ادامزات ومىرىندەگى تەڭدەسى جوق ەڭ قۇندى سىيلىق جانە باعا جەتپەس زور بايلىق – دەنساۋلىق. دانا حالقىمىز «دەنساۋلىق – زور بايلىق» دەپ، وعان ءجىتى نازار اۋدارىپ وتىرۋدى ۇنەمى شەگەلەي ءتۇسۋى، مىنە، وسىدان بولسا كەرەك. ويتكەنى دەنى ساۋدىڭ جانى ساۋ بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەسەك تە، بۇگىنگى تاڭدا اۋرۋدىڭ تۇرلەرى كوبەيىپ، ادامداردىڭ ودان زارداپ شەگۋى شەكتەن تىس ۇلعايىپ بارادى. قازاقستاندا 35 مىڭعا جۋىق ناۋقاس پاركينسون دياگنوزىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. جىل سايىن ولاردىڭ قاتارى 2،5 مىڭ ادامعا ارتىپ وتىرادى ەكەن.

سونىمەن پاركينسون دەگەن قانداي اۋرۋ؟ ول قانداي جاعدايدا پايدا بولادى؟ كلينيكالىق بەلگىلەرى، ونى ەمدەۋدىڭ ەم-دومدىق تۇرلەرى قانداي؟ مىنە، وسى سياقتى باسقا دا وزەكتى سۇراقتارعا جاۋاپتى كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون سانادىق.

پاركينسون – جۇيكە جۇيەسىنىڭ ەڭ ءقاۋىپتى ءارى جۇمباق اۋرۋلارىنىڭ ءبىرى. بۇل اۋرۋعا شالدىققاندا ميداعى نەيروندار قىزمەتى بۇزىلادى. ادەتتە، بۇل دەرت 55 پەن 65 جاس ارالىعىنداعى ادامداردا جانە كوبىنە ەرلەر اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. ءبىراق 30-40 جاسىندا، ءتىپتى 20 جاسىندا پاركينسونعا شالدىققان ناۋقاستار دا جوق ەمەس. وكىنىشكە قاراي، قازىرگى مەديسينا بۇل اۋرۋدىڭ نەدەن پايدا بولاتىنىن ءدوپ باسىپ، ءدال انىقتاي الماي وتىر.

سوندىقتان پاركينسون اۋرۋى قازىرگى تاڭدا السگەيمەر اۋرۋىنان كەيىن الەمدە ەڭ كەڭ تاراعان نەيرودەگەنەراسيالىق اۋرۋ بولىپ تابىلادى. نەيرودەگەنەراسيا دەگەنىمىز جۇيكە جاسۋشالارىنىڭ بىرتىندەپ ءوز قىزمەتىن جوعالتىپ، تۇبىندە ءولىپ قالۋى. نەيرودەگەنەراسيا ادامدى مۇگەدەكتىككە الىپ كەلۋى مۇمكىن. بۇگىنگى كۇندە الەمدە پاركينسون اۋرۋىنا شالدىققان ادامداردىڭ سانى 4 ميلليونعا جۋىق. پاركينسون اۋرۋىنىڭ ورتا ەسەپپەن تارالۋى 100 مىڭعا شاققاندا 150-200، الايدا بۇل كورسەتكىش جاسى 70-80-نەن اسقان ادامدار اراسىندا 300-گە دەيىن جەتۋى ابدەن مۇمكىن. پاركينسون اۋرۋىنا نەگىزىندە ەگدە جاسقا جەتكەن ادامدار بەيىم بولعانمەنەن، سوڭعى جىلدارى بۇل اۋرۋ 30 بەن 60 جاس ارالىعىنداعى جۇمىس ىستەيتىن جاس ادامدار اراسىندا جيىلەپ كەتتى. قازاقستاندا پا ەپيدەميولوگياسى زەرتتەلمەگەن. الەمدىك ستاتيستيكانى ساراپتاعاندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مولشەرمەنەن وتىز بەس مىڭعا جۋىق ادام پاركينسون اۋرۋىنا شالدىققان دەپ ساناۋعا بولادى. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا بۇل اۋرۋمەن الدىڭعى ون جىلدىقتا ەكى ميلليونعا جۋىق ادام اۋىرادى. وسى ستاتيستيكالىق بولجامدى ەسكەرە وتىرىپ، ەگەمەن قازاقستاندا پاركينسون اۋرۋىنىڭ كەڭ تارالۋى تەك الەۋمەتتىك ەمەس، ەكونوميكالىق ىقپالدىڭ دا اسەرىنەن تۋىنداۋى مۇمكىن دەپ ويلاۋعا بولادى.

پاركينسون اۋرۋىنىڭ سەبەبى ميدىڭ جاساۋشالارىندا الفا سينۋكلەين دەگەن اقۋىزدىڭ مولشەردەن تىس جينالۋى، جينالعان اقۋىزدىڭ توكسين ءبولۋى جانە سول توكسيندەردىڭ سالدارىنان ورتالىق ميدا ورنالاسقان قارا سۋبستانسيانىڭ دوفامين دەگەن حيميالىق زاتتى تۇزەتىن جۇيكە جاسۋشالارىنىڭ ءولۋى بولىپ تابىلادى. دوفامين جەتكىلىكسىزدىگى پاركينسون اۋرۋىنىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىنە الىپ كەلەدى. ولار قايتالانبالى قيمىل-قوزعالىس شاپشاڭدىعى باياۋلاۋى مەن بۇلشىق ەتتىڭ قاجۋى. بۇل بەلگى مەديسينا تىلىندە براديكينەزيا دەپ اتالادى. براديكينەزيا پاركينسون اۋرۋىنىڭ نەگىزگى بەلگىسى. اۋرۋدىڭ قوسىمشا بەلگىلەرى قول مەن اياقتىڭ دىرىلدەۋى، قاقساپ اۋرۋى، بۇلشىق ەتتەردىڭ تىرىسىپ، قاتىپ قالۋى. پا 90% جاعدايدا سپوراديكالىق تۇردە پايدا بولادى، ياعني اۋرۋدىڭ انىق سەبەبى بولمايدى. ون پايىز جاعدايدا اۋرۋ تۇقىم قۋالاپ جۇرەدى. ميدا الفا سينۋكلەين جينالۋىنا سپوراديكالىق جاعدايلاردا تەكتىڭ تاۋەكەلدىلىگى مەن قورشاعان ورتا فاكتورلارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى الىپ كەلەدى.

پاركينسون اۋرۋىن الەمدە دارىلىك جانە حيرۋرگيالىق ادىستەرمەن ەمدەۋ قولعا الىنعان. دارىلىك ەمنىڭ نەگىزى ميداعى دوفامين جەتكىلىكسىزدىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرەتىن «ليەۆودوپا» دارىلەرى تاعايىندالادى. قازاقستاندا بۇل اۋرۋعا قارسى تىركەلگەن «ليەۆودوپا» دارىلەرى ناكوم، ليەۆوكاربيسان جانە مادوپار دەيتىن تۇرلەرى بار. «ليەۆودوپا» دارىلىك پرەپاراتى پاركينسون اۋرۋى ەمىندەگى التىن ستاندارت بولىپ سانالادى. قازىرگى تاڭدا ليەۆودوپاعا قاراعاندا جۇمساق دارىلەر شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستاندا تىركەلگەندەرى «ميراپەكس»، «ازيلەكت». الايدا، پاركينسون اۋرۋىنا قارسى كوپتەگەن جاڭا دارىلەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جوق.

پاركينسون اۋرۋىن حيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى ءادىسى – ميدىڭ تەرەڭ ستيمۋلياسياسى دەپ اتالادى (Deep brain stimulation). بۇل ءادىس قازاقستاندا 2013 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا شاشكين شىڭعىس ساقا ۇلى دەگەن نەيروحيرۋرگتىڭ قولىمەن قولدانىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى.  وسى كۇنگە ءدايىن ول 200-دەن استام پاركينسون اۋرۋىمەن اۋىراتىن ادامعا ميدىڭ تەرەڭ ستيمۋلياسياسىن جاساپ ۇلگەردى. الايدا، بۇل وپەراسيا پاركينسون اۋرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن تۇبەگەيلى جويا المايدى، ءبىراق اۋرۋدىڭ اسقىنۋ بەلگىلەرىن وتە جاقسى باسادى. وپەراسيا جاسالعان ادامدار كوپ ءدارى ىشپەيدى. ۇزاق ءومىر سۇرەدى. بۇل وپەراسيانى قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن تەگىن كۆوتا الۋدىڭ كەزەگىنە دەر كەزىندە تۇرۋ ارقىلى جاساۋعا بولادى.

قازىرگى تاڭدا الەمدە پاركينسون اۋرۋىنىڭ بەلگىلەرىن باساتىن دارىلەر عانا بار. ءبىراق اۋرۋدىڭ ۇدەۋىن باياۋلاتاتىن جانە سەبەبىن جوياتىن دارىلەر مەن ادىستەر ءالى ويلاپ تابىلماعان. سول سەبەپتى عالىمدار ىزدەنىس ۇستىندە. الايدا كوپتەگەن ەكسپەريمەنتتىك ادىستەر الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قولدانىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە ميعا دوفامين تۇزەتىن باعانالى جاسۋشالاردى يمپلانتاسيا جاساۋ، گەنەتيكالىق ادىستەرمەن اۋرۋ شاقىراتىن گەندەردىڭ قىزمەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە تاعى باسقا زاماناۋي ادىستەر كىرەدى. وسى ادىستەردى قولدانۋ ءالى دە كەڭ قولدانىسقا ەنگىزىلمەگەنىنە قاراماستان، بولاشاقتا وسى ادىستەر ءوزىنىڭ ۇتىمدى پايدالىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن دالەلدەپ، كەڭ دارەجەدە قولدانىلىپ، پاركينسون اۋرۋىن تولىق ەمدەۋگە الىپ كەلەدى دەگەن ءۇمىت عالىمداردا بار.

قازاقستان مەن ورتالىق ازيادا پاركينسون اۋرۋىمەن جۇيەلى تۇردە اينالىساتىن پاركينسون ورتالىعى قازىرگى تاڭدا ازىرگە تەك الماتى قالاسىندا عانا بار. بۇل ورتالىق «Standardneuro ورتالىعى» دەپ اتالادى. بۇل ورتالىق پاركينسون اۋرۋىنىڭ قازاقستان ايماعى بويىنشا مەديسينانىڭ جوعارى ساناتىنداعى بىلىكتى دارىگەر، ىزدەنىمپاز عالىم، باستاماشىل ماماندار – قايىرجانوۆ راۋان باعدان ۇلى مەن پاركينسون اۋرۋىن نەيروحيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەيتىن شاشكين شىڭعىس ساقا ۇلىنىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن قۇرىلعان. بۇگىنگى تاڭدا بۇل ورتالىقتا ءبىرقاتار پاركينسون اۋرۋىنا قاتىستى مامان-نيەۆرولوگ دارىگەرلەرى، پاركينسون رەابيليتولوگتارى، پسيحولوگتار، سويلەۋ مەن جۇتىنۋ جولدارىن ەمدەۋ ماماندارى، ميدى ماگنيتتى ستيمۋلياسيا جاساۋ ماماندارى، نەيروحيرۋرگتار جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق 2018 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اشىلىپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 500-دەن استام پاركينسون اۋرۋىنا شالدىققان سىرقاتتاردى قاراپ، ولارعا ءدال دياگنوز قويىپ، ديسپانسەرلى ەسەپكە العان. بىرنەشە اي بويى ورتالىق پاركينسون اۋرۋىنىڭ كومپلەكستى رەابيليتاسياسىن جاساۋدى تۇبەگەيلى قولعا العان. كومپلەكستى رەابيليتاسياعا رەابيليتولوگتىڭ قاراۋىمەن قوسا ونىڭ جەكە رەابيليتاسيالىق پروگرامماسىنىڭ قۇراستىرىلۋى، ودان كەيىنگى جەكەشە تۇردە ينسترۋكتورمەن جاتتىعۋ زالىندا، ءجۇزۋ باسسەينىندە جالعاستىرۋ، پسيحولوگپەن اينالىسۋ، داۋىستى جاقسارتۋ جاتتىعۋلارى، سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ ءتيىمدى پايدالىلىعىن كلينيكالىق زەرتتەۋلەرمەن دالەلدەنگەن توپتاسىمەن جاسالاتىن تانگو ءبيى، روني گاردينەر مۋزىقالىق ءادىسى، سكانديناۆيالىق تاياقپەن ءجۇرۋ ارقىلى بۇكىل دەنە قۇرىلىسىن سەرپىلتۋ، شىنىقتىرۋ، كينو-يوگا ادىستەرى كىرەدى. Standardneuro ورتالىعىنان رەابيليتاسيادان وتكەن ادامدار ونىڭ پايداسىن كورىپ جاتىر. Standardneuro ورتالىعى پاركينسون اۋرۋىن ەمدەۋدىڭ تولىققاندى سيكلىن قامتۋدى جەدەل تۇردە قولعا العان. ياعني اۋرۋدىڭ دياگنوزىن دەر كەزىندە ءدال انىقتاۋ، ديسپانسەرلى ەسەپكە الۋ، پاركينسون اۋرۋىنىڭ اۋىرلىعىن انىقتايتىن حالىقارالىق شكالانى جاساقتاۋ، اۋرۋدى ءتيىمدى دارىلىك جولمەن ەمدەۋ، رەابيليتاسيا جاساۋ، ميدى ماگنيتتى ستيمۋلاسيالاۋ، اۋرۋدى حيرۋرگيالىق جولمەن ەمدەۋ تاعى سول سياقتى ەمدەۋ تاسىلدەرى اتالمىش سيكلدىڭ قۇرامىنا كىرەدى. Standardneuro ورتالىعىندا اۋرۋ ادامدار مەن ولاردىڭ تۋىستارى ءۇشىن «پاركينسون اۋرۋى مەكتەبى» ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە تەگىن تۇردە پاركينسون اۋرۋى جايلى تولىق اقپارات بەرۋ، ونىڭ ۇتىمدى ەم-دومى جانە ديەتاسى، ءومىر جاسىن ۇزارتۋعا قاتىستى تۇرلىشە جاتتىعۋلاردىڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋ جونىندە ۇتىمدى اقپارات الىپ وتىرۋ ءۇشىن جاسالعان ەڭ ۇتىمدى تاپتىرماس مۇمكىندىك بولىپ تابىلادى. ويتكەنى قازاق ەلىندە پاركينسون اۋرۋىمەن اۋىراتىن ادامدار قايدا، كىمگە بارارىن بىلمەي، اۋرۋدىڭ دەر كەزىندە دياگنوزىن انىقتاي الماي جانە دەر كەزىندە ۇتىمدى ەم-دومعا قولىن جەتكىزە الماي زارداپ شەگىپ جاتقان سىرقاتتار قانشاما. 

مولداعالي ماتقان

الەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مۇشەسى،

حالىقارالىق مۇستافا كەمال اتاتۇرىك اتىنداعى التىن مەدالدىڭ يەگەرى،

قوعام قايراتكەرى، پۋبليسيست-جازۋشى، اكادەميك.