننىڭ 9-شى اتاسى. ونىڭ توعىز ۇلى بولعان، ءبىراق تا جالايىرلاردىڭ قولىنان 8-ۇلى ءولىپ، 9-شىسى قايدۋ-حان عانا امان قالىپتى. قايدۋ-حاننان بايسۇڭقار، ودان تۇمبينە-حان تۋىلعان.
«نيرۋن» ىشىندەگى شىڭعىسحاننىڭ 4ء-شى اتاسى تۇمبينە-حاننىڭ توعىز ۇلىنان تاراعان رۋلار كوپ. ولاردىڭ ىشىندە وزىمىزگە كەرەكتىسىن اتاپ وتەيىك.
4) تۇمبينە-حاننىڭ 1ء-شى ۇلى - جاقسى. ودان تاراعاندار: نۇياقىن، ۋرۋت، ماڭعىت (ماڭعىتتار نوعاي ورداسىندا كوپ بولعاندىقتان، ولاردى «ماڭعىت ەلى» دەپ تە اتاعان)؛ 3ء-شى ۇلى - كاچۋلي. بارۋلاس رۋى سودان تارايدى. (ءامىر تەمىردىڭ رۋى – بارلاس)؛ 6-شى ۇلى - قابىل-حان. (قابىلحان شىڭعىسحاننىڭ 3ء-شى اتاسى)؛ 8ء-شى ۇلى «بۋلدجىر». بۇل اتاۋدىڭ دۇرىس جازىلماعانى ورىسشا-اۋدارمادا ەسكەرتىلگەن. ياعني، ول بايدىبەك بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. بۋلدجىردان تاراعاندار ىشىندە: دۋكلات(دۋلات)، سۋكان(سۋان) رۋلارى بار. - ءبىز ءۇشىن ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق، ءارى زەرتتەلە ءتۇسۋى ءتيىس جايت وسى! (تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت: - راشيد ءاد-ديننىڭ 3-4ء-شى تومى جوعالىپ كەتكەن ەكەن. ۇلى ءجۇزدىڭ قالعان رۋلارى سوندا جازىلعان بولۋى ابدەن مۇمكىن!)
5) اتالعان دۋكلات، سۋكان رۋلارى شىڭعىسحاننىڭ تەمىرشىڭ اتالىپ، حان سايلانباي تۇرعان كەزىنەن-اق قاسىندا بولعان. تەمىرشىڭ مەن جامۇقا-شەشەننىڭ سوعىسى بارىسىندا، دۋكلات پەن سۋكان رۋلارىنىڭ اتى بىرنەشە رەت اتالىپ كىتاپقا ءتۇسىپتى. ياعني، جامۇقا-شەشەن باستاعان 13-تايپالىق اسكەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن تەمىرشىڭ دا 13-كۇرەن قوسىن قۇرادى. «كۇرەن» دەپ، شەڭبەر پىشىندەس قۇرىلعان اسكەري-قورعانىس شەبىن ايتادى ەكەن. (ورىس-كازاكتاردىڭ «كۋرەن» ءسوزىنىڭ دە شىعۋ تەگى وسى اتاۋ!). 13-كۇرەننىڭ بىرەۋى دۋكلات رۋىنان، ال تاعى بىرەۋى سۋكان مەن وزگە دە رۋلاردان قۇرالعانى كىتاپتا جازىلىپتى.
مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريحي روشيدي» («حاق جولداعىلار تاريحى») كىتابىندا بىلاي دەگەن: «شاعاتاي ۇلىسىندا دۋلات رۋىنىڭ وكىلدەرى «تارحان» اتالىپ، «ماڭلاي-سۇبە» جەرىن (ياعني قاشقاريا مەن جەتىسۋدى) ۇرپاقتان ۇرپاققا قالاتىنداي مەنشىگىنە العان. سوسىن، دۋلات-امىرلىكتەرىن قۇرعان.» دۋلاتتىڭ ءامىر بولۋى – ولاردىڭ تەگىندە تورەلەرمەن اعايىندىق جاقىندىعىن كورسەتەدى. دۋلاتتاردىڭ قاراماعىندا ۇلى ءجۇزدىڭ وزگە رۋلارىنىڭ دا بولعانى، ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار! ولاي بولسا، ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ كوپشىلىك رۋلارى – شىڭعىسحانعا ەڭ جاقىن «نيرۋندار» بولىپ شىعادى.
6) ەرگەنە-قون مەكەنىنەن شىققان 18-تايپا ىشىندەگى شىڭعىسحان تايپاسى - حۋشين (ءۇيسىن) ەكەن! ۇلى ءجۇزدىڭ كوپشىلىگى ءۇيسىن عوي! ۇيسىنگە جاتپايتىن جالايىر رۋى - «دارلەكين-موڭعول». «دجامي ات-تاۋاريح» ىشىندە جالايىرلار جايلى مىناداي نارسە جازىلعان. ولاردىڭ ءبىر بولىگى تۋدىڭ مەنەننىڭ 8-ۇلىن ولتىرگەن سوڭ، كۇناسىن وتەۋ ءۇشىن ءتىرى قالعاندارى قايدۋ-حانعا قۇلدىققا بەرىلگەن. سودان بەرى ولار شىڭعىسحاننىڭ اتا-بابالارىنىڭ قاراماعىندا جۇرگەن.
- ورتا ءجۇز رۋلارى: نايمان، كەرەي، ۋاق - «موڭعول اتالعاندارعا» جاتادى. مۇنى راشيد اد-دين 13ء-شى عاسىردا ايقىن جازىپ كەتكەن. ورتا جۇزدەگى ارعىن رۋى بولسا، «تازا موڭعول» بولعان. ول جايلى وزگە دەرەك كوزدەرىنەن بىلۋگە بولادى. ماسەلەن، قىرىمدى «موڭعولدار» باسىپ العاندا، سول جەردى ولار رۋلىق مەنشىك-جايلىمعا بولگەن. سول بولىكتىڭ ۇلكەنى، «موڭعولدىڭ ارعىن رۋىنىڭ يەلىگى» بولعان.
-كىشى ءجۇز قازاقتارىن قۇراعان رۋلاردىڭ دا كوپشىلىگى الشىن-تاتار سياقتى «موڭعول اتالعان» تايپالارىنان تاراعان بولۋى كەرەك! ءبىراق، كىشى جۇزدەگى تابىن، تاما، رامادان رۋلارى مەن ورتا جۇزدەگى توبىقتى رۋلارى ۇيسىننەن تارالعان رۋلار ەكەنىن ۆوستروۆ سياقتى زەرتتەۋشىلەر جازىپ كەتكەن.
اتالعان دەرەكتەر، بۇگىنگى قازاق ۇلتىن قۇراعان رۋلاردىڭ كوبى شىڭعىسحانعا اعايىن-تۋىس، قۇدا-جەكجات، كورشى-قولاڭ بولعانىن، ياعني ءتىلى دە، تەگى دە ءبىر رۋ-تايپالار بولىپ شىعاتىنىن كورسەتىپ تۇر!
2ء-بولىم. «قازاق» اتاۋىنىڭ ماعىناسى.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا، «قازاق» اتاۋىنىڭ ءمانى قانداي؟» - دەگەن ساۋالعا، شىندىققا ۇيلەسپەيتىن: «قاس-ساق»، «قاي-ساق»، «قاشاق»، «اق-قاز» دەگەندەي بولجال-قيالدار ايتىلىپ، شاتاستىرعان. مۇنداي «ماڭگۇرت-تاريح» بولجالىنان باسقاشا زەرتتەيتىن قازاق تاريحشىلارىن، ادەبيەتشىلەرىن، زيالىلارىن كەڭەس وكىمەتى «پانتۇركيست» دەپ، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ، تالايىن تۇرمەلەرگە دە توعىتقان!... «ماڭگۇرت-تاريحتى» اشكەرە ەتەتىن شىنايى تاريحىمىزعا بەت بۇرايىن!
كەڭەستىك ساياسات تاريحقا كيلىگە قويماي تۇرعان كەزدەگى تاريحشىلاردىڭ «قازاق» ءسوزىن زەرتتەۋلەرىنە كەلسەك، ولار بۇل ءسوزدىڭ اسكەري تەرمين ەكەنىن ناقتى ايتىپ، دالەلدەپ كەتكەن. مىسالىعا، ساكەن سەيفۋللين اتامىز «قازاق تاريحىنان قىسقاشا ماعلۇمات» اتتى ەڭبەگىندە، بىلايشا تاريحي تالداۋ جاسايدى:
«1) اتاقتى نوعايحاننىڭ زامانىندا، كاۆكازدان چەركەستەردى شاقىرىپ كەلىپ، رىلسك دەگەن قالانىڭ ماڭىنا ورناتقان. سول چەركەستەر وزدەرىن وزدەرى «قازاقپىز» دەگەن.
2) 1397-جىل مەن 1410-جىلداردا قىرىم تاتارلارىنىڭ ءبىرازى ليتۆا ەلىنە اۋىپ بارعان. ليتۆا كورولىنىڭ حات تاسۋشىسى قىزمەتىندە بولعان تاتارلار «قازاق» اتانعان. ول كەزدە ورىستىڭ «كازاك-ورىس» دەگەندەرى شىقپاعان كەز ەدى.
3) كۇنشىعىس جاقتا 1456-جىلى جانىبەكتى حان كوتەرگەن نوعايلار – قازاق اتانا باستاپ قازاق حاندىعىن قۇرعاندا، 1474-جىلى قىرىم حانى مەڭلىكەرەي، 3-يۆان اتتى ورىس كنيازىنە جازعان حاتىندا: «سەنىڭ جەرىڭدى تارتىپ الۋعا مەن ۇلاندارىمدى، مىرزالارىمدى - قازاقتارىمدى جىبەرمەيمىن» - دەگەن.
4) 1523-جىلى موروزوۆ دەگەن ورىس تۇرىك سۇلتانىنا ايتقان سوزىندە: «سەنىڭ قازاقتارىڭ بىزگە تيە بەرەدى» دەگەن.
بۇل ماعلۇماتتاردان كورەتىن نارسە مىناۋ: كوپ ەلىنەن وقشاۋلانىپ شىعىپ، جاۋىنگەرلىك كاسىبىندە بولعانداردى «قازاق» دەگەن!».[1] (ساكەن سەيفۋللين)
شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «قازاق» ءسوزى جايلى زەرتتەپ، جازعان تۇجىرىمى بويىنشا: «قازاق ءسوزىنىڭ ارگى ءمانى – جان مەن ءتاننىڭ ەركىندىگى مەن بيىك رۋحىن بىلدىرەتىن، ەۆروپالىق سەرىلىككە(رىسارستۆو) ءتان!»
اراب، پارسى، وزبەك، تۇرىك، نوعاي، ورىس-كازاك جازبا مۇرالارىنان دا «قازاق» ءسوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك ۇعىم ەكەنىن تابۋعا بولادى. مىسالعا، قىرىم مەن ازاۋ تەڭىزى ماڭىنان باستاپ ەدىلگە دەيىنگى ايماقتى جايلاعان نوعاي اتتى حالىق بولعان. ازىردە ولار بىرنەشە ءجۇز مىڭ عانا قالعان، رەسەيدە. سول نوعايلاردىڭ «نوعاي حالىق جىرى» اتتى كىتابىنىڭ «قازاق، قازاق دەگەندە» اتتى جىرىنا قارالىق:
«قازاقلىقتا مينگەن ارىق ات،
بايلاردىڭ سەميزينە ماتارمىز.
قازاقلىقتا كيگەن سۇر شەپكەن،
بايلاردىڭ شۇعاسىنا ماتارمىز.
قازاق ەرلەر كوپ ياتسا،
التىن-كۇمىس تابار ما،
قازاق ەرلەر قاقىرماي،
قانلى كوبيك تۇكيرمەي،...»[2]
بۇل جىر نوعاي ەرلەرىنىڭ دە «قازاقشىلىق» قۇرعاندىعىن ايقىن كورسەتەدى. وسى سياقتى باشقۇرت-قازاقتارى، تاتار-قازاقتارى، قىرىم-قازاقتارى، وزبەك-قازاقتارى، ءتىپتى اسا سيرەك تە بولسا قىزىلباس(يران)-قازاقتارى بولعانى جايلى تاريحي دەرەكتەر بار. وزبەك-پارسى جازبا مۇرالارى ارقىلى، ايگىلى اقساق تەمىردىڭ دە، مۋحاممەد شەيبانيدىڭ دە جاس كەزىندە «قازاقشىلىق قۇرعانىن»، ولاردىڭ «قازاقى سوعىس ونەرىن» تەرەڭ مەڭگەرگەنىن مالىمدەيتىن دەرەكتەردى تابامىز. شەيباني تاريحىندا بىلاي دەيدى: «كوپ زامان «قازاق بولىپ جۇرگەن كىسىنىڭ ءبىرى – شەيباني. ونى «دەر زامان قازاق» دەپ اتاعان.[3]: «بۇل قازاقلىقتا وعان كوپ قاتىناسۋدان ايىرىلماعان تۋرۋر». رۋزبەحاننىڭ ايتۋىنشا، شەيباني كوپ زامان قازاق بولىپ ءجۇرىپ، قازاق ۇلىسىن باسقاراتىن ەڭ ۇلى حان، دەشتى-قىپشاقتىڭ ۇلى ادامىنىڭ ءبىرى بۇرىندىققا قارسى شىقتى.[4] شارافۋددين ءياازديدىڭ «زافارناما» كىتابىندا، 1376 جىلى اقساق تەمىر اسكەرىندە «قازاق مىڭى» بولعانى باياندالعان. توقتامىستىڭ دا اسكەرىندە قازاقتار بولعان. ولار وردا شەتىندە قوسىندار قۇرىپ، شاتىرلاردا تۇرسا كەرەك. بۇعان كەلەسى دەرەكتەر دالەل. شوقان ءۋاليحانوۆ بىلاي جازادى: «1391جىلى توقتامىسقا قارسى جورىققا شىققان ءامىر تەمىر، دەشتى قىپشاقتى كۇزەتىپ وتىرعان قازاق ۇلىسىن قاتتى قيراتىپ، ولاردىڭ حاندارى امەت پەن سامەتتى ءولتىرىپ، باقسىلارىن تەگىس قۇرتىپ، ورنىنا ماشايىحتار جىبەرەدى. ودان بۇرىن قازاقتاردىڭ تابىناتىن يەسى اتاسىنىڭ ءارۋاعى، كوك اسپان، كۇن، اي، وت، جەر-سۋ بولاتىن.» (ۆاليحانوۆ، ءى-ت.، 212ب). شارافۋددين بىلاي جازادى: «سايىپ قىران(ءامىر تەمىر) الدىنان وردانىڭ(توقتامىستىڭ) تاقتى قورعاپ تۇراتىن چاتۋر قازاق ولەيىتى (شاتىرلى قازاق ولكەسى) شىقتى. ولار سايىپ قىراننىڭ تەگەۋرىنىنە شىداپ تۇرا المادى. چاتۋر قازاق ەلىن تۇگەسىمەن قيراتىپ، مال-مۇلكىن تالاپ الدى.»[5]
رەسەيدەگى ورىس-كازاك اسكەري قاۋىمىنىڭ بەلگىلى تاريحشىلارى (ي.ف.بىكادوروۆ(1882-1957) پەن د.ي.ياۆورنيسكيي(1855-1940)، جانە ت.ب.) جازعان «يستوريا كازاچەستۆو» ەڭبەكتەرىنە قاراساق، وندا كازاك پەن قازاقتىڭ شىعۋ تەگى ءبىر ەكەنى اشىق ايتىلعان. جالپى، ورىس-كازاك تاريحشىلارىنىڭ بارلىعى دا «التىن وردا» ىدىراعان سوڭ، وردا قۇرامىنان وزدەرىنىڭ اتالارى شىققانىن ايتادى. ال «كازاك» ءسوزىنىڭ ماعىناسى نە؟ – دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ تابا الماي، كەيبىرى اباي اتامىز جازعانىنا سۇيەنىپ «اق قاز» دەيدى، كەيبىرى تاعى باسقاداي ءبىر تۇرىك اتاۋى دەيدى. جانە «كازاچەستۆو»(«قازاقشىلىق قۇرۋ») دەگەننىڭ ءوز ەركىمەن اسكەري-جورتۋىلعا شىعۋ، ياكي ءوز ەركىمەن اسكەري قوسىندار قۇرىپ ەل قورعاۋ ەكەنىن ايتادى. (ورىس-كازاكتاردى دا ماسكەۋ پاتشالارى بىرنەشە رەت شاپقىنعا سالىپ، تالاي تاريحي كىتاپتارىن ورتەپ، سوسىن وزگەرتىلگەن تاريح جازىپ، سونىمەن وقىتىپ وتىرعان. سول سەبەپتى دە، ولاردىڭ «قازاق» اتاۋىنىڭ شىعۋ ماعىناسىن ۇمىتۋى تاڭ قالدىرماسا كەرەك).
بۇل دەرەكتەرگە قاراپ، قورىتا كەلە: «كەڭەس وكىمەتىنە دەيىنگى زاماندا، «قازاق» ءسوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك ۇعىم ەكەنىن بارشا زەرتتەۋشى عالىمدار مويىنداعان» دەي الامىز.
كەڭەس وكىمەتىندە جاسالعان «ماڭگۇرت-تاريح» بىلاي بولجايدى: - «قازاق» ءسوزىنىڭ ماعىناسى «قاس-ساق»، «اق-قاز»، «قاشاق»، «قاز-عاق» دەگەندەي بولجالدارعا تىرەلەدى! «قازاق» ءسوزى جاۋىنگەرلىك ۇعىم بولۋى دا مۇمكىن، ءبىراق بۇل دالەلسىز»... باسقاشا ايتقاندا، «ماڭگۇرت-تاريحشىلار» جوعارىدا ءبىز اتاپ وتكەن قانشاما مول دەرەكتەردى، ياعني «قازاق»، «قازاقشىلىق قۇرۋ» جايلى جاۋىنگەرلىك تۇرعىسىندا سيپاتتالعان جازباشا-اۋىزشا مۇرالاردى «دالەلسىز» ساناپ، ىسىرىپ قويا سالادى. سوسىن، وزدەرىنىڭ قيالي-جالعان بولجالدارىن ۇسىنىپ، «كيرگيز-كايساك» دەگەن سوزگە ۇيلەستىرىپ، «قاس-ساق» دەپ، سوناۋ «ساق زامانىنداعى» قازاقتاردى دالەلدەمەك بولىپ، وتىرىكتىڭ تۇمانىنا كىرگىزىپ جوق قىلادى!... مۇنداي الداۋدى دوعارىپ، «قازاقى جاۋىنگەرلىك» جايىن زەرتتەۋگە كوشەتىن ۋاقىت جەتتى!
«قازاق» اتاۋى جاۋىنگەرلىك ۇعىم! - ول قانداي جاۋىنگەرلىك ۇعىم؟ نە ماعىنا بەرەدى؟» – دەپ ساۋال قويىپ، سوعان جاۋاپ بەرەيىك!
مەنىڭشە، «قازاق» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى «قازا» ءسوزى.
«قازا بولدى»، «سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپتى» دەپ مايداندا ولگەن ەرلەردى، ياعني باتىرلاردى قاستەرلەيمىز عوي! بايقاساڭىزدار، مايداننان تىس ءولىم جايلى تۇرلىشە باسقا اتاۋلار قولدانىلادى. مىسالىعا، ءوز ۇيىندە، ءوز اجالىمەن كوز جۇمعان كىسىنى «قازا تاپتى» دەپ ايتپايدى، «قايتىس بولدى»، «باقيلىق بولدى»، «ءدام-تۇزى تاۋسىلدى» دەگەندەي سوزدەرمەن سيپاتتايدى. ياعني، «قازا بولۋ» - بۇل، دارەجەسى وزگە ولىمنەن بيىك تۇراتىن، باتىرلىقتىڭ دالەلى بولاتىن ءسوز. قازا بولعان ەردى جوقتاپ، ەل-جۇرتى تۇگەل «ازا» تۇتقان.
«قازا» سوزىنە «اق» دەگەندى جالعاساق «قازاق» ءسوزى شىعادى. ماسەلەن، «ەل-جۇرتىم ءۇشىن قازا-اق بولام!» دەگەن باتىرلىق سوزدەر ەرلەردىڭ ۇرانى بولا الادى عوي! «قازا-اق» ءسوزى وسىنداي ۇران بولسا كەرەك.
«ناعىز ەر - ەلدىڭ شەتىندە، جاۋدىڭ وتىندە جۇرەدى!» دەيتىن ناقىلىمىز بار. ياعني، قازاقى ەرلەر ەل شەتىنە شىعىپ، وزگە ەلدەرگە جورتۋىل جاساپ، نەمەسە وزگە ەلمەن شەكارالىق يەن دالادا اسكەري قوسىندار قۇرىپ ەل قورعاپ جۇرگەن. ولاردى بۇگىنگى تىلمەن «شەكاراشىلار اسكەرى» دەۋگە دە بولار. وسىلاي، ەل قورعاپ ءجۇرىپ ولگەن «شەكاراشىنى» – «قازا بولدى» دەپ ەلى قاستەرلەيدى. سەبەبى، ەل شەتىنە شىعىپ قوس تىككەن ەرلەر – بۇل قازا-اق بولۋعا باس تىككەن باتىرلار سانالعان. مۇنداي اسكەري قاۋىمداردى «قازاقتار»، «قازاقشىلىق قۇرۋشىلار» دەپ اتالۋى تابيعي زاڭدىلىق.
ءامىر تەمىر مەن مۇحاممەد شەيبانيدىڭ ءومىربايانىنا قاراساق، ەكەۋى دە جاس كەزىندە قازاقشىلىق قۇرىپتى. ياعني، جىگىت-جەلەڭ كەزىندە قازاقشىلىق قۇرىپ، قارتايعاندا جانە اۋىرعاندا ەل جۇرتقا بارىپ بەيبىت تىرلىك كەشكەن ەرلەر، ول زاماندا از بولماسا كەرەك. سونداي-اق، بۇكىل ءومىرىن قازاقشىلىققا ارناپ، ءۇي-جايلى كۇيىندە، ايەل-بالاسىمەن دە قازاقشىلىق قۇرىپ جۇرەتىن اتىشۋلى باتىرلار بولعانى دا انىق. قازاق اتالاتىن تايپالاردىڭ پايدا بولۋىن تەك وسىنداي باتىرلار اۋلەتىنىڭ بولۋىمەن عانا تۇسىندىرە الارمىز. البەتتە، «قازاق» اتالاتىن تايپالار ەشكىمگە تاۋەلسىز، ەرىكتى، ەركىن تىرلىك كەشكەن. ساحارانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىنە دەيىن كەزىپ، شەرۋلەتىپ جۇرە بەرگەن.
«قازاقشىلىق قۇرۋ» - بۇل كونەدەن كەلە جاتقان تۇراندىق حالىقتاردىڭ ورتاق ءداستۇرى بولۋى كەرەك. 1245-جىلى ماملۇكتەر بيلەگەن مىسىر مەملەكەتىنىڭ قىپشاقتارى ورتاسىندا جاسالعان اراب-قىپشاق سوزدىگىندە، «قازاق» سوزىنە «ەركىن، كەزبە ادام» دەگەن ءمان بەرىلگەن ەكەن. جاۋگەرشىلىك زاماندا «ەركىن، كەزبە ادام» بولىپ ءجۇرۋ، جوعارىدا ءبىز سيپاتتاپ وتكەندەي جاۋىنگەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن. ال قارۋسىز، ءالجۋاز كىسى دالادا كولدەنەڭ بىرەۋگە كەزىگىپ «جەم» بوپ قالادى ەمەس پە؟!
15-عاسىرداعى تۇركى ەلدەردىڭ «بيلەۋشىلەرى» قازاقى تايپالاردىڭ كوبەيىپ كەتۋىن قالامايتىن بولعان. ويتكەنى، قازاقتار سالىق تولەمەيتىن. ياعني، ولارعا قازاقتاردان گورى سالىق تولەيتىن قاراشالار سانىن كوبەيتۋ ءتيىمدى ەدى. ولار ءوز قازاقتارىن ازايتۋ ءۇشىن، ولاردىڭ كەيبىرىن ءجيى قۋعىنداسا كەرەك. ءبىراق، قازاقشىلىق قۇرۋعا شىققان تورە تۇقىمىنا قۋعىن بولماس. مۇنى، الىشەر ناۋاي بىلاي جازادى: «ەگەر شاح قازاق بولىپ كەتسە، وعان كىم اسكەرىن شىعارىپ، كىم قىلىشىن كوتەرەر ەدى؟».(ابۋشقا، 222 بەت).
قورىتا ايتقاندا، «قازاق» اتاۋى – اسكەري، «مەن قازا-اق بولامىن» دەگەن ۇراننان شىققان ەرلەر ءسوزى!
3ء-بولىم: «قازاق» ۇلتىنىڭ پايدا بولۋ تاريحى
«قازاق» اتاۋىنىڭ 15ء-شى عاسىرعا دەيىن ۇلت اتاۋى ەمەس، «شەكاراشى ەرلەر» سيپاتىنداعى جاۋىنگەرلىك اتاۋ بولعانىن، جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ەندى، قالاي ۇلت اتاۋىنا اينالعان تاريحىن تىزبەكتەپ وتەيىك. ەسكەرتۋ! «ۇلت»، ياكي بەلگىلى ءبىر «مەملەكەت-ازاماتى» اتاۋى، ۋاقىت وتە باسقاشا وزگەرۋى مۇمكىندىگىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
جوعارىدا، بۇگىنگى قازاق اتالاتىن ۇلت قۇرامىن زەرتتەپ، ولاردىڭ كوپشىلىگى شىڭعىسحانعا اعايىن بولعانىن كورسەتكەنبىز. البەتتە، ول كەزدە، اتا-بابالارىمىز «موڭعول» اتاندى. وسى اتاۋمەن كوپشىلىك تاريحشىلار جازباسىندا قالدى. ال وعان دەيىن: تاتار، نايمان، كەرەي، قىرعىز، قىپشاق، وعىز، قاڭلى، قيماق، تۇركەش دەگەندەي سان-الۋان اتاۋلاردى يەلەنگەنىمەن، ءبارى دە ءتىلى مەن تەگى ءبىر تۇرىكتەر، ياكي تۇراندىقتار ەكەنىن بىلگەن. شىڭعىسحاننىڭ قىتايعا جازعان حاتىندا، ول ءوزىن عۇن اۋلەتىنىڭ بيلەۋشىسى - «شانيۋ بيلەۋشىلەرى» اۋلەتىنىڭ ءىسىن جالعاستىرۋشى رەتىندە تانىستىرعانى بار. ياعني، تۇراندىقتاردىڭ عۇن، ءۇيسىن، ۇلى يوزى، ساق سياقتى اتىشۋلى ەلدەرى، البەتتە ءبىزدىڭ ارعى تەگىمىز سانالادى. ءبىراق، ولاردى «قازاق (ۇلتى) بولعان» دەۋ – اداسۋشىلىق! 15ء-شى عاسىرعا دەيىن «قازاقشىلىقتى كاسىپ ەتكەن» شەكاراشى-ەرلەر عانا بولعانىن تاريحي دەرەكتەردەن كورە الامىز.
شىڭعىسحاننىڭ ءتورت ۇلىنا بولىنگەن ۇلىستارعا بولشەكتەنگەن اتا-بابالارىمىز، ۋاقىت وتە باسقا اتاۋلار الىپ، ءتىپتى بولەك ۇلتتارعا اينالا باستاعان. قازىرگى، ءسان-تۇرلى تۇرىك ءناسىلدى ۇلتتار – سونىڭ ناتيجەسى. بۇگىنگى قازاق ۇلتىنىڭ اتا-بابالارى، نەگىزىنەن، جوشى ۇلىسى مەن شاعاتاي ۇلىسىندا ءجۇرىپ، تۇرلىشە اتالعان كەزدەرى دە بولعان. اتى-شۋلى نوعاي-حاننىڭ زامانىندا، ونىڭ قامقورلىعىندا بولعان جۇرتتى «نوعايلار» اتاعان. ونىڭ ىشىندە، بۇگىنگى قازاقتىڭ ارعى اتالارى دا بار بولعانىن اۋىز ادەبيەتىمىزدەن تانۋعا بولادى. «نوعايلى-قازاق ەلىندە، جيدەلى-بايسىن جەرىندە...» دەپ كەلەتىن جىر-شۋماقتارىنا قاراڭىز. مۇنداي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، نوعاي-حاننىڭ قازاقشىلىققا قانداي دا ءبىر قاتىسى بولسا كەرەك، دەۋگە بولادى. بالكىم، ول ءوزى قازاقشىلىق قۇرىپ قويماي، قاراماعىنا قازاقى ەرلەردى كوپ ۇستاۋ ارقىلى دا وردادا ۇلكەن بەدەلدى، اسكەري-كۇشكە يە بولعان شىعار!؟ - ايتەۋىر، نوعاي مەن قازاق اتاۋلارىنىڭ قاتار ءجۇرۋىنىڭ ءبىر سىرى بار!
«التىن وردانى» مۇسىلمان ەل ەتكەن اتاقتى وزبەك-حان تۇسىنان باستاپ، كوپشىلىك مۇسىلمان بولىپ، وزدەرىنە «وزبەك ادامى»، «وزبەكتەر» دەگەن اتاۋ العان. البەتتە، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى قازاقتىڭ بابالارى دا بار. ءتىپتى، كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاننىڭ قاراماعىنداعى جۇرتتىڭ وزدەرىن «وزبەك-قازاق» اتالعان عوي. وسى وقيعانى تەرەڭىرەك شولىپ وتەيىك.
اق وردا 1428-جىلى باراق حان ولگەن سوڭ ەكىگە ءبولىندى: ماڭعىتتاردان قۇرىلعان نوعاي ورداسى جانە ءابىلحايىر ورداسى، (كوشپەلى-وزبەك حاندىعى). ءابىلقايىر-حاندىعى «اق وردا» اتاۋىن يەلەندى. نوعايلار قىرىمنان باستاپ ەدىل، جايىققا دەيىنگى جەرلەردى مەكەندەيدى. ال، «كوشپەلى-وزبەك حاندىعى» شىعىسىندا موعولىستانمەن، شىعىس-تەرىستىكتە باشقۇرت، قازان تاتارلارىمەن، ال تۇستىگىندە تەمىر اۋلەتىنىڭ يەلىكتەرىمەن شەكتەسىپ جاتتى.
1450-60 جىلدارى جوڭعارلار وت-قارۋدى يگەرىپ، كوشپەلى-وزبەك ۇلىسىنا ءجيى شاپقىنشىلىق جاساي باستايدى. 1457 جىلى جوڭعارلار شۋ ماڭىنا قوس تىگىپ، جەڭىل-اتتى اسكەرمەن سىر بويى قالالارىنا شاپقىنشىلىق جاساعان. قارسى كەلگەن ءابىلقايىر-حاندى اشىق سوعىستا ويسىراتا جەڭگەن. ءابىلقايىر-حان سىعاناق قالاسىنا تىعىلىپ، ساۋعا سۇراپ، كەپىلگە بالاسىن بەرىپ، ماسقارا كەلىسىم-شارت جاساسىپ ازەر امان قالادى.
شامادا، 1458 جىلى، اق وردادان (كوشپەلى-وزبەك ۇلىسىنان) ورىسحاننىڭ ۇرپاقتارى كەرەي باراق ۇلى مەن جانىبەك بولات ۇلى سۇلتاندار باستاعان ەرىكتى جاۋىنگەرلەر ءبولىنىپ، مەنىڭشە «قازاقشىلىق قۇرىپ» شىعادى. باعىتى، جوڭعارلاردىڭ باسىپ العان جەتىسۋ ايماعى. ولار جەتكەنشە، جوڭعارلار دا ءتاڭىر تاۋىنان اسىپ، تايىپ وتىرادى. ارينە، بۇل بولىنۋگە باسقا دا سەبەپتەر قوسىمشا بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن، قىپشاق قوبىلاندى مەن اقجول-بي اراسىنداعى جانجالدان، سوڭعىسىنىڭ ءولىم قۇشىپ، وسى سەبەپتى ارعىندار ءابىلقايىردان قوبىلاندىنى ۇستاپ بەرۋىن تالاپ ەتىپ، ول كونبەگەسىن، ودان بولەكتەنە باستاعان. ءابىلقايىردىڭ جوڭعاردان جەڭىلۋى مەن كەرەي-جانىبەك سۇلتاننىڭ «قازاقشىلىق قۇرىپ» شىعۋى، ارعىن رۋلارىنىڭ قولداۋىنا وسىلاي دا يە بولۋى مۇمكىن.
وزبەك ورداسىنان شىققان سوڭ-اق، كەرەي مەن جانىبەك تۋىنىڭ استىنا 20 مىڭعا جۋىق قازاقى جاۋىنگەر جينالعان ەكەن. ول كەزدە 20 مىڭ قازاقى اسكەر دەگەنىڭ كەز-كەلگەن ەلدى ابىرجىتاتىنداي ەلەۋلى كۇش ەدى. سوندىقتان ولارمەن وداقتاسقىسى كەلىپ، شاعاتاي ۇرپاعىنىڭ ەسەنبۇقا دەگەن حانى (ياعني موعولىستان حانى) شۋ وزەنى ماڭايىن «تارتۋ ەتەدى». شىندىعىنا كەلسەك، ءبىر جىل بۇرىن عانا، شۋ ماڭىن جوڭعارلار باسىپ الىپ، قوسىن تىككەن مەكەن بوس جاتقان! «وزبەك-قازاق» قولى كەلە جاتقاسىن، جوڭعارلار مول ولجاسىن الىپ تايىپ تۇرعاندىقتان، ول جەرلەر بوس جاتقان ەدى.
«وزبەك-قازاق» قولىنىڭ موعولىستانعا شابۋىلداۋ ءقاۋپى دە بار ەدى. وسى سەبەپتى، ەسەنبۇقا-حان «وزبەك-قازاق» قولىمەن تاتۋلاسۋ ءۇشىن جەر بەرگەن. بۇل كەزدە، ماۋەرەنارحداعى امىر-تەمىر اۋلەتى موعولىستانعا قارسى سوعىستا، شاعاتاي ناسىلىنەن ءجۇنىس-حاندى يراننان الدىرىپ، جاڭا سوعىستى باستاعان. ەسەنبۇقا-حان كەرەي-جانىبەكپەن تاتۋلاسۋ كەلىسىمىندە، ولاردى ءجۇنىس-حانعا قارسى وداقتاسى، ءارى شۋ بويىنداعى توسقاۋىلى رەتىندە پايدالانۋدى كوزدەيدى. وداقتاس ەتۋ ءۇشىن، ەسەنبۇقا-حان، جەرگە قوسا، ءوز قاراماعىنداعى ءۇيسىن-دۋلات تايپالارىن دا «تارتۋ ەتەدى»...
شىندىعىندا، ەسەنبۇقا-حان ولاردى باسقارا دا الماي كەلگەن. دۋلاتتار، سوناۋ شاعاتاي زامانىنان بەرى (ورتوبە، سوسىن پولاتشى اتتى دۋلات اتالارى) «تارحان» اتانىپ، «ماڭلاي سۇبە» ايماعىن يەلەنىپ، ياعني قاشقاريادان باستاپ، جەتىسۋ، شاش، فەرعاناعا دەيىنگى ايماقتاردا امىرلىك، ياكي بەكتىك بيلىگىن جۇرگىزىپ تۇرعان. موعولىستاننىڭ تالاي حاندارى دۋلات بەكتەرىنىڭ قولداۋىمەن عانا تاققا وتىرعان. ەسەنبۇقا بولسا، دۋلات(ءۇيسىن) رۋلارىن «قازاقتارعا بەرۋ» ارقىلى ءقاۋىپتى باسەكەلەسىنەن قۇتىلعىسى دا كەلگەن بولار.
شۋ ماڭىنداعى قوزىباسى تاۋىنا( بۇگىنگى قۇلجاباسى، حان تاۋى) كەلىپ تۋ تىككەن كەرەي مەن جانىبەك قولى وزدەرىن «وزبەك-قازاقتارى» دەپ اتاعانى تاريحتا جازىلعان. ەسكەرە ءجۇرىڭىز: «وزبەك-قازاق» دەگەنىڭ، بۇگىنگى «ورىس-كازاك» دەگەن اتاۋعا ۇقساس. بۇل اتاۋ، بۇلاردىڭ وزبەك ەلىن قورعايتىن قازاقى-شەكاراشى اسكەر ەكەنىن كورسەتەدى.
شۋعا كەلگەن كەرەي-جانىبەك قولى، باسىندا كىلەڭ ەرلەردەن قۇرالعان، تازا اسكەري قوسىن ەدى. سوسىن ولارعا «دۋلات تايپاسى» (ىشىندە بۇكىل ۇلى ءجۇز رۋلارى بار) قوسىلعان كەزىندە، ولار مال-جانىمەن، قاتىن-بالالارىمەن بىرگە كەلەدى. «دۋلاتتارعا» ەلىكتەپ، كەرەي-جانىبەك قولىنىڭ ەرلەرى دە، ابىلقايىر-وزبەك ۇلىسىندا قالعان مال-جاندارىن بىرتىندەپ كوشىرىپ الا باستايدى. وسىلايشا قازاقتار سانى كۇرت وسە باستاپ، بىرەر جىلدا، شامادا 100 مىڭنان اساتىن بۇقارالى ەلگە اينالادى.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىن وسىلاي تامامداۋعا بولار ەدى. ءبىراق، ازداپ قيال-بولجامعا ەرىك بەرسەك، وندا تومەندەگىشە جالعاستىرۋعا دا بولار!
- قالىڭ ەلگە اينالعان، مال-جانى كوپ «وزبەك-قازاق» قولى ءۇشىن جايىلىم كەرەك، ياعني اسكەري جورىقتار جاسالۋ كەرەك ەدى. بۇل كەزدە وزبەك حاندىعىنا تۇسكەيدەن جوڭعار شاپقان بولسا، سونداي-اق شىعىس پەن تەرىسكەيدەگى شاپقىنشىلىق جاساۋشىلار دا بولعان. ماسەلەن ەستەكتەر (باشقۇرت)، قازان تاتارلارى، قالماقتار، «كاپىر-قازاقتار»(كازاكتار) جانە باسقالار. كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار، شىعىسقا، سولتۇستىككە، باتىسقا شەرۋلەتىپ، ءابىلحايىر حاندىعىنىڭ بارشا شەكاراسىن قورعايتىن قازاقى اسكەر قۇرۋعا كىرىسەدى. بۇل ءۇشىن، «وزبەك-قازاق» جۇرتىن ءۇش جۇزگە بولۋگە تۋرا كەلەدى. «ۇلى ءجۇز» - شۋ مەن جەتىسۋ ايماعىن؛ «ورتا ءجۇز» - التاي، تارباعاتاي، سارىارقا ايماعىن؛ «كىشى ءجۇز» - ەدىل-جايىق، ماڭعىستاۋ ايماقتارىن مەكەندەپ، «ءابىلقايىر حاندىعىن» تۇگەل قورشاپ السا كەرەك.
اۋىز ادەبيەتىمىزدە اسان قايعى جىراۋدىڭ جانىبەك-حانعا ايتقان سوزدەرى بار (مۇنداعى جانىبەك – التىن وردا حانى ەمەس، قازاق حانى بولۋى دا مۇمكىن!)، مىناداي:
قىرىندا كيىك جايلاعان،
سۋىندا بالىق ويناعان،
ويماۋىتتاي توعاي ەلىنىڭ،
ويىنا كەلگەن اسىن جەيتۇعىن،
جەمنەن دە ەلدى كوشىردىڭ،
ويىل دەگەن ويىڭدى،
وتىن تاپساڭ تويىندى،
ويىل كوزدىڭ جاسى ەدى،
ويىلدا كەڭەس قىلمادىڭ.
ويىلدان ەلدى كوشىردىڭ،
ەلبەڭ-ەلبەڭ جۇگىرگەن،
ەبەلەك وتقا سەمىرگەن،
ەكى سەمىز قولعا الىپ،
ەرلەر جورتىپ كۇن كورگەن.
ەدىل دەگەن قيانعا،
ەڭكەيىپ كەلدىڭ تار جەرگە.
مۇندا كەڭەس قىلماساڭ،
كەڭەستىڭ ءتۇبى نارادۋ...
اقىلدى بەلد
